(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Petri Azarii notarii novariensis synchroni authoris Chronicon de gestis principum Vicecomitum ab anno MCCL usque ad annum MCCCLXX accedit opusculum ejusdem authoris de Bello canepiciano : quæ omnia ex manuscripto codice Bibliothecæ Ambrosianæ ediderat Ludovicus Antonius Muratorius Rerum italicarum tomo XVI .."

^ -/9 - 2. 



:\V 



PETRI AZARII 

NOTARII NOVARIENSIS 

SYNCHRONI AUTHORIS 

CHRONICON 

DE GESTIS PRINCIPUM VICECOMITUM 

Ab Anno MCCL. ufque ad Annum MCCCLXX. 

A C C E D I T 

OPUSCULUM 

EJUSDEM AUTHORIS 

DE BELLO CANEPICIANO. 

Quae omnia ex Manufcripto Codice BibliOtheca* Ambrofianae 
ediderat LUDOVICUS ANTONIUS MURATORIUS 
Rerum Italicarum Tomo XVI., nunc iterum ad Codicis 
fidem emendata, atque ejufdem Authoris Laciniis , quse 
in Codice Ambrofiano deerant , ex Codice Manufcripti 
Laudenfis , ac Hiftoria Montis Ferrati , Benvenuti de 
Sanclo Georgio, adjeclis, qua? ufque ad annum MCCC- 
LXX. ejus Hiftoriam extendunt* in lucetn proferuntur, 
Accedunt in hac editione . DifTertatio de Vicecomitum 
Nomine , Dignitate , & Munere ; ac Notas Hiitorico» 
Chronologioe, ad ejufdem Azarii Hiftoriam illulttandam. 

MEDIOLANI, MDCCLXXI. 



Apud Federicuni Agnellum . )( Superimmt jpemtQu . 



-« 



' 






i 

FRUDENTIBUS , SAPIENTIBU^, AC NOBILIBUS 

V I R I S 
LX. DRBIS NOVARIiE DECURIONJBUS 

PETRI AZARII 

NOVARTENSIS NOTARIl 

H I S T O R I A 

SE IPSAM 

D. D. D. 

ILLUSTRISSIMI DOMINI 

URBIS NOVARl£ DECURIONES 

Anno MDGCLXXI. Vigentes. 



D 



Ominus Jofeph Caccia Plattus . 
Dominus Gomes Senator Caroellus <> 
Dominus Gomes Jofeph Avogadrus 
Dominus Fabricius Cattaneus . 
Dominus Antonius Maria Avogadrus 9 
Pominus Fdix Cattaneus. 

& Domfc 






f 



11 

Dominus Tofeph Cattaneus . 
Dominus Joannes Torniellus . 
Dominus Marchio Ferdinandus Allevms. 
Dominus Francifcus Avogadrus . 
Dominus Comes Ludovicus Cattius . 
Dominus Comes Michael Angelus Leonardus» 
Dominus Jofeph Hieronymus Torniellus . 
Dominus Paulus Felix Morbius . 
Dominus Comes Regius Intendens Cattius, 
Dominus Jofeph Langius . 
Dominus Joannes Nibbia . 
Dominus Theodorus Torniellus . 
Dominus Comes Jofeph Cattaneus. 
Dominus Joannes Morbius . 
Dominus Jofeph Torniellus de Barengo . 
Dominus Jofeph Cattius . 
Dominus Comes Senator Caftellanus Tettonus , 
Dominus Comes Aloyfius Bellinus . 
Dominus Comes Jofeph Brufatus . 
Dominus Aloyfius Gaudentius Torniellus. 
Dominus Marchio Jacobus Baliottus . 
Dominus Henricus Torniellus . 
Dominus Dominicus Pernatus . 
Dominus Comes Anna Jofeph Torniellus « 
Dominus Georgius Tornicllus Raudc • 
Dominus Jofeph Solarius . 
Dominus Jo^nnes Gibellinus * 
Cseterse Sedes hactenus vacant^ 



IN 



111 



IN PETRI AZARII 

CHRO N I C O N 

P R JEF A ' T I O 

LUDOVICI ANTONII 
MURATORIi; 

PEtro Azario , cujus Hiftoriam Lectori 
fpeftandam nunc praebeo, patria fuit 
Novaria Civitas , potius quam Dertho- 
na ; ac propterea nii mirum ,, fi multus ille 
cft in recenfendis illius Urbis calamitatibus . 
Notarii munere funflius eft , cujus rei teftem 
ipfum habemus r ac praecipue Cap. XI. ubi 
de Johannolo Mondella agens fcribit : Cujus 
familiaris Notarius & domefticus fui ego Pe- 
trus ji%arius\- Haec: ille ad Annum circiter 
1352. Tum Cap. X„ prodit , fe Anno 1354. 
aut X355. a Matthaeo II. Vicecomite Domino 

& z- Medio- 



Mediolani ac Bononiae , ad ftipendiorum mi- 

litarium curam accitum , quo in munere tum 

Bergomi,, tum Bononiae perftitit . Derthonae 

quoque Judicem & Cancellarium Johannis 

Pirovani ibidem Praetoris fumma fide ac fe- 

dulitate egit , ad alia etiam publica negotia. 

adhibitus . Hinc ad Hiftoriam ab illo con- 

fcriptam plurimum commendationis accedit , 

quod non folum res fui temporis, fed quibus 

nonnunquam & ipfe interfuerat, iiteris man- 

davit . Humili quidem ac interdum barbaro 

ftilo eft ufus : attamen vadem me praefto, om- 

,nia ferme, quae fcripfit , le£tum iri cum vo- 

luptate . Nam vivido ingenio is fuit , atque 

apto ad reftum de rebus judicium ferendum . 

6c quae iaudanda erant, iincere laudavit , quae 

vero a femita re£ti difcederent , veritatis amans 

fortiter improbavit . Quod fentiendi &c fcri- 

bendi genus quantum Leftores deleftare queat , 

ipfiufque Hiflroriae pretium augere , fatis com- 

pertum habemus, Scripfit autem , qux ab An- 

no 



no circiter n$o t ad Annum ufque 1362. con- 
tigere . Quo Anno calamitatibus preiTus po- 
nere calamum coactus eft, Neque folum Me- 
diolanenfmm Principum, Patriaeque fuae ge- 
fta retulit , fed & finitimarum gentium , eo 
ni failor fucceiTu , ut inter potiores barbari- 
cae CollecYionis hujus Hiftoricos numerandus 
videatur . Gerte lepores idemtidem narratio- 
ni immixtos , Sc nitidam morum pidturam 
apud eum reperias ; neque facile librum de- 
ponas, ubi femel legere incoeperis. 

Ad ifta edenda praefto mihi fuit exem- 
plum , quod ad me olim mifit Lazarus Au- 
guftinus Cotta Jurifconfultus Novarienfis , vir 
inter Eruditos notus , & fingulari amicitia 
mihi , dum vixit, conjunftus. Vetuftum Co- 
dicem MStum ( quem archetypum appellare 
non aufim ) collocarat ipfemet Cotta Medio- 
lani in Ambrofiana Bibliotheca una cum 
aliis Opufculis ad Novarienfem Hiftoriam 
fpe£tantibus . Rem autem gratam bonarum 

Ar- 



vi 

Artium ftudiofis fe praeftitaram , fimulque 
Azario ipfi majorem gratiam ac laudem ac- 
cefTuram , Cotta fperabat , fi a ruftico ejus 
ftilo quafdam voces ac phrafes minus elegaoi-* 
tes fuftuliffet . Quare is Auctori tacenti ,. fuum- 
que jus e tumulo fuftinere minime valenti , 
amice manus intulit , & nonnullis in locis 
meliora vocabula fubftituit, di£tione , pro ut 
iibi videbatur, in melius immutata , rerum 
tamen nucleo &C veritate Inta£ta . Quod ho- 
minis fano in aliis criterio utentis confiliumi 
fi minime ego probem ,, atque imitatione ne- 
quaquam dignum arbitrer, facile confentien- 
tem mihi in hac fententia praeftantiflimum 
quemque Literarum cultorem habebo . Ete- 
nim barbaries illa ftili , non fecus atque iil- 
vae ac antra praerupta in magnatum amoe- 
rris Tocis , fua gratia ac venuftate non caret; 
Sc praeterquamquod nihil detrahit veritati , 
proprius etiam nativo illo colore fimplicita- 
tem 8c genium? Seculi refert , quo Auflor 

fcrip- 



Vll 

fcripfit . Ad haec vocabula nobis fervat , quae 
co tempore in ufu & honore erant , fimul- 
que majorem iidem editori ipfi conciliat , Si 
Majores noftros doc1:iores , aut eioquentiores t 
quam erant, ingenio noftro efficere volumus* 
noftra, non illorum venditamus . Itaque cu- 
cavi , ut Philippus Argelatus mihi faepe in 
hoc Opere laudatus, qui Mediolani nihil la- 
boris ad Colleclionis hujus meae ornamen- 
tum detrectat, Clariflimo Saxio Ambroiianac 
Bibliothaecae Praefe£to veniam faciente , cum 
antiquo MSto Codice Cottiano , nunc Am- 
brofiano , exemplum raeum conferret , atque 
ibi reftitueret quaecumque Cotta aut prae- 
termiferat , aut immutarat . Quod ille obfir- 
mato animo praeftitit, hoc eft numquam toe- 
dio viclus Codicis nimis arduos characteres 
praeferentis . 

Dixi, laborem Azarii noftri ferme con- 
ftri£tum inter Annum 1250. Sc Annum 1362. 
Lege exordium Chronici , Intuere poftremas 

lineas : 



Vlll 

lineas : non alios fibi terminos conftituifle e 
veftigio Au£lor videatur. Attamen nunc mo- 
nendus eft Le£tor , Picinellium in Athenaeo 
Mediolanenfi fcripfifle , Annales Mediolani ab 
Urbis illius origine ad Annum ufque 1402. 
haberi , quorum Auclor fuit idem Azarius. 
Hos teftatur adfervari manu exaratos in Biblio- 
theca magnae Chartufiae Ticinenfis . Quum 
de hujuimodi Codice fcifcitatus olim fuiflem 
amicum Cottam , retulit ille , fibi nullum 
aliud Chronicon Azarii obje£lum umquam 
fuifle, nifi quod mihi nunc evulgandum eft. 
Apud Carthufianos quoque inquirendum cu- 
ravi : fed nulium ibi ejufdem veftigium . De- 
mum deprehendi , haufifle Picinellium quid- 
quid de hoc Codice fcripfit a Puricellio, qui 
tum in Ambrofianae Bafilicae Monumentis 
nurrt 236. tum in Dilfertatione de Sandtis 
Arialdo & Herlembaldo Lib. I. Cap. VII. au- 
£tor eft , Annales hofce Mediolanenfes , ha- 
ftenus raihi invifos, fibi a Matthaeo Valerio 

Car- 



Carthufiano commodatos fuifle . Inquit au~ 
tem: Petrus hic Azarius fuit Jtfotarius (iVb- 
varienfifne , ac Derthonenfis ,. hoc incertwn } 
atque- Mediolanenfes Annales fcripfit ab initio 
Urbis ufque ad Annum Chrifti MCCCCIL 
Qtiibiis in Annalibus Anno MCCCLV. femet- 
ipfum narrat a Magno Matthaeo Vicecomite 
Vicario Imperiali &- Mediolani Domino mif- 
fum ) ut militiam reformaret . Heic fe ipfum 
oblitus eft Puricellius , vir irr tot aliis accu 
ratiffimus. Non enim a Magno Matthaeo Vi 
cecomite y qui Anno 1322. finem vivendi fe 
cit, fed ab ejus Nepote Mattbaeo, demanda • 
ta fuit Azario noftro ftipendiorum militarium 
cura. Magni Matthaei nomine defignari pri- 
mus,'8c quidem merito r confuevit; alter ve- 
ro nequaquam , quem nulla virtus ejufmodi 
appellatione dignum effecit , immo vitia mul- 
ta indignum effecere . Memoratus etiam nu- 
per Cotta in fuo Mufaeo Novarienfi typis- 
cdito Mediolani Anno 1701. pa£. 248.de Aza- 

b rio 



rio noftro agens nos doculty Scriptorem liunc 
ad Annum ufque 1389. continuafle Chronicon 
fuum ; Abiit ille in hanc fententiam , auctori- 
tate fretus Puricellii ejufdem , qui ad eum An- 
num tradit , confpedtam fuifle Azario noftro 
horrentem Solis Eclipfim m Mediolano . Ve- 
rum non faciet Puricellius , eumque alii fe- 
quuti, ut tam facile credam , alteram Hifto- 
riam, longe fufiorem , atque a nunc evulgan- 
da diverfam, fuifle ab Azario confcriptam. Et 
praefertim quod mihi videar deprehendifle, 
quid in hac re fucum Puricellio facere , cauf- 
famque ita fentiendi praebere potuerit. Dela- 
tus eft ad me Novarienfis Codex MStus ( de 
quo infra mihi erit fermo ) comple£tens An- 
nales Mediolanenfes ab origine Urbis* dedu- 
£tos, 8c in Annum 1402, definentes, Similem 
aut eumdem plane Codicem Puricellio com- 
modatum opinor. Utrique idem principium , 
utrique idem finis ; ac praeterea ad Annos 

*355* 88 x 3^9- utrobique leguntur , quae ibi 

fc 



fe legHTe Puricellius- teftatur . At qui ifiorum 
Annalium Scriptor ( uti fuo Ioqo oftendam ) 
quamquam ex Azarii Chronico multum pro- 
fecerit, & complures ex eo petitas lacinias fuo 
panno affuerit , alius tamen ab Azario fuit. 
Proinde corruunt, aut faltem nutant funda- 
menta tribuentium Azario alterum Chroni- 
con: idque ego graudiori etiam vocenegarem, 
nifi mihi dubitationem aliquam adhuc inge- 
reret Puricellius , qui in Diflert. de SS. Ariald- 
6c Iierlem. quaedam verba de morte Herlem- 
baldi refert , ex eifdem , ut is arbitratur , Aza- 
rii Annalibus excerpta , quae in Cbdice No* 
varienfi non legi. Bernardinus etiam Corius 
in HiftoriaMediolanenfi ad Annum 1385. haec 
tradit : Scrive Pietro Azario Notajo Novarefe, 
ed in tai tempi vivendo , che nel punto della 
jjrefa di Bernaba il Pianetct di Saturno , Giupi- 
ter y e Marte erano nella cafa di Gemini \ Sed 
ne ifta quidem in Novarienfl Codice occur- 
lunt.. Nihilop tamea fecius , donec nobis cla* 

b % liora 



riora argumenta afferantur , judicium de alte- 

ra Azarii Hiftorianobis parum nota fuftinebi- 

mus, Sc una hac, quamdarepoffum , utemur. 

Opufculum alterum contra mihi memoran- 

dum eft, quod Jine dubitatione eidem Azario 

debemus, cui titulus de Bello Canapkiano , ubi 

varios cafus Canapiciani Comitatus ( nunc // 

Canavefe) in Pedemontana regione liti defcri- 

bit , atque incalce monet , fecommentariolum 

illum literis confignaffe , quum Derthonae mo- 

raretur Aitno 1363. Indiclione I. die IV. men- 

fisjanuarii* Primus ante aliquot annos publi- 

ci juris fecit Libellum hunc Albrizius in al- 

tero Tomo Libri , quem infcripfit Galleria di 

Minerva, Emendatum autem fuiffe ejus fti- 

lum , vivente adhuc Auitore , per Ambrofium 

de Roccacontrata , fcribit fupra laudatus Cot- 

ta . Ego vix credam , 8c ni fallor , a vero non 
aberrabit, qui emendationem ad ipfum Cot- 

tam refert, ejufmodi fcenis fine dolo malo dc- 

kctatum. RurfusergoLeitoridem Opufculum 

a mc 



XH! 

a me acciplet, fed fuco inde detra£to, ideft 
quale in Ambrofiano Codice legendum fe of- 
fert. Quod vero Cotta in fuo Novarienfi Mu- 
faeo addit, fcilicet alterum Petrum Azarium 
Mediolanenfem Hifloricum Anno 1238, floruif- 
fe , ejufque Annales memorari a Gualvaneo de 
la Flamma Audtore Chronici MSti , cui titu- 
lus Flos Florum , 8c hoc ipfum reor nuilis bo- 
nis tahulis niti. Nam ut praeteream , Au£to- 
fem quidem fuiffe Gualvaneum Afanipuii 
FloYum a me antea evulgati , non vero Chro- 
nici Flos Florum nondum editi, cujus Scrip- 
tor recentior fuit: Gualvaneus ipfe neque in 
Chronico Majori , neque in ManipuloFIorum, 
ullum agnovit Petrum Azarium Hiftoricum 9 
Is quidem in eodem Manipulo audtor eft, 
Anno Domini MCCXXVIII. Gavazarinum 
( feu potius Guazarinum ) Rufcam , &- Pe- 
trum de Azariis five de Vitanis , fuiffe Prae- 
tores Mediolani; quod etiam Corius teftatur ; 
fed ne gry quidem illic de Hiftoria ulla ab 

eo 



XIV 

co confcripta . Qaod ft Seculo proxime praece- 
denti vixiftet alter Azarius Hiftoricus,. ifque 
Mediolanenfis , ipfius Hiftoria Gualvaneo Me- 
diolanenfi , diligentiffimo hujufmodi Libro- 
rum venatori ^ difficile ignota atque illauda- 
ta fuiiTet, 



LB- 




LECTORI MONITUM* 




Oftquam Ludovicus AntoniusMu- 
ratorius immortalis nominis Vir, 
Petri Azarii Notarii Novarienfis 
Chronicon, ex Manufcripto Co- 
dice Ambrofianse Mediolanenfis 
Bibliothecae in lucem protulit, 
inter ItalicarumRerum Scriptores Tomo XVI. 
pagina 293«, optabant Eruditorum plures, ae 
praecipue inter Novarienfes Cives aliqui, in- 
ftabantque enixe, ut aliquis hunc librum fe- 
orfim praelo committeret, quo facilius ad eo- 
rum manus pervenire poffet, quibus ampiam 
Scriptorum Rerum Italicarum feriem , Tomos 

XXVIII. 



XVI 

XXVIII. comple£tentem , fibi comparare gra- 
ve erat . Laudes quibus Muratorius lepidum, 
ac fincerum Azarii itylum extollit , diligentia 
qua Novarieniis Urbis ac Provincise res , fu- 
per omnes alio.s Scriptores profequitur, atque 
unicum effe fuperftitem , inter Celebriores No- 
varienfes Hiftoricos , a Lazaro AuguflinoCot- 
ta in fuo Mufeo nominatos , potior fortafte 
cauiTa fait, propter quam Eruditi Novarien- 
fes , novam ejufdem editionem , pr# c^eteris, 
jure expeterent . 

Sed injurius Azario certe reputandus ef- 
fet, quicumque extra aliorum Scriptorum cce- 
tum , inter quos jam fuit emiffus r ipfum evul- 
gare praefumeret . Titulus ejus Operi prasiixus 
a Lazaro Auguftino Cotta , quem Muratorius 
retinuit, Sc ego quoque in hac Editionc, pa- 
rum eidem convenire videbatur. Is Vicecomi- 
tum aliorumque ejus temporis Langobardias 
Tyrannorum Vitas fcripfit, & has jejune ni- 
mis , fi Joannem Vicecomitem Archiepifco- 
pum , ejufque Nepotes Matthsum fecundum, 
Bernabovem , & Galeatium fecundum exci- 
pias , quorum gefta fufius,. ac Hiftorica quafi 
methodo proiequitur. Biographis ideo, potius 
quam Hiftoricis adnumerandus videbatur 

Aza- 



XVII 

Azarius . Ottonem Archiepifcopum , qui ta- 

men fundamenta Dominii fuorum Nepotum , 

primns jecit, paucis expedit verbis , Sc ea qus 

de ipfo tradit , utpote ab aliis mutuata , ve- 

ritati raro confentiunt . De Matthajo Magno 

Vicecomite , qui primus Principatum in Urbe 

obtinuit , plurima omittit praecipuofque ejus 

temporis eventus , ac illius mortem filentio 

praeterit . Galeatium Vicecomitem ex Medio- 

lani Dominio a "Ludovico Bavaro , opera prx- 

cipue Marci Fratris , deturbatum , ac cim 

Joanne , &c Luchino Fratribus , & A6lio 

filio in Modoetise Caftro Carceri mancipatos, 

pluraque alia diflimulat, nec ejus mortem in- 

dicat. De Actio Galeatii Filio plura omittit, 

nec Marcum Patruum , ejus juftu , eliiis lin- 

teo faucibus fuifocatum , memorat . Conftan- 

ter ea omnia qu# Vicecomitibus gravia efie 

poterant , alto premit filentio . Amanuenfis 

prseterea ofcitantia , plures in notis numeri- 

cis eventuum tempus indicantibus , irrepfe- 

runt errores*, plures in Codice lacunas; plura 

extra propriam fedem , aut praepoftere fcriptis 

confignata, quarum aliqua, ubi tuto id fieri 

po(Te vidi , ad propriam fedem revocavi , ut 

meum cum Muratorii textu conferenti, pate- 

c bit. 



XVlll 

bit. Hifce breviter indicatis, an operi conve- 
niat titulus : Chronicon de geftis Principum 
Vicecomitum ab Anno MCCL. ad annum 
MCCCLXIL, judicet Leftor . 

Hinc etiam eft , quod Azarii Chronicon 
fuam Sedem decore obtinet inter Hiftoricos 
a Muratorio vulgatos quorum ledtione ac col- 
latione , Le£tor ea cognofcere , faciie poteft , 
quae ipfe omifit, ac rerum eventus ad veram 
temporum rationem , iilis ducibus , revocare. 
Quod fi tali auxilio deftitutus in lucem prodeat 
Azarius, interruptam faepe rerum feriem , Le- 
ftori tiedium allaturam non dubito ; Omiffa 
quoque prsecedentium rerum narratio, fubfe- 
quentium intelligentiam difficiliorem , obfcu- 
ramque reddet. Frequentes etiam in notis nu- 
mericis Amanuenfis lapfus , Leftorem circa 
eventuum tempus, in errorem plerumque tra- 
hent. Azarius itaque extra fuam fedem pofi- 
tus, non amplius eas mereri laudes videbitur, 
quas ipfi Muratorius, 6c Le&ores ha&enus tri- 
buerunt; Quamvis ea , quae ipfe vidit, & fuo 
tempore acciderunt , humili, fed amoeno ftylo, 
ac fumma veritate 8c judicii praeftantia, fcrip- 
tis confignaverit. 

Hifce incommodis occurri poffe additis op- 

por- 



XIX 

portunis notis prudens judicabit Le£tor . Hoc 
etiam a me fadtum , quo exitu judicent alii . 
Ut ea tamen, qnx Azarius fcripfit , conne6fc 
rem , necetfe fuit, ex aliis fcriptoribus, longa 
interdum Lacinias mutuari, aut de novo con 
texere, ficque addudtis antecedentibus ad con 
fequentium inteliigentiam , viam fternere. 

Ratus pr#terea quod Pontificum aliorum 
que Principum , quorum rrientio in Azario fre- 
quenter occnrrit, quique maximam in rebus 
eo tempore geftis, partem habuerunt, aliquan- 
tulam notitiam Ledtori prsebere , gratum efte 
poffet, ne aliunde non levi incomodo, proprise 
curiofitati fatisfadturus Ledtor, hsec illi quas- 
renda forent; hoc etiam a me faftum , per com- 
pendium tamen quantum rerum fubftantia 
permittebat. Hsec funt, quse Notas aliquando 
longiufculascontexere, me coegerunt, quas ta- 
men fi quis faftidiat, earum ledtionem omitte- 
re ac prseterire, nihil vetat. In illis autem con- 
fcribendis nihil a me traditum , quin authores 
fynchronos, aut proximos eidem tempori cita- 
verim , quos fi inter fe diifentientes offendi, 
Leftori , ut ratio fuadet, permili judicium. 

INec tamen illico judicandum eft difcrepare 
Scriptores , ubi alicujus eventus tempus afii- 

c 2 gnan- 



XX 

gnantes, uno diiTentiant anno, cum enim di- 
verfa eo tempore annum incipiendi methodus 
in diverfis Italits non folum , fed Europas Pro- 
vinciis, in ufu eiTet, fieri poteft , ut duo Scrip- 
tores , annum diverfum alicui eventui affi- 
gnent, &C nihilominus eodem tempore fecutum 
intelligant , cujus rei exempla videbis Notis 
XXVIII. LV, LXX. LXXXII. & alibi ; hac po- 
tiffime de caufa Differtatiunculam poft hoc 
Monitum addere placuit de diverfa annum in- 
cipiendi ratione, Sc tempore. 

Ex hadtenus diftis jam videt Leitor , quas 
me cauila ad has concinandas Notas induxerit, 
8c quam methodum in iifdem fecutus fim ; 
nunc liceat aliquid de Petri Azarii Chronico 
addere. 

Quandoquidem Muratorins in fua Pr^fa- 
tione indecifum relinquit, utrum prazfensChro- 
nicon unice, ab Azario confcriptum fit , aut 
pars tantum alterius fit reputandum , quod ab 
origine Mediolaneniis Urbis , ufque ad annum 
1402. produxerit Azarius , prout fcripfit Pici- 
nellus in Athenaso Mediolanenfi, & ante ip- 
fum Puricellus, locis a Muratorio in praeinfer- 
taPrasfatione citatis; ideoque Azario perperam 
adtribuerint aliud Chronicon editum Tomo 

XVI., 



XXI 

XVI., ScriptommRerumltalic. Annalium Me- 
diolanenfium nomine , quod in Tabulario Ec- 
clefias Majoris Civitatis Novariae aflervatur , 
quse mihi circa hanc rem fe obtulerunt , bre- 
yiter dicam . 

Praeteritis nuper annis ad me delatum fuit, 
in Bibliotheca Patrum Oratorii Laudenfis Ur- 
bis, Chronicon M. S. Petri Azarii reperiri ad 
annum 1402. pertingens. Amicorum ■ opera Co- 
dicem vidi , ac plures dies retinendi facultas 
perhumaniter concefla fuit, fed primo ftatim 
intuitu Annalium Mediolanenfium exemplum 
eiTe cognovi, ofcitanter etiam exfcriptum; plu- 
ra prseterea in eo deefie , qux in Novarienfi. 
edito Codice leguntur , collatione fa£ta compe- 
ri , pauca tamen , quas in Novarienfi codice 
deerant, in Laudenfi legi, 6c quidem non in- 
terpolata . Quapropter, ab alio quam a Nova- 
rienfi Codice exfcriptum ante XV. feculi finem 
arbitror, quamvis non eodem prorfus tempore 
fcriptum , diverfa chara&erum forma oftendat . 
Longas, frequentefque lacinias ab Azario ver- 
bo tenus defumptas in eo inveni , quae etiam 
in Annalibus Mediolknenfibus leguntur ., ut. 
obfervavit Muratorius in Praefatione a.d Az.a- 
rium, 6c in ea ad . prgtJiclos Arinales, 

Ben- 



XXI 1 

Benvenutus de Sanflo Georgio in Hiftoria 
Montisferrati, quam Murat. R. I. T. XXIII. 
iterum edidit, ex Azario, ut Benvenutus ipfe 
profitetur, longas exfcripfit lacinias, ac prsecU 
pue col. 461. E. 488. A. 523. A. 525, C. 530. E^ 
535. A. 549. E. 559. C. 586. E„ quas ad fuani 
contexendam Hiftoriam opportunas credidif 
Codex tamen Azarii , quo ufus eft San^eor-* 
gius, nec cum noftro, nec cum laciniis in^An- 
nales Mediolanenfes illatis , quoad verborutn 
ordinem convenire omnino, conferenti ejns ci- 
tationes cum utrifque, clare patebit. Infuper 
col, 586. integrum Azarii noftri refert Cap. 
XVI.de MarchioneMontisferrati , quod in An- 
nalibus Mediolanenfibus non legitur; col. pr#- 
terea 403. A. dicit ab Azario tradi prasfentem 
fuifiTe quando Aftenfes, proditorie occupato lo- 
co Vignalis, Guillielmi Marchionis Montisfer- 
rati Tentoria obtinuere , decem Plauftris ad 
Aftam translata, quod Sangeorgius anno 1290. 
eveniiTe tradit ; hoc faflum etiam refert Co- 
rius, Azarium citans ad annum 1290. De hoc 
ne verbum quidem , tam in noftro Azario, 
quam in Annalibus Mediolani, legitur. Col. 
559. textum Azarii refert iic incipientem: Cum 
infinito difpendio curavit Dominus Galeaz in 



Xlll 

Matrhnonlum copulare Leonetto Duci Claren- 
tice &c. , finit vero fic : dominio prtefati Domi- 
ni GaJeaz firnt fubjeBte . 

Huic Matrimonio annum 1370. idem San- 
georgius perperam affignat; Annales Mediola- 
nenfes Matrimonium Leonelli Ducis Claren- 
tia? , cum Violante Filia Galeatii, col. 738. di- 
ftin&e referunt , Epulas etiam ea occafione fa- 
£tas, ac Dona Sponfo oblata defcribentes , fed 
cum textu a Benvenuto Sangeorgio in fua Hi- 
ftoria illato, ne uno quidem verboconveniunt; 
annum infuper re£te affignant 1368. &c diem 
quintam Junii/quod etiam affirmant Chroni- 
con Placentinum R. I. T. XVI. col. fio, ■ A., 
Fragmenta Hiftoriae Mediolanenfis R. I. T. 
eodem col. 105 1. D. aliique Scriptores, quam- 
quam Corius diem 15. Junii, Amanuenfis for- 
te errore , affignet . Ex hoc etiam apparet San- 
georgium, vero AzariiCodice , non Annalibus 
Mediolanenfibus ufum fuiffe , ut fupra monui . 
Codex vero Azarii nofter anntim 1364, non 
excedit , ideoque nihil de matrimonio anno 
i368.fecuto tradere poterat. Codex autem quo 
Sangeorgius ufus eft ad annum 1370. pertingit. 
Bernardinus etiam Corius qui Azarium inter- 
dum citat in Hiftoria Mediolani , ad aitnura 

1385. 



i^o.f. haec tradit: Scrive Pietro Azario Nbiaro 
Novarefe , e in tali tempi vivente , che nel pun- 
to di la captione di Bemabb il pianeto di Satur- 
no : iapiter : e Marte era nelia Cafa di Gemini . 
H&C m Annalibus • Mediolaneniibus a Murato- 
rio editis non leguntur, ut obfervavit Murato- 
rius ipfe in prseinferta Prasfatione. 

Ex hadtenus.recenfitis quid opinandam fit 
de ha.c quaeftione , fagax judicabit Lector ; ego 
quidem 11 meam proferre licet opinionem , dif- 
ficile adducar ut credam Azarium unquamHi- 
ftoriam a Mediolani origine ufque ad annum 
1402. compofuilTe. Jejunus nimisSc parcus mihi 
videtur in illis rebus referendis, quse gefta ab 
Ottone Archiepifcopo , &, Matthseo magno Vi- 
cecomite tradit , quamvis brevi intervallo ab 
ejus vita remotis , ut ipfum aptum natum ad 
eas expifcandas notitias, qua> plurimis ante ip- 
fum feculis evenere, credere poflim. Ea infu- 
per quae de fe ipfo, fuifque Muneribus narrat, 
nec otium , nec pecuniam illi reliquilTe ad eam 
Manufcriptorum fupelledtilem fibi comparan- 
dam & pervolvendam , fine qua talis Hiftoria 
eo feculo fcribi non poterat , ni fallor , fatis 
probant, Nullum praeterea ab eo unquam eita- 
ri, Authorem Hiftoricum invenies Libentius 



igitur credam Corium , Puricellum , & Pici- 
nellum Annales Mediolanenfes pro Azarii Chro^ 
nico accepifle , cum in ipfis ejus faspe nomen 
invenerint. Nec obftat quod textus a Corio ci- 
tatus in illis defit ; pluries enim evenit, Ama- 
nuenfes ejus temporis , ea qu& Hiftoriis quas 
exfcribebant , accelToria tantum credebant, la- 
bori parcentes , ultroomittendi , fibi facultatem 
feciife , cujus rei exempla apographos M. S. Co- 
dices , cum autographis aliarum Hiftoriarum , 
mihi conferenti , non femel occurrerunt. Ad- 
de etiam quod fi Azarius jam adultus, ut ve- 
rofimile eft, prsefens fuit quandocapta fuerunt 
Tentoria Marchionis Montisferrati ab Aftenfi- 
bus anno 1290,, 8c vivebat ut dicit Corius an- 
no 1385 , quando Joannes Galeatius Bernabo- 
vem Patruum Carceri mancipavit , ipfunl annos 
110. aut 115. vixiffe credendum foret ; utrum 
vero astate tam prove£ta , confcribendis Hifto- 
riis mortales vacare poffint , judicet Le£tor. 

Benvenutum tamen Sangeorgium , fince- 
rum Azarii Codicem prae oculis habuifle , quam- 
vis a noftro interdum quoad verborum ordi- 
nem parumper diverfum, facilius credo, quod 
praner alia argumenta Azarii noftri Caput 
XVI. de iMarcbionc Montisferrati prout jacet, 

d ulti- 



XXVI 

ultimis tantum exceptis lineis in fuam Hifto- 
riam illatum , probare videtur. Nec illi igno- 
tum fuiffe ejufdem Azarii Opufculum de Bello 
Canepiciano a Muratorio editum, &c hic etiam 
ad calcem recufum , ejus textus col, 461. inci- 
piendo poft non multas lineas ex his verbis : 
Habitaverunt autem Canepicinm duo genera , 
videlicet &c, fatis probat ; quamvis ejus de 
hoc Bello textum in agreffione Calufii col.470. 
A. deficere, atque apodem effe , appareat. 

Quid autem dicendum , de Tentoriis Guil- 
lielmi Marchionis Montisferrati , ab Aftenfibus 
depraedatis , cui facto Sangeorgius Azarium 
prxfentem fuiffe dicit , col. 403. A. ? Quid de 
Leonelli cum ViolanteGaleatii Fiiia Matrimo- 
nio? De his certe ne verbum quidem in noftro 
Codice legitur. Sed quod primum refpicit jam 
fupra monui plura in noftro textu deeffe , feu 
Amanuenfium incuria, feu quod in Autogra- 
pho , jam oblitterata Sc exefa , exfcribi non po- 
tuerint ; nec inter hxc, aliquid vetat credere 
Vignalis occupationem ab Aftenfibus fadtam 
ciTe potuiffe. Nifi forte, ut facile credo , San- 
georgius hoc fa£tum mutuatus effet a Corio, 
qui ipfum ad annum 1290. tradit , Azarium 
citans. Ubi cnim in Azarii Codice, quo San- 

geor- 



XXVll 

georgius ufuseft, hoc fa£tum fcriptum fuiffet 
iifdem Authoris verbis, integram referendola r 
ciniam , retuliiTet, ut alibi fernper fecit , Leo- 
nelli vero Matrimonium anno 1368. fecutum , 
ab Azario fcriptis confignari potuifle , non in- 
ficior . Ultimam fuo Chronico manum iiripo- 
fuiiTe , Azarius ipfe teftatur , de menfe Novem- 
bris anno 1362. in Finali Conclufione , nec ta- 
men omifit plura qu& annis 1363.Sc 1364. eve- 
nere , poftea fcribereCap. XIV., imo epochain 
fine Opufculi de Bello Canepiciano data eft 
die quarta Januarii anni 1363, Quid fi idem 
fecerit nonnuliis fubfequentibus annis, quod 
inveroiimile non videtur, cum nihil de tem- 
pore ejus mortis nobis conftet, ejufque fcripta 
in alium Codicem illata fuerint , &c non in no- 
ftram? Sangeorgius certe col. 559, 560. &c 561. 
Azarii laciniam profert, qu^ rerum eventus 
ad totum annum 1370. fecutos tradit ; nec de 
hujus textus iinceritate dubitare permittit 
Sang-eoreii authoritas . Nec tamen ex hocarsui 
poteft Azarium fcripiliTe Hiftoriam a Medio- 
lani origine ufque ad annum 1402., potiffiine 
cum Benvenutus de Sancl;o Georgio, qui ut 
.fupra vidimus , plurimas ex Azario lacinias 
mutuatus elt , poft annum 1370. nunquam 

d 2 am- 



XXVlll 

amplias de eo mentionem habeat, quod Aza- 
rii Chronicon ultra didtum annum non ex- 
tendi, fatis demonftrat . 

Prasdidtam etiam laciniam, pro comple- 
mento Chronici Petri Azarii , ad calcem Ca- 
picis XIV. ad quod fpectat , adjicere placuit. 

Differtatiunculam etiam ad hujus Moniti 
calcem adjeci , de Vicecomith Nomine , Di- 
gnitate , ac Munere , gratum Le6lori faturum 
effe , ratas, quid Familiae, quondam in Me- 
dioiani Urbe Principi , nomen dederit , co- 
gnofcere; potiffime cum tota Azarii Hiftoria 
in Vicecomitum gratiam elucubrata fit . 

Praeterea propria edo£tus experientia , quam 
moleftum fit offendere interdum Scriptores , 
magni in Hiftoria nominis, qui alicujus rei 
eventum, Sc tempus referentes , uno inter fe 
difcrepent anno ; qua de cauffa ambigit Le- 
clor, cui ex duobus tutocredere poffit . Hocex 
diverfa annum incipiendi confuetudine apud 
diverfas Nationes derivatum effe , facile cogno- 
vi . Aliquasenim a folennitate nativitatisChri- 
fti , a\\x a Kalendis Januarii , aliae a fefto An- 
nunciationis , hoc eft die 25. Martii , alii no- 
vem meniibus ante Nativitatem ejufdemanni, 
aliae vero ab Annunciatione fequentis anni, 

tri- 



xxix 

tribus fere menfibus poft Nativitatem , anni 
principium defumebant. Ex hoc neceflario fe- 
quitur unius anni difFerentiam inter diverfa* 
NationisHiftoricos plerumque reperiri . Ut au- 
temhanc chronologicam differentiam conciliare 
poffit Le&or , poft Differtationem de Vicecomitis 
Nomine &c % DifTertatiunculam De diverfa poft 
decimum Seculum , Annum incipiendi apud di- 
verfas Nationes , ratione , & tempore , adjicere 
placuit , potiffime , quia apud Authores , fe- 
quentibus Notis citatos , talis difcordise exem- 
pla plura inveniet, quae cognito tempore quo 
quxlibet Natio incipiebat annum , 6c cognito 
ex qua Natione fit Athor , facile Ledtor conci- 
liare poterit. Aliquid etiam adjeci de lndi£lio- 
nibus , quod Hiftoricas Chronologiae multum 
lucis affundere poteft. 

In concinnandis vero Notis , fimpliciore ftylo 
uti placuit, ne Le£tor cultiori latini fermonis 
elegantiae forte non aflfiietus , a rerum intelli- 
gentia , verborum lepore detraheretur ; fed ju- 
xta illud Virgilii Georgicorum lib. 2. 

Non hic te Carmine fi6to 

Atque per ambages, Sc longa exorfa tenebo. 



DE 



XXX 

DE VICECOMITIS NOMINE, 
DIGNITATE, AC MUNERE. 

Vlcecomitis nomen , non aliud quam Di- 
gnitatem fignificare, praeter antiquo- 
rum Scriptorum teftimonia , nomen 
ipfum demonftrat. Comitis enim Vi- 
carius erat , ejufque vices gerebat Vicecomes , 
quotiefcumque Comes , fui Officii munera pe- 
ragere , diftinebatur . Comitis vero munera di- 
verfa erant, fed pra^cipua fuerunt, Placitis feu 
Judiciis praeeffe , Juftitiam Populis miniftrare, 
Tributa Regalis Camerae curare , ac Militiam 
fibi fubje£tam , regere . Sed de his vide Mura- 
torium Antiquitatum Italicarum T. I. col. 399. 

& feq. 

Antiquameffe Vice cojnitis T>ignitatem con- 
ftat , cum ejus meminerit Vita Sanfti Mauri 
Abbatis , fcripta , ut fertur , a Faufto ejus aequa- 
li , apud Mabillonium in Acfcis Sanciorum Or- 
dinis San£ti Benedidti T.I. pag. 291., qui Vi- 
cecomitum mentionem habet his verbis : Prte- 
diflus denique Vir Florus , quum in omni Re- 
gno Tbeodeberti Regis , fummam ohtineret po- 
teftatem , ac Vicecomitis , in Andecavenft eo 

tem- 



xxxi 
tempore fungeretur Pago &c. Haec ad annum 
5-84. refert Mabillonius loco citato , San£tus 
Gregorius Magnus Pontifex , Epiftola XVIII. 
lib. VIII. Indidtione I. ( hoc eft anno Chrifti 
598. ) editionis Benediclinae , ad Agnelium 
Terracina? Epifcopum , commendans eidem ut 
quofdam fuperftitiofos mores a fuo Grege amo- 
veat, haec fubdit, Scripfimus autem &- Mauro 
Vicecomiti , ut Fratemitati veftrte in hac re 
debeat adbibere folatia &c. ex quibus verbis , 
jam eo feculo aliquid Judiciariae poteftatis Vi- 
cecomites habuiiTe videntur . In corpore Le- 
gum Langobardicarum lib. II. Tit. 30. , Lege 
II. , editionis Lindenborgii & Goldafti , Carolus 
Magnns Imperator edicit, ne Servi venumden- 
tur, niii coram Epifcopo, Comite , zut Viceco- 
mite , aut aliis Reipublicae Miniftris. Agobar- 
dus Archiepifcopus Lugdunenfis, qui Ludovi- 
ci Augufti setate floruit, circa annum 830., in 
Tra&atu de Infolent. Judaeor. fic loquitur : Ve- 
nientes Judcei dederunt mihi Indiculum ex no- 
mine veflro , &- alterum ei , qui Pagum Lugdu- 
nenfem Vicecomitis regit &c. In Capitulari Ca- 
roli Calvi Francorum Regis, apud Balutium 
T.II. pag. 179. ad annum 864., fic legitur : Ha- 
beat unufquifque Comes , in cujus Comitatu Mo- 

netam 



xxxu 
netam effe juffimus , Vicecomitem fuum , qui 
cum ditobus aliis hommibus <&c. In Archivio 
Ambrofiani Coenobii Mediola nenfis Membra- 
na affervatur , fcripta anno Hludovici Impera- 

toris vigefimo Indiitione tertia , quam 

epocham anno 870. affignat Muratorius , loco 
fupra citato. Continet ea Notitiam Firmitatis 
in qua Amalricus Vicecomes Civitatis Mediola- 
ni , Filius quondam Walderici , qui fuit Viceco- 
mes ipfius Civitatis , per pampanum Vi+is &c. 
In Charta antiquiffimi Monafterii Sancti Ze- 
nonis Veronenfis , continente Placitum , quod 
habuit in ea Urbe Adelardus Veroneniis Epi- 
fcopus ; eidem interfuilfe legitur Audakaris Vi- 
cecomes Civitatis Veronenfis in vice X ' alifrit 
Comitis , anno Chrifti 880. Vide Muratorium 
Antiquit. Italic. T. I. col. 435. B. In Cartophi- 
lacio Canonicorum Cathedralis Ecclefiae Re- 
gieniis , in Diplomate Lamberti Imperatoris, 
circa finem noni Seculi , nominatur Ingelber- 
tus Vicecomes Parmenfls , referente Muratorio 
Antiquit. Italic. T, I. col. 438. A. 

Nec multum errare crediderim , fi quis Vi- 
cecomitalem Dignitatem, eodem tempore, quo 
Comites creari coeperunt, natam dixerit : ab- 
fente enim aut infirmo Comite , aliquis ejus 

vices 



xxxiii 



vices fupplere debebat , Sc is Comitis Vicarius , 
aut Vicecomes diftus. 

Comitis vero Titulum antiquiffimum effe 
conftat , cum ejus mentio fit apud Sanftum 
Gregorium Magnum Pontificem lib IV. Indi- 
ftione 12. Epift. 47. edit. Benedift., ideoquecir- 
ca annum ^95. Apud Paulum Dhcomim lib. 
III. Cap. 9. nominatur Comes de Lagare , Ra- 
gilo nomine , a Francis occifum , in excurfione a 
Francis contraLangobardos fa£ta , quam anno 
577. eveniffe Sigonius tradit. Comitis etiam 
nomen frequenter occurrit in Langobardorum 
Diplomatibus a pluribus Scriptoribus editis, 
prasfertim Ughellio, Margarino, & Campio, 
vide Muratorium Antiquit.Italic. T. I.col. 402. 
Comitum ideoque , ac confequenter Vicecomi- 
tum Dignitates aGothis, ac prxfertimFrancis 
in Galliam , 6c Italiam progreffis inve£tas, ve- 
rofimile eft ; confentiente etiam Muratorio An- 
tiquit. Italic. T. I. col. 399. B, Legitur etiam 
Comitis Titulus in ^ntiquis Romanorum In- 
fcriptionibus , interdum obvius , qui tamen 
diverfam indicare Dignitatem verofimile eft. 
Spedtaffe ad Comites eligere fibi fuum Vi- 
cecomitem , redte infert Balutius ex Epiftola 
Agobardi ad Matfredum , ubi fermo fit de Ber- 

e tmun- 



xxxiv 
tmundo Comite Lugdunenfi , Qui hene fatis 
fyabeat ordinatum de Juftitiis Comitatum fuum; 
eo quod talem VirumPro Se conftituerit adhcec 
peragenda , qui non folum propter amorem &- ti- 
morem Senioris fui id ftrenue gerat &c. , vide 
Muratorium loco citato col. 440. , vide Martini 
Bouquet ex Congregacione Sancti Mauri , Re- 
rum Gallicarum Sc Francicarum Scriptores T. 
VI. pag. 360., & ibi JNotam F. 

Vicecomites etiam RuralesOppidis nempe, 
atquePagis prsefeclos, non raro apud Antiquos 
Scriptores nominatos offendimus, utrum vero 
fint, quos ab aliis Vicarios nominari legimus, 
ut aliqui putant, definire non aufim , cum eo- 
dem tempore utrofque nominatos viderim ; nifi 
forte credere placeat , Judices infignioribusOp- 
pidis praefe&os, Vicecomitis titulo ornatos fuif- 
fe , aliorum vero locorum Judices Vicarios ayeU 
latos . 

Temporis tamen progrefla, variis obnoxiam 
fuiffe mutationibus , ut csetera mortalia , etiam 
Vicecomitum au£toritatem , &cdignitatem , vix 
dubitandum , quod etiam antiqui teflantur 
Scriptores. Sublatis poftea e medio Comitibus, 
in plurimis Italias Civitatibus, ibi quoque Vi- 
cecomitum Dignitas 8c nomen evanuit : quod 

tunc 



XXXV 

tunc maxime fa£tum opinor , quando Italicas 
Urbes excuffo fervitutis jugo, Libertatem arri- 
pere coeperunt , ac Capitaneorum ScConfulum 
minifterio regi; quod feculo ineunte XII., Si- 
gonius evenitfe cenfuit, de Regno Italise lib. 
X., fub Henrico inter Reges V., inter Csefares 
IV. Sed nondum adulto Seculo XI. libertatis 
quamdam fpeciem , plures Italias Civitates, ac 
Mediolanenfes pra? c^teris jam arripuiife, pro- 
bat Muratorius Antiquit. Italic. T. IV. col. 5. 
6c feq. 

Vicecomites tamen Rurales nominatos vi- 
deo, etiam poftquam in quampluribus Italiae 
Urbibus , celfaverat Comitis ac Vicecomitis mu- 
nus ac nomen \ Quomodo id fa£fcum fit docet 
Muratorius Antiquit. Italic. T. I. col. 440. hifce 
verbis : Sive quod adbuc pergerent non pauci ex 
Comitibus Ruralibus/w^w tueri potentiam , & 
conflituere Vicecomites Pagenfes, in Caflellis & 
Pagis , five quod veteres Vicecomites Pagum 
aut Cafiellum altquod velu+i fuce dignitatis pa~ 
trimonium , titulo flabilt [forfitan etiam Feudi ) 
poffiderent : idcirco amotis etiam Comitibus , au- 
dimus Vicecomitum nomen in Veterwn Monu- 
mentis . Dimidium Vicecomitatus deValle Tel- 
Hna. anno 1006. Henricus inter Reges San5lus , 

e 2 Ebe- 



XXXVI 

Eberardo Comenfi Epifcopo , dono dedit . Prcete- 
rea alicubi Vicecomites dignitatem fuam ac Ti- 
tulum ad Filios ac Pofteros ex conceffione Re- 
gum , aliorumque Seniorum tranfmifere , quippe 
eorum Locorum inveftitnra per Feudum doitati, 
ac fi Comites forent . Propterea in Cbronico Gau- 
fredi Prioris Voffienfis ; atque in aliis Aquita- 
nicis Hiftoriis , a Labbeo in nova Bibliotbeca T. 
II. pag. 280. & feq. occurrunt Vicecomes de Se- 
gur. , Vicecomes de AlbuiTbn , Vicecomes de 
Comborn , cum aliis ejus ore quamplurimis ; Et 
prcecipue illic in ccftimatione non vulgari fue- 
runt , Vicecomites de Turre nunc de Turena 
apellati , & deVentadour, & Lemoricenfes, ut 
alios prceteream , qui poft Seculum a Cbrifto na- 
to Decimum inter Galliarum Principes , nume- 
rahantur boc uno Titulo infigniti. Imo noftris 
etiam temporibm in iUuftribus quibufdam Gal- 
lice f & Magnv Britanice Familiis , bonorificum 
boc nomen ?T munus perdurat . Hifce addi po- 
teft quod Corius ad annum 1277. refert , Ro- 
gerium nempe San£H Severini Comitem , pro 
Carolo Andegavenfi Siciliae Rege , ad guber- 
nandum Hierofolimas Regnum , miftum , ibi 
Senefchalcos , Comeftabiles , Marefcalcos, P^ice- 
comites , 6c alios creaile Officiales . 

In 



xxxv ii 
In Italia vero etiam , poftquam Vicecomitis 
nomen , Scdignitas generabter ceflavit , aliquo- 
rum locorum Vicecomites nominatos lego; ea 
fortaffe de cauiTa , quam fupra ex Muratorio 
recenfui . Hinc Eriprandus Vicecomes Afediola- 
ni anno 1037. , apud Georgium Merulam lib. 
11. cap. 25.;*Hinc Otho Mediolanenfis Viceco- 
mes , ahno 1099. apud Sigonium , de Regno 
Italias lib. IX. Hinc Ugo Vicecomes anno n 55., 
imperante Federico Enobardo Augufto, apud 
Ottonem Morenam , qui tamen cujus loci eiTet 
Vicecowes non dicit .Hinc inCharta anni 1198. 
in Codice Cencii Camerarii , Vicecomes Petro- 
niamis , idefl: Caftri Petroniani . 

Hinc in Charta DonationisMonafte^io San- 
£tae Marise ad Carceres , fa£ta ab Azone fep- 
timo Marchione Fftenfe , anno 1235. apud Mu- 
rat. Antiquit. Italic. Tom. I. col. 443.,legimus 
inter teftes Adelardinum Filium naturalem 
quondam Domini Fulconi GraJJt de Lendcnaria , 
tunc Vicecomitis illius Marchionis . Hinc Ec- 
celinus Vicecomes Azonis VII. Marchionis 
Eftenfis, 8c Anconitani, in Charta anni 1252, 
apud Murat. loco citato. 

Quantum vero tetnporis Vicecomitis digni- 
tas in Italia perduraverit , cognofcere , non fa- 

cilis 



xxxviii 

cilis res eft indaginis, Indicavi fapra Vlceco- 

mitum mentionem fieri in vira San£ti Mauri 

Abbatis, fcripta ut fertur a Faufto ejus aequa- 

li , quae a Mabillonio refertur ad annum 584., 

nec aliquid antiquius de hoc nomine mihi ha- 

ftenus occurrit. Recentior, quse mihi fe obtu- 

lerit mentio hujus muneris in Italia , habetur 

in Charta concordias inter Henricum Priorem 

San£li Salvatoris de Ficherolo, & Eccelinum 

Vicecomitem Azonis VII. Marchionis Eftenfis , 

& Anconitani, quam nuper citavi, fcripta an- 

no 1252. Indiftione decima die 5. exeunte Sep- 

tembri , hoc eft die 26. ejufdem menfis, quod 

idem eft ac fi diceres VI. Kal, Odtobris. Qua- 

propter non integris feptem feculis viguifte in 

Italia hanc dignitatem facile crederem : para- 

tus tamen mutare fententiam, quotiefcumque 

meliora proferant alii , quibus , quae ego non 

vidi , videre forte continget. Cum tamen jam 

fupra dixerim Vicecomitum dignitatem, vero- 

fimiliter cogevam elle Dignitati Comitum; Co- 

mitum vero originem a Gothorum, ac Franco- 

rum in Italiam ingreflu repetendam e(fe , nt 

oftendit Murat. Antiquit. Italic, T. I. col. 339, 

6c feq. , necefiario ex hoc fequitur, antiquo- 

ram monumentorum defeilu , Vicecomitalis 

Di- 



* xxx ix 

Dignitatis originem , magis quam finem , no- 
bis exploratam efie. ' 

Quomodo autem dignitatis nomen in Gen- 
tilitium Familiae cognomen traniierit , fruftra 
quaefiveris, nihil enim apud fide dignos Scrip- 
tores , de hac re mihi videre contigit. Murato- 
rius Antiquit. Italic. T. I. col. 441. fic loqui- 
tur. Qiiod vero ut jam prtefati fumus Titulum 
bunc nonnulli , fuos ad pofteros , venia a Regibus 
feu Imperatoribus fatfa , tranfnittere cceperint , 
fenfim in Familice Cognomen , ejufmodi appella- 
tio ceffit ; 6c infra , de illuftri Vicecomitum 
Mediolanenfium Gente fermonem habens, hsec 
addit : Fortaffs olim Vicarii fuerint Comitis 
Imperialis Mediolanenfi in Urbe , aut in Ver- 
bano Lacu , Pagum aliquem gubernarint , cujus 
effet Comes Archieptfcopus Mediolanenfis . Con- 
je£turis certe locus eiTe debet , ubi certiora 
defunt documenta. 

Vicecomitis ideo cognomen, non Mediolani 
folum, fed alibi etiam alicui Familise , eodem 
modo acceffi fte , verofimile eft. Placentise , illu- 
ftrem ac antiquam floruiiTe Vicecomitum Fa- 
miliam plures teftantur Seculi XIII. Scripto- 
res, ex qua natus Gregorius X. PontifexMa- 
ximus, qui Aretii Anno 1276. obiit. Hanc a 

Vi- 



xl 
Vicecomitum Mediolanenfium Familia diver- 
fam fuiife , oftendit Petrus Maria Campius in 
Hiftoria Placentina , ac in vita ejufdem Pon- 
tificis, Pifis quoque veterem fuiflfe Vicecomi- 
tem Familiam , Troncius ejus Urbis Hiflori- 
cus, aliique teftantur Scriptores ; imo ex hac 
Familia fuiffe Ninum Galurae, cui primis vo- 
tis junita fuerat Beatrix Efteniis, contendunt. 
Hanc nobilem mulierem poftea nupfiffe Galea- 
tio Vicecomiti Mediolanenfi , videbimus infra, 
Nota 36. Nec dubito quin plures cognomines 
Familias nobis fervaifetHiftoria , dummodo ex 
illis, viri dignitate , vel potentia praeftantes, 
fluxiffent, ut de Placentina ,Pifana , acMedio- 
lanenfi evenit. 

Celeberrimae vero Medioh nenfiim Viceco- 
mitum Gentis Originem fifius defcripferunt 
Bernardinus Corius , Triftanus Calcus, Paulus 
Jovius, Georgius Merula , plurefque alii inter 
antiquos Scriptores; Ex recentioribus autem , 
Jo: Petrus Crefcentius , Hieroaymjs Biffi is , 
8c in Appendice ad praediftum, Marchio Ver- 
cellinus Maria Vicecomes, aliique; nuper vero 
Genealogiam dederunt , Jofeph Vulpius, An- 
tonius Chiufole, Pater G tido Ferrarius ex So^ 
cietate Jefa Novarienfis Vir pluribjs editis Li- 

bris, 



xii 
bris, atque Aurea Latini Sermonis elegantia 
apprime clarus , & Anonymus Gallus , cui 
Titulus. Les Geneologies Hiftoriques des JRois 
Empereurs &c. &- de tov.ttes les maifons fou- 
vraines , qui ont fubfifte , jufque a prefent . 
Aliique plures. Omnes autem exCorio plera- 
que defumpferunt , qui eadem ex antiquio- 
rum. Authorum collegerat fcriptis , tempore 
Vicecomitum Mediolani Dominorum viven- 
tium , qui ut majorem apud Principes Viros 
inirent gratiam , altioremque eornm Familrae 
conciliarent antiquitacem , fabulofa nonnun- 
quam veris immifcere, ac quorumcumque qui 
hanc dignitatem obtinuerant gefta , huic Fa- 
milix tribuere, non dubitarunt . Certe non 
perpendentes, Nobilitatem cum veritate con- 
fiftere , quas fi alfentatione , vanifque blan- 
dientium fermonibus nitatur , apud graves, 
& fapientes viros, difpendium potius, quam 
lucrum obtinet : periculoque plenam rem elfe, 
ne ubi fi£tio una ex parte emergat , laudum 
certarum fides, 6c ornamentum ruat. 

Vicecomitum tamen Gentem , illuftrem , 
atque antiquae Nobilitatis faiiTe , antequam 
ad Mediolani Dominium evecl:a eiTet , ex eo 
apparet , quod Vicecomitis dignitas , apud 

f eam , 



xlii 
eam , >am diu iix Cognomen tranfiifTet . ^Vfc- 
cecomitis vero dignkas , Comitali cosevam , 
verofimiliter fuilfe , fupra jam diximus ; ac 
Comitalem dignitatem , a Francorum , 6c Go- 
thorum in Itaiiam ingrelfu , repetendam efTe, 
jam vidimus. 

. . H#c fufius fortaffe nimis profequi oppor- 
tunum duxi, ut dignitatis , qu& Vicecomitum 
Genti , cujus Hiftoriam fcribit A^arius , no- 
men dedit , penitiorem Leftor obtineret no- 
titiam , ac quae apud cliverfos Scriptores, non 
levi certe incommodo , ei perquirenda fuif- 
fent, hic uno quaii intuitu , perfpecl;a habe- 
ret. 







DE 



t* '.* * 

DE DIVERSA POST DECIMUM 

SECULUM ANNUM INCIPIENDI 

APUD VARIAS NATIONES , 

RATIONE, ET TEMPORE. 

DUplex apud Antiquos, non fblnm m 
Italia fed etiam apud exteras Na<- 
tiones Epocha pro temporum com- 
putanda ratione in ufu fuit . Alii 
enim ab Incarnatione Verbi , alir ab ejus Na- 
tivitate annos numerabant ■ Qui Epocha ab 
Incarnatione defumpta utebantur , anni ini- 
tium a Fefto Annunciationis, feu die 25. Mar- 
tii , interdum , prsecipue apud Gallos 8c In- 
fubres, a Pafchate,ordiebantur ;dicebantenim 
Chriitum humanam Carnem tunc accepiiTe, 
quando conceptus fuit. Qui vero a Nativita- 
te, a Fefto Nativitatis, fsepe etiam a Kalen- 
dis Januarii annum incipiebant . Obfervan- 
dum tamen eft , extra Italiam , ac prsecipue 
apud Anglos , 8c nonnullos Scriprores Gal- 
los, eos etiam qui ab Incarnatione annos nu- 
merabaut non a die 25. Martii , fed a die Na- 
tivitatis Domini annum inchoare confuevifte; 
Incarnationem tunc vere accidifte afferentes, 
quando Redemptor humana carne circumda- 

f 2 datus . 



xliv 
datus, in lucem prolatus eft; Vide Mabillon. 
de re Diplomatica lib. 2. pag. 177. C. ; Vide 
Gervafium Dorobernenfem . 

Nec tamen eos , qui anni initium ab In- 
carnationis Fefto incipiebant , inter fe con- 
venire conftat ; alii enim Epocham Incarna- 
tionis ab Annunciatione novem meniibus an- 
te Chrifti Nativitatem ailamebant, alii vero 
tib Annunciatione fequentis anni, tribus fere 
menfibus poft Nativitatem ; ex quo fit in an- 
norum enumeratione , primos novem menfibus 
annum a Chrifti I^ativitate antevertere , fe- 
cundos tribus fere menfibus ferius incipere ; 
itaque integro anno inter fe difcrepare. Au- 
di Covarruviam , cujus auc~toritate utuntur 
Mabillonius de re Diplomatica lib. 2. cap. 23. 
&c Du-Cangius in GIolTario ad verbum An- 
7His ah Incamatioiie , qui T. 2. Reflblut. Va- 
riar, lib. 1. cap. 12. n. 1, b#c habet. 

,, Sunt qui ab Incarnatione Jefu Chrifti , 
„ ideft a 25*. die Martii annos dinumerant: 
„ nam & hujus moris meminit Text. in Capi- 
„ tulo 1. diftinct. 23. , 8c Caftellas Rex Al- 
,, phonfus in proaemio illius Regiarum Con- 
„ ftitutionum operis , quod Septempartitum 
» appellamus. Sed Pifani initium anni Incar- 

„ na- 



xlv 
nationis adfumunt novem menfibus ante 
Nativitatem : qua ratione annus a Nativita- 
te quinquagefimus , erit & ejufdem numeri 
ab Incarnatione ufque ad 25. diem Martii , 
8c ab eo die , qui eft quinquagefimus annus 
,, a Nativitate, erit quinquagefimus primus 
ab Incarnatione : qui quidem ufus potius 
placuit quibufdam , quam is quo Florentini 
utuntur tribus menfibus poft Nativitatem 
incipientes numerum annorum Incarnatio- 
nis , unde juxta computationem hanc annus 
quinquagefimus a Nativitate , ufque ad 25^ 
diem Martii erit quadragefimus nonus In- 
„ carnationis: & ab eo die erit quinquagefi- 
„ mus Incarnationis fimui 8c Nativitatis, qui 
„ tandem ufus apud Romanam Curiam om~ 
„ nino fervatur: quod apparet ex litteris Cle- 
„ mentis VII., quarum meminit Joannes Lu~ 
„ cidos difto Capitulo tertio , probatque Rota 
„ in Novifs. 108. fcribens fecundum curfum 
„ Romanae Curia? , annum Incarnationis inci- 
pere poft Nativitatem Chrifti : quafi , quod 
apertius eft, annuslncarnationis incipiat 25» 
die Martii poftquam jam incceperat annus 
„ Nativitatis 25. praecedentis Decembris. C92- 
„ terum quod eadem Rotae decifio fubdir, ju- 

v, xta 



>> 

>> 
>> 
>> 
>> 



>> 
>> 
>> 

79 
>> 
>> 

>> 



>> 
>> 

>> 



» 
» 
» 
» 



» 

» 
» 



xlvi 

„ xta confuetudinem Angliae ■ & Francia? in~ 

„ cipere annum Incarnationis poft menfem 

Martii , eft ita interpretandum , ut fciamus 

annum Incarnationis apud Gallos, 8c An- 

glos incipere a dic ipfo Pafchas Refurre£tio- 

nis, non a 25. Martii. Nec tamenexhoc in- 

„ fertur Gallos numerare Annos Domini a Re- 

furre£lione, quas contigit 33. annis poftNa- 

tivitatem , fed proculdubio enumerant ab 

Incarnatione, initium fumentes ab infigni 

,. die, nempe a Pafchse Refurredtionis 5tc. „ 

Puricellus in MonumentisBafilica? Ambro- 

fianae adannumChrifti 1366. pag. 199. annos ab 

Incarnatione computandi morem apud Italos 

invaluifiTe his verbis infinuat: ,,-Etenim per ea 

tempora tam noftri Archiepifcopi y quam 

Imperatores , Sc in Italia Reges , annum 

quemque computabant , ab ejus Incarnatio- 

ne , ideft a 25. Martii menfis die; cnm alio- 

„ quin Romana Ecelefia computare foleret ab 

„ ejufdem Chrifti Nativitate , iive a Calendis 

„ Januarii ad alteras fubfequentis Januarii 

,, Calendas „. Hxc Puricellus, qui utrumPi- 

fanorum methodo, an Florentinorum uteren- 

tur, non indicat, cum tamen a prima ad ie- 

cundam integrum unius anni difcrimen inter- 

cedat: 



» 
» 
» 
» 



xlvii 
sedat; cui potiffimumtribuendumcredo, quod 
Authorgs in referendis pnecipuarum reruiit 
eventibus uno anno plerumquedifcrepent, Ex 
his ergo cognofcimus : 

Pontifices eo tempore annos a* Chrifti N&- 
tivitate , hoc eft a die 25, Decembris , vel for- 
fan etiam interdum a Kalendis Januarii in- 
choare confueviffe. 

Pifanos , plurefque alios in Italia Populos 
ab Incarnatione , fcilicet a die 25. Martii anni 
prascedentis Chrifti Nativitatem annos nume- 
rare; quapropter per eos, novem primi men- 
fes a die 25. Martii incipiendo, anni e. g. ab 
Incarnatione 1360. , incident in eofdem men- 
{es anni a Nativitate 1359, , reliqui vero tres 
Menfes Januarii, Februarii , ufque ad 25. Mar- 
tii, cadent in annum a Nativitate 1360, Seu, 
quod idem eft , menfes omnes qui inter diem 
25. Martii , & 25. Decembris comprehendun- 
tur anni numerum fortiri unitate majorem ', 
quam annus a Nativitate tunc currens habe- 
ret, reliquos vero tres menfes Januarii videli- 
cet Februarii , 8c Martii , cum in fequentem a 
Nativitate annum incidant, ejufdera cum illo 
numeri effe . 

Florentinos annos ab Incarnatione tribus 

men- 



«... 
xlviu 

menftbus poft Nativitatem incipere , ideoque 

primos tres menfes Januarii , Februarii , ad 25*. 

Martii anni a Nativitate e. g. 1360., eorum 

computo fpedtare ad annum ab Incarnatione 

1359,, relidjuos vero menfes cum anno a Nati- 

vitate 1360. convenire. Quod etiam a Medio- 

lanenfibus aliquando fa6rum videbimus 

Id autem quod de annolncarnationis a die 
^25. Martii incipiente dixi , non ita intelligen- 
dum eft, ut negare videar annoslncarnationis 
a Pafchatis Solennitate aliquando numeratos 
fuilfe, non folum in Gallia , fed etiam in Ita- 
lia , 6c maxime apud Infubres; id enimSeculo 
potiffimum XII. paffim ufurpatum fuiiTe, cla- 
xe innuit Puricellus pag ibidem 750., & 751., 
ac etiam alibi. 

Mediolanenfes tamen , quod Inftrumenta 
publica , &C a&us Judiciales fpeitat, a Chrifti 
Nativitate annum aufpicari jam ante aliqua 
Secula confueviffe, probant Statuta Mediolani 
parte 1. cap. 109. hifce verbis: Alore Mediola- 
nenfi annus incipere confuevit , & de ctetero in- 
cipiat in Fefto Nativitatis Domini Noftri Je- 
fu Cbrifti , d^ boc refpecJu Inftrumentorum pu- 
blicorum , &- AHorum Judicialium tantum 
( quod etiam in prafens obfervatur) & IndiHio 

tn 



xlix 
in Kalendis Septembris . Ex ultimis verbis com- 
probari videtur Mediolanenfes tempore editi 
Statuti , annos ab Incarnatione numerare in 
rebus Civilibus & extra Forum , folitos fuiife^ 
quod ex Statuti verbo tantum apparet. Annos 
autem Florentinorum methodo ab ipiis nume- 
ratos , incipiendo nempe annum , tribus men- 
fibus poft Nativitatem , ut fupra dixi , probat 
D^-Cangius in Lexico ad verbum Anmis col. 
466. duas adducens Chartas ex Camera Com- 
putorum Parifienfi, in quarum prioreFopulus 
Florentinus, & Francifcus Sfortia DuxMedio- 
lanenfis anno Incarnationis Chriiti 1451. In- 
dier. 14. fecundum curfum <?? morem Florenti- 
norum die vero 11. meniis Septembris , Ange- 
lum Acciolum ( forte Acciajolum) ad Carolum 
RegemFrancias legant, ad ineundam cum illo 
focietatem , qua inita in Caftro Montiliorum 
in Turronibus 21. die meniis Februarii anno 
1451., eadem a Florentinis, & Duce Mediola- 
nenfi comprobatur die 22. menfis Marti 1451. 
Indift. ij.fecundum curfum , &- morem Floren- 
tinorum . Profequitur Du-Cangius dicens : Un- 
de patet Florentinos , quemadmodum Gallos an- 
nnm a 25. Martii computaffe ; nam in altera 
Cbarta , qui annus 1451. dicitur , fuit noflro 

g more 



1 

more 1452., quo currebat In&iBio 15. Utrum 
vero ex addu£tis Chartis concludenter evinci 
poflit Mediolanenfes eo tempore Florentinorum 
calculo ufos , ambigerem ; potuit enim Francif- 
cus Sfortia , virum Florentinum, Florentino- 
rum Nuncium & fuum , in Galliam proceden- 
tem Litteris more Florentino fignatis , hac fo- 
lum vice munire, ut cum Sociis circa maudati 
tempus conveniret , quamvis h#c methodus 
communiter apud Mediolanenfes tunc forte 
amplius in ufu non eifet , antea tamen annos 
ab Incarnatione Florentino more ab ipfis nu- 
meratos fuilfe Chartas plnres apud Puricellum, 
alioique evincere videntur, 

Romanam Ecclefiam annos a Chrifti Nati- 
vitatis Epocha defumere atque a Nativitatis 
Fefto annum incipereconfueviiTe , docentCon- 
cilium Colonienfe anni 1310. cap, 23., Ufuar- 
di , &. AdonisChronica , aliique plures; inter- 
dum tamen a Kalendis Januarii anni initium 
defumpfifie tradunt Gervafius Dorobernenfis, 
Martyrologium vetusRomanum Rofweydi, Me- 
trica Bed#, ac Wandalberti , Profaica Rabani, 
& Notkeri , Romanos tamen Ci ves , & Curiam, 
annos ab Incarnatione , Sc quidem more Flo- 
rentinorum ufurpafle , jam fupra vidiraus ex 

Co- 



\l 

Covaruvta. Neque hoc tamen conftanter bb- 
fervatum fuifte, plura mibi probant documen- 
ta , quae hic recenfere non vacat. Indidlionem 
tamen apud Romanos a Kalendis Januarii nu- 
meratam fuifle tradit Pater Claudius Francif- 
cus Milliet De-Ghales in Mundo Mathematico 
T. 4, pag. 720. quod fbrte de Fontificia intelli- 
gendum, ut infra. Anttquitus vero Indi£tio- 
nem apud eos incoepilTe die 24- Septembris, 
tradune Beda cap. 4.7. Alciatus in d. c. r. , &c 
Joan.Lucidos libro de vero diePaffionisChrifti 
cap. ji Romanam Eeclefiam, ac Pontifices In- 
di6lionis: exordium aflumpfiile a die Nativita- 
tis,, ut fimul Indi£tionis y Sc anni a Nativitate 
numerus mutuaretur, probant A£ia Conftan- 
tienfis Concilii * Vide Jofeph Scaligerum in 
Eufebium de Emendatione Temporum. Vide 
Joannis Mariana Traft. 5. 8c 6. r Mathseum Be- 
roaldum , Joannem Lucidum , Francifcum 
Munnoz, de Efcobar Jl C. variar. comp, c. 21, 

Germanos anni inttium a Chrifti Nativi- 
tate defumere confuevtiTe ,. erudite probat Du- 
Cangius in GtoiTario ad verbum Annus* ab In- 
carnmione T. I. col; 465.,, non tamen omnium 
Imperatorum Diplomata» tali Epochae^ conve- 
nire videntur. 

g z. An- 



lil 

Anglos annum incipere folere o£tavo Ka- 
lendas Januarii , die quo Natale Domini cele- 
bratur, author eft Beda de ratione Temporum 
cap. 13. Vide vetera Regum Anglorum Diplo- 
mata apud Ingulfum; Vide in Monaftico An- 
glicano Cbartam Edwardi ConfelToris T. I. 
pag. 62. Morerius tamen in Lexico dicit An- 
glos annum incipere a Kalendis Januarii, Ec- 
clefiam tamen & Statum , nempe Forum, in- 
cipere die 25. Martii . 

Gallos veteres , feu Francos Seculo VI. & 
VII. a menfe Martio annum incipere confue- 
viiTe obfervat Mabillonius de Re Diplomatica 
pag. 172. A Pafchatis camen die poftea , ab il- 
lis anni inirium defumptum fuiife , Seculo 
praeferrim XIII.& XIIII. ita , .ut menfes a Ja- 
nuario ufque ad diem Pafchatis , non ad inci- 
pientis anni calculum , fed ad prsecedentis 
finem fpe£larent*, pluribus probat pag. 173. 
Variam tamen in diverfis Provinciis obferva- 
tam aliquando methodum fuiffe, Mabillonius 
ipfe, Du-Cangius, aliique Scriptores docent, 
quae cum nihil ad rem noftram conferre poC- 
fint , libenter omrttimus. 

Haec omnia ad Lecloris memoriam revo- 
care placuit, ut difcrepantes circa rerum ge- 

ftarum 



1M * 
111 

ftarum tempus Scriptores , faciliiis conciliare 
poflit , nec eorum errori tribuat id , quod a 
diverfa annum incipiendi confuetudine in di- 
verlls Regionibus , originem habet. 










^ik: 



■• 



. . I 

I • . I ... . 

DE 



liv 

DE INDICTIONIS ORIGINE 
ET DIVISIQNE. 

ANtequam annos, a Divini Verbi In~ 
carnatione numerandi ufus invalefce- 
ret % Latini Romana Imperia fubje- 
61 i y temporum ratianes difcriminare 
folebant iEra Diocletiani» Caofulatu » 8c In- 
didtione. Hxc autem eft quindectm annorum 
revolutio a Gonftantini Magni temporibus in- 
cipiens. Triplex poftea evafit Indiitio,. ea cer- 
te de caufla» quad non amnibus.,. ob diverfas 
rationes,, ab eo anui tempore,. quo fub Con- 
ftantina originem habait,. eam numerare pla- 
cuerit..Hinc triplicem Indiftianem vulga dU 
ftinguunt. Cofifiantinianam ,, Confiantinopofita- 
nam y 6c Pantificiam * Quartam addit Scaliger 
Antiachenam % cujus Jnitium eife dieit a Neo- 
menia Jfar > ideft Maji; fed haerc nihil ad rem 
noftram. v 

Conftaiitlniana % qua? etiam Csefarea non- 
cupata* a Conftantini Magni Priocipatu ,, vel 
Canfalatu 3. , 8c Licinii 3, , hoc eft a Chrifti 
anno 312. anfpicatur Caron. Alexandrinum 
pag. 556. Hsec ab VIIL Kal Oitobris, feu dle 
24. Septembris numerari incipiebat. Carolus 

Ma- 



Iv 
Magnus, poft adeptum Imperium , Indiitio- 
nem hanc ufurpavit, qua etiam Pipinum , & 
Carolum in Italia ufos fuifle apparet ex Char- 
tis a Puricello pag. 15. & 2i.produ<ftis . Gallis 
etiam, dc Britannis familiarem fuifle couftat. 
De Britannis teftatur Beda lib. de Ratione 
temporum cap. 48. De Gallis, pra? caeterisRab- 
banus lib. de Computo cap. 66. dicens: Inci- 
piunt autem Indi5liones ab VIII Kal. OSJo- 
bris , ibidemque terminantur . Vide Sirmun- 
dum ad Concilium Parifienfe IV. anno 573. 
Imperatores etiam Occidentis eam plerumque 
poft Seculum X. adhibuifle, ex eorum Diplo- 
matibus evincitur . Apud Germ.anos quoque 
hanc Iudi&ionem a di£to tempore femper ob- 
tinuifle , ac etiamnum obtinere, pluribus pro- 
bat Du-Cangius in Gloffario ad verbum Indir 
£tio . Italos eriam plures , ac pnecipue Infu- 
bres , antiquitus ea ulbs efle, plura Documen- 
ta oftendunt; fed non ubique, ut infra. 

Conftantinopolitana , feu Grseca , quam 
Orientes Imperatoris poft Coftantinum ufur- 
pabant , incipiebat a Kal. Septembris , Hac ufi 
funt Scriptores Hiftoriae Bizantinas. Aliquan- 
do etiam Pontifices , ut conftat ex Epiftolis 
Gregorii Magni, Joannis VIII., 6c Gregorii 

VII., 



lvi 
VII. , quod Sc aftruunt A£ta Vetera Vaticana 
apud Baronium anno 1154. &, Otto Morena 
anno 1158., ideoque faltem ufque poft iinem 
Seculi XI. Italos etiam plerofque a Seculo X. , 
hac Indi£tione ut plurimum ufos , ex docu- 
mentis evincitur; inter caetera duo affert Du- 
Cangius ex Francifco Maria in Mathiide Co- 
mitilTa lib. 3. pag. 105. 6c 108., quorum pri- 
mum a£lum dicitur anno ab Incarnatione 
1079. iJ.K^l Oftobris Indi&ione 3., qua> erat 
1. Romana . Alterum anno 1078. 6. Kal.05to- 
bris Inditfl. 2. , qux erat 1. Romana. Aliud ex 
Puricello videbis infra. Plures ex ipfo , aliif- 
que noftratibus Chartas proferre liceret, qui- 
bas Mediolanenfes interdum a X. Seculo hac 
Indi£tione ufos fuifle evincitur , praeter id , 
quod Mediolanenfis Urbis Statuta fupra citata 
difponunt, fed hoc , praefenti inftituto, faper- 
fluum effet. 

Pontificia, hoc nomine infignita , quia a 
Romanis Pontificibns peculiariter ufurpata , 
interdum a Nativitate Domini , non raroetiam 
a Kalendis januarii principium defumebat. 
Quse de anni initio a Roiiana Ecclefia ufirn- 
to fupra dixi, eadem de Pontificia? tndiitio ais 
principio intelligere licet . Pontifices tamea 

ante 



lvii 
ance undecimum Seculum Conftantinopolita- 
nam Indi£Honem ut plurimum adhibuiffe , 
jam fupra innui. Poftea vero conftanter Pon- 
tificia ufi funt . 

Nec tamen firmum , ac invariabilem iri 
diverfis Regionibus fuiffe , ejus indi£Honis , 
qua primum utebantur , ufum , ac princi- 
pium , rmo in eadem Regione aliquando 
diverfis temporibus invaluiile diverfam Indi- 
clionem incipiendi confuetudinem , feu prop- 
ter Dominii mutationem , feu alia de cauf- 
fa , paffim docent Authores , inter quos Ma- 
billionius de Re Diplomatica lib. 2. cap. 24. 
pag. 179. 6c ieq., Sirmundus in Notis ad 
Ennodium lib. 8. Epift. 9., Du-Cangius in 
Gloffario ; Muratorius Antiquit. Italic. T. I. 
col. 439., & Puricellus in Monumentis Bafi- 
Yicx Ambrofiana;, qui pag. 430. Chartam af- 
fert datam Anno ab Incarnatione D. iV. J. C. 
M.LIIL, anna vero Imperii Domni fecundi 
Henrici Imperatoris VII. , anno VIII. Epif- 
copatus Domni Vidonis , quinto die Septem- 
bris y ingrediente IndicJione feptima. Cum ta- 
men ante id temporis Mediolanenfes Indi£Ho- 
ne Conftantiniana non raro ufos fuifte , ex 
diverfis Chartis a Puricello , aliifque produ- 

h <Slis , 



lvili 

61is , appareat . Indi£tionem tamen Conftan- 
tinopolitanam , quas ut dixi a Kal. Septem- 
bris incipiebat, Mediolanenfes poftea retinuif- 
fe , probat eorum Statutum jam fupra cita- 
tum. Quamvis in praefenti in Autenticis Do- 
cumentis a Chrifti Nativitate annum inci- 
piant Notarii, more Pontificio , Indiclionem 
vero a Chrifti Nativitate pariter aufpicen- 
tur . Indi£tionum etiam initia , varie pro 
Scriptorum , aut Notariorum arbitrio anti- 
quitus in Tabulis adfcripta fuiffe , probat 
Chiffletius in Trenorchio pag. 253. Vidc 
etiam qux dixi in Notis ad Synodnm Tici- 
nenfem, pro Ele£tione , feu Confirmatione Vi~ 
donis in Regem Italise R. I. T. II. col. 416. 
Quaprepter in hifce rebus ad veritatem eli- 
ciendam, non modica animi contentione, 8c 
mentis fagacitate opus eft . 

Si tamen Indictionis notam alicujus Mo- 
numenti , aut Charta^ ad trutinam revocare 
placeat , obfervandum eft quod anno prsece- 
dcnte Chrifti Nativitatem Indiclio erat 3., 
atque ideo primus annus Chrifti Indi6tionem 
habebat 4., hoc pofito fi alicui anno a Chri- 
fto nato addas numerum 3. , ac fummam di- 
vidas per numerum 15., refiduum erit In- 

di~ 



iix 
di£Uo eo anno conveniens . Exempli gratia 
anno 1771, adde 3., conflatur numerus 1774. 
hunc divide per 15,, reftat 4. numerus In- 
di£lionis hoc anno currentis. Ubi vero Char- 
ta annos numeret non a Nativitate, fed ab 
Incarnatione Verbi, tunc , dato annorum nu- 
mero, adde folum 2., quia Incarnatio cadit 
in annum prsecedentem Nativitatem . Ha- 
benda etiam eft ratio menfis in quo Charta 
tradita eft , 8c Nationum apud quas fa&a 
fuit, cum , prout fupra indicavi , diverfx Na- 
tiones , non ab eodem menfe Sc die Indi- 
6tionem numerare confueviiTent . Haec etii 
Eruditis nota , hic tamen , in Le£fcoris com- 
modum memorare , non piguit , ut facilius 
Eventuum tempus conciliare poffit . 



IN- 



CONTENTA 

IN HOC VOLUMINE. 

INfcriptio Nuncupatoria • p a g, i. 

I;i Petri A^arii Chronicon Pr*fatio Ludovici Antonii Muracorii . III. 
EDITOaiS : Liaori Mouitum . XV*. 

— Da Vicecomiris Nomine , Di^nitate , ac Munere . XXX. 

— De divcrfa poft decimum Secuium Aanum Incipiendi apud varias Na- 

tiones R.itione , 8c Tempore . XL III. 

-- De InJi&iouis C r > ne & Divifione ♦ LIV» 
PETRl AZARIl CHRONICON . 

Proemium . j # 

Capitulum Primum . Oito Archiepifcopus • 4, 

C/\P. II. Mnthaeus Vicecomes . |* 
CAP. III. De potentia Regis Roberti , & quas Civitates pofltdebat in Lom- 

bardia . xo. 

CAP. IV. De Adventu Imperatoris Henrici • X i, 

CAP. V. De Jjanne Papa XXII. Js# 

CAP. VI. Galeatius Vicecomes . ^ lt 

CAP. VII. Ludovicus de Bavaria Imperatot • 46, 

CAP. VIII. A2zo Vicecomes . 6t. 

CAP. K. Luchinus Vicecomes . 8 I# 

CAP. X. J^annes Vicecomes de Olegio • j 01t 
CAP. XI. J^annes Vicecomes Mediolanenfis Arcbiepifcopus , & Dominus 

generalis . 103. 

CAP. XII. Matthasus Vicecomes . 145. 

CAP. XIII. Barnabos Vicecomes • 152. 

CAP. XIV. De Galeatio Vicecomite . a gj # 

CAP. XV. Canis Grandis de la Scala . 3K5. 

CAP. XVI. Joannes Marchio Montis-ferrati • 3x6. 

Finalis Conclufio . 328. 

Ejufdem Authoris Opufcuhim De Bello Canepictano & 331. 

1NDEX Nominum 5 ac Reium • 350, 



PE- 




P E T R I 

AZARII 

CHRONICON 

In ChriiU nomine. Amen. 

Incipit Liber gefiorum in Lombardia % & p*cscipue per cunttos 

Dominos Mediolam : compojitus per me Petrttm Azarium 

Notarium infrafcriptum . Et de cajibus pravis y 

qui multipliciter occurrerunt » 

P R OE M I U M . 

Uoniam humana vita eifc fragilis & caduca 9 
memoriaque bominum labitur ,. ut folia 
pertranfeunt , quae annis fingulis renovan- 
tur ; & quia conditiones & itaius quotidic 
variantur, fufcitantur errores ,, & imo m 
tantum fufcitati funt , quod cogitavi ad 
evidentiam fututorum fub brevi ililo geita 
in Lombarha ( & fpecialiter meo tempore ) enarrare . Ve- 
ium quia ia Ciyiute Novaria , a qua origiuem traxi , gravio> 




s PETRI AZARII 

ra occurrerunt , ideo de ipfa magis , quam de alia , & ferio- 
iius , pertractabo . IVIorans itaque in Civitate Terdonae , 
confufus otio , cruciatus & exereitatus doloribus & angultiis 
perimmenfis propter occurrentia , fugatus a domo propter 
morbum , conatus fum cauffas pr;£cedentes , ex quibus in 
L* mhardia orta funt icandala , ftudiofius pertractare . Ve- 
rumtamcn quia male fequentia concluferunt , de prascedenti» 
bus etiam fcribere curabo , propter quae felix olim Lombar- 
dise ftatus in bonis 6c rebus , inrecuperabiliter jam defecit . 
Nec mirentur Lectores , fi ftimulus dictandi dc fcnbendi me 
coegit, quafivulgariter exprimendo narranda, quum viderem 
fcelera permulta vigere , errores multiplices fufcitari , ve- 
ritatem non dici , & folummodo divitias procurari . Et quid 
divitias profuerint , audire poteritis . Vidi namque homi- 
nem boaum perire , nec prcpter infinaam pecuniam , quam 
habebat., ab aliquo relev.iri . Propter inteitationem fiqui- 
dem morbi , vidi patrem de filio , & filium de patre, fra- 
trem de fratre , amicum de amico , vicinumque de vicino 
penitus non curare . Et quod moleftms fuit , vidi unam Fa- 
miliam , quantumcumque foret major , miferabiliter peri- 
re , remediumque feu fubfidium non haberi , medicinas non 
valere , fortiores , junioreique tam mares quam fceminas 
uno motu deficere , fpernere & fperni , taliter quod nullus 
aufus fuit domos eorum fic periclitantium introire . Duran- 
tibufque pra? hdiis vidi gentes extraneas malas regnare nec 
curare de pefte ipfa , fed rapere , incendia ponere , prseda- 
ri , converfationes malorum prajvalere , cc memetipfum 
etiam opprimi & turpiter fpohari . 

Conftat flquidem , Lombardiam triginta Civitatibus 
fore prasdaram , Alpibus & montibus afperrimis vallatam 
undique & circumclufam , per quam folus fluvius decidens, 
noradne Padus , praeclarior omnibus ahis fiuviis Lombardias, 
a Monte Apenmno trahens imtium , 5c per inferiora loca 
decurrens , Lombardiam fulcat , & m Adriaticum Mare re- 

cipitur 



CHRONICON. 5 

cipirur fluctuofe . Qu# quid-m Lombardia nobilibus Civi- 
tatibus , Popuhs , gentibus & Arubus ornata , inter alias 
Provmcus Sereniflima vocatur. Pkmtiem h;bet & monres 
valde frudtjferos nimis ; : quas foli Impecio Romanorum de- 
b.ret temp raiiter fubjacere .. Scd amequ tm ad alia pertran- 
fe.-.m , Civirates ipfas cum nominibus earumdem defcribere 
voiui ,. ut fucceffive dicenda valeam eoarrare . Eil igitur lp- 
(arum Civitatum priiru Civitas Metropolitana , qua? Medio- 
lanum nuncupatur , fecunda Cumas , tertia Pergamum , 
quarta Bnxia , quinta Vcrona , fexta Vicentia , feptima Lau- 
da , odtava Crcmona , nona Mantua , decima Ferraria , un- 
decima Papia. ,,. duodecima Placeniia , tertiadecima Parma , 
quartadecima Regiu.m ,. quintadecima Mutina , fextadecima 
Bononia ,. decimafeptiina Bobium , decimaofUva. Terdona, 
decimanona Novaria , vigeiima Vercella^ , vigefimaprima 
Iporegia ,, vigeiimafecunda.Taurinum , vigeiimatertia Ada y 
vigefimaquarta. Alba , vigefimaquinta Alexandria , vigefi- 
mafexta Aquas-, vigeOmafeptima Vigintimilium , vigefima- 
oclava Janua , vigefimanona Savona , & trigefima Triden- 
tum . Conitructa aurem Civitate Romana , quse primitus 
per iEneam Trojanurrr de itirpe Regis Priami ,. relegatum 
a Troja , in magnificentia fuit erecla , quamvis loca in Ro- 
mana. Givitate concorditer poiTeila fuiifent primitus per Re- 
mum & Romulum iratres , voluit nomen illius Civiratis ab- 
ipfis. denominari , pro eo quod habuit ipfe iEaeas infamiam 
proditoris Regis fui: &..Ciyitatis fu?e . Dein.de. Civitates pra3- 
diclaj fundatse fuerunt , & ultimse fuerunt, Laudurn , qua3 
per Pompejum Romanum exPiratis conftrudta fuit ; & No- 
varia ,, de cujus coniirucTaone, dieetur inferius .„ A principio 
cujus Romana* Civitatis duo gladii ordinati fuerunt , ha- 
b.-ntes univerfum Orbcm corrigere ,.iicuti ipfa dominaba- 
tur ,. videlicet fpiritu.de corrigendum per Papam , & ake- 
rum tejuporale per Imperium corrigendum . Et quia iiii 
duo gladii male fuerunc. concordes , per fequentia tempora 

A. 2. duos 



4 PETRI AZARII 

duos acutos gladios fingulse in Lombardi* Civintibus pra;- 
mitTis dimifeVunt . Et ut magis puagerent , a du >bus Las- 
monibus contruiiis in curfu nomcn acceperunt , quorum 
unus vocatur Gibel , & alter Guilef. Ex quibus quando 
unus eft in aere ab 6;ientali plaga , alter eit ab Qcciden- 
tah , & ik faciunt Guelfi & Gibellini in Lombardia . Guel- 
fus enim amaeiit Ecclefise , & Gibellinus adhasfit Imperio . 
Et fic faciu it Civitates Lombardiaj . Nam quum unus pof- 
fidet ab uno latere , & alter ab altero , tamen non ett cu- 
randum , quia vidimus pejores Guelfos inter fe , qu im coa- 
tra Gibcllinos . Et fi diclis duabus partibus carerent , fie- 
rent dua? deteriores , ut patet per fequentia . Unde verun*' 
cil Salomonicum illud dictum : Nihil novitm fub fole . Et 
propterea tales errores niii ceflantibus hommibus non ce£- 
fabunt . Et quia primaria ipkrum Civitatum Mediolanum 

nuncupatur , ideo ab ipfa decrevi primordium fumere* 

CAPITULUM PRIMUM. 
Otto Archiepijcopus . 

DUm igitur Reverendus in Chrifto Pater & Dominus 
Otto , Dei gratia Mediolanenfis Archiepifcopus in 
fua Archiepifcopali Sede vigeret ( i ) , Civitas Mediolani 

per 

— ■» — — — — — — ^— — — e wgggmmmm w^mm — — ^— i »— — ■— — — ^— — ■ — 

( i ) Quandoqnidem , ab eo rempore Hiftoriam fuam exorditur Aza- 
lius , quo ut ipfe ait , Otto Vicecomes Mediolani Archiepiicopus jam i» 
fua Sede vigebat , pluraque ex poft evenerint , non facile Le&ori int«lli- 
genda , nifi prsecedemium rerum feriem perfpe&am habuetit , rem utilem 
i»e fa&urum arbitror , fi nonnulla , 9t praefertim qua occafione , & tem- 
pore , Otto -Mediolani Archiepifcopus renunciarut fuerit , ac quibus ja&a- 
tua aerumnis , AichiepifcopaJis Sedis , Urbifque Dominium tandem ebti* 
nuent _, breviter , quantum ficri poteft •> maicarero , 

Otto» 



CHRONICON. 5 

Ottonem Vicecomitem , natum effe circa annum , 1107. , evinci- 
tur ex Bernardini Coiii Hiftoriae Patriae Parte II. , ad annum 1195. * 
quo tempore ipfum obiiffe dicit , setatis annorum 88. Canonicus fuit in 
Oppido Dexii , Fratre Gualvano de Flamma , Manipulo Florurn cap. 197. 
Rerum Italicarum Tom. XI. col, 691. C. , & Corio ad annum 1161. teiti- 
bus . Jofeph Antonius Saxius , Ambrofianae Bibliothecae Mediolani Praefe- 
£tu$ , in Mediolanenfium Antiftitum Hiftoria > poft ejus mortem ( quae die 
18. Aprilis anni 1751. evenit ), V. Clar. Philippo Argelato curante , im- 
preffa , Ottonem non Canonicum , fed Oppidi Dexii , ejufque Capituli 
Praepofitum , imo & Cathedralis Ecclefiae Mediolani Canonicum O^dina- 
rium , fuiffe dicit ; quoad Praepofituram Dexii tamen , quibus Tibulis 
viro do&o conftiterit , penitus ignoro , cum nullos de hac re , citet teftes ♦ 
Calcus etiam Sane>i Ambrofii Canonicum fuifle dicit . Catalogus Archiepi- 
fcoporum , Archidiaconum Mediolanenfis Ecclefiae eum nominat ; forte cre- 
dendum tot Dignitates , non eodem tempore , fed fucceffive occupaviffc « 
Ejus pater fuit Ubertus Vicecomes ; vide Corium ad Annum 1151. 
Anno vero 1157. die 14. O&obris , cum obiiflet Legnani , Frater Leo de 
Perego , Mediolani Archiepifcopus , ut habet Catalogus Archiepifcoporurrk 
Mediolani , a San&o Barnaba ad annum 1151. , quem ex Codice MS. Ca* fa 
pituli Metropolitani Mediolanenfis , edidit Vir. Clarifs. Ludcvicus Anto- 
nius Muratorius R. I. T. I. Parte II., & Corius ad an. 1157. . Poft ejus. 
obitum , Corio ad an. 1160. tefte , Canonici Ordinarii Ecclefiae Metropoli- 
tanae Mediolani , ad novi Archiepifcopi ele&ionem procedentes , in duas 
abiere partes , quarum una Raymundum Turrianum elegit , Modoetienfi» 
Ecclefiae Archipraesbiterum , Martini fratris , qui Popularis faclionis aufto- 
ritate , fummam rerum tunc temporis , Mediolani adminiftrabat , potenti* 
armifque , potius quam Iiberis fuffragiis , prove&um . Altera Ubertum Sep- 
tarienfem , Mediolanenfis Ecclefiae Canonicum Ordinarium , virtutis mo- 
rumque commendatione , nominavit , Horum neutrum Pontifici ( Urbano» 
fcilicet IV. ) confirmare placuit , fed Raymundo Turriano , ad Novocomi 
Epifcopatum prnmoto , ut Corius ad an. 1160. refert , ex qua Sede , ad 
Patriatchalem Aquilejae , a Gregorio X. translatus fuit an. 1175. » ut na " 
bet Frater Gualvanus de Flamma Manip. Florum cap. ^og.;ve\ pctius an. 
1171., ut Antonius Bellonus in Vitis Patriarcharum Aquilejenfium R. I. 
Tom. XVI. col. 14. & 15. , indicare viderur , & Ughellus , in Patriarchis 
Aquilejenfibus , Ottonem Vicecomitem in Oppido Dexii , ut dixi Canoni- 
cum , 8t tunc Oftaviani Ubaldini S. R. E. CardinaHs Aulicum , eodeni 
Ubaldino , maximae aucloritatis viro fuadente , Mediolanenfi Ecclefiae prae- 
fecit ) an. \%6%. die «. Julii , fi jam citato Catalogo Archiepifcoporum 

Medio- 



6 PETRI AZARII 

Mediolatri hahenda fides r ut ratio fuadet : haec enim Dicumenra , qu*« \n 
Archivas M*?. afiervanrur , plerumque fyichrana fttnt , cum &rc-hi« p oi u:n 
pro tempore Cu'loJes , in ipfis fuorum Prfiorum , ttim mortem ,, tum e!e- 
cl;ionem. exafte infcribere foJeanc ; nequ-e iis praeterea menhs fcateanr , 
guae amauuenfium & typographorum incuria , in ediiis. Hutoriatu.n Li- 
biis , non raro occurrunt .. 

Refert itaque pFaedi>5Yus Catalogus , mortuo Fratre Leone de Perego , 
anno 1^57. die 1.4.. Oftobris , vacafle Sedem annis quatuor , menfibus no- 
vem , diebus feptem :. quod tempus, fi addideris praedic\"> anno 1157. die 
24. Oc>->bris ,. cadet Ele&io , habita etiam ratione anm BiflexnWs m diem 
lt. J.i'ii , anni 1261. , ut bene notat Muratorius B... I. T. IK. col. 69. - 
in Noiis ad Srephanar.dum de Vicomercaro . ^rephanar lus praedi&.is , Co • 
rius , Ue'iefius , Fater Pipinus „ aliique paffim Scriptores , anno iz6r., 
cum al Archiepifcopalem Sedem promotum , tradunt , f<.d perperam . In 
prae hcVi tamen M.uratorii Nota , I nprefibris errorem adverte , qui annum 
1*57« , pro 1x57. pofuit . Difcrepamia vero inter praediftjs Authores 9 
diyerfae annum incipiendi methodo , forre tribuenda «. 

Corius ad an. 1261., & Gualvanus Flamma , lepHam recenfent Hifto- 
riolam , quam in caufTa fuifTe dicunt , quod Otto Virpcomes , ad Archie- 
pifcopdem Dignitatem eve&us fuerit ; huius tamen facti fides , fir penes 
citatos Scriprores . Dicunt iraque Cardina'em Ubaldinum ( Oc\avianum> 
fci'icet , ut nominant alii Scriptores, ); e Legarione in Galliam reducem , 
Me-Iiolani applicuifie , arque in aedibus prope Sanft' Ambrofii Templum , 
Jiofpirio fufceptum fuiffe , cumque ibi vidiiTet Carbunculum , in Templi 
Thefauro aflVrvarum , po^ulafTe a Canonicis , ut ipfum venderent , omni 
paratus pretio lapillum emere , quem ob eximiam pulchrirudinem , gratum 
fimirum munus Pontifici afferebat . Canonici vero , ne ad id , etiam mviti, 
a.u^orit te perentis % cogerentur, ad Martinum Turrianum confugerunt , rem 
ipfi aperisnres , qui mane fequente , multiplici clientium fequela ftipatus , 
equefter , atque armis munitus , ad pUream di<£tae Ecclefiae properavit , 
rion fine Cardinalis admiratione , ac metu , qui fcifcitatus quid hoc eflet , 
lefponfum habuit : Dominos Turrianos intellexilTe , eum velle difcedere , 
jdeoque ad eum comitandum , honoris caufla , venifle ; quod ille , credere 
fjmulavit , ac ftatim difceflit . Corde tamen injuriam premens , Turriano- 
lum depreffionem femper pofiea optavit ; cumque hoc 11011 alio obtineri 
poffe modo , quam per Nobiles ejufdem Urbis , plerumque exules , quibus 
ad excuti-endum Turrianorum jugum , non voluntatem , fed Duclorem de- 
ficere , cognofcebat ; opportunam nac>us occafionem , Ottonem Vicecomi- 
tem 5 antea in Oppido Dexii Canonicum } . tunc vero in ejus aula domefti- 

cum , 



CHRONICON. 7 

cum , virum magni confilii , nec minoris animi , a Pontifice ad Mediola- 
nenfem Archiepifcopatum elevari , nulla non arte curavit , atque obtinuit, 
Octavianus enim Ubaldinus S. R. E. Cardinalis , maxima tunc temporis irt 
Pontificia Curia auctoritate, pollebat . De eo enim au Benvenutus de Imola» 
in Commentariis fuper Comedias Dantis , apud Muratorium , Antiquitat. 
Italic. T. I. col. 1047. Iffe fecit Arcbiefifcofum Mediolani , qui exaltavit 
Stirpem fuam ad Dominium illius Civitatis . 

Nec tamen ideo ad fuse Ecclefias dominium pervenit Otto ; Turriani 
cnim , hac intellefta promotione , non folum Caftra, & univerfos Archiepif- 
copatus occupaverunt redditus , fed etiam omnes Ottonis fautores expo~ 
liaverunt . 

Difcefllt inde Roma Otto , Mediolanum verfus , anno 1265. , tefte 
Corio , adjun&ifque fibi exulantibus Mediolano , die prima Aprilis , Aronae 
Caftrum ingreffus eft , fed brevi a Turriams obfeffus , menfe Maji fuga 
evadere , ac Caftrum , falvis perfonis , vi&ori dimittere , coactus fuit , 
«jui omnia loci munimenta folo aequavit ; Ottone interim Romam reverfo D 

Hic poftea , Roma iterum difcedens cum Gregorio X. Pontifice , qui 
Lugduni Concilium convocaverat anno 1274. , eum comitatus eft , data a. 
Pontifice fpe , ipfum in reditu, in fua Sede firmandi ; quod tamen obtine- 
re non potuit , ac ejufdem Pontificis juffu , anno eodem ad Bugellam » 
Vercellenfis Provincise tunc Oppidum , nunc Urbem , fe contulit . Iterato 
poftea bello contra Turrianos non longe ab Angleria , pars Ottonis fuccu- 
buit , ac Tbibaldus Vicecomes , e]us Nepos , & Pater Magni Matthaei , qui 
poftea fub ejus aufpiciis , fummam rerum Mediolani obtinuit , a Turrianis 
captus , atque obtruncatus poftea fuit Galerati, quod anno 1x75. contigiffe 
tradunt . Otto Vercellas proceflit , atque inde Novariam , ex qua amico- 
rum, atque expulforum Mediolano , convocato Exercitu , ad Caftrum Seprii 
properavit . Ibi fupervenientibus Turrianis , cum Exercitu Mcdiolanenfi , 
acriter pugnatum eft ; prima die Vicecomes Vicror , die fecun ia profliga- 
rus, Novocomum verfus profugit : ibi non conceffo Urbis ingreffu, per devia 
montium , ad Orfenicum Caftrum , fe reduxit -, ut tradit Corius , feu potius 
ad Zurnicum Pagum fubalpinum in Valle Levantina ad oram Ticini ? 
fluenris in Verbanum Lacum , a quo diflat paffuum milliaria :o. , non 17» 
pro ut dicit Muratorius . Nota 88. ad Poema Stephanardi de Vicomercato 
R. I. T. IX. col. 87. , qui certe Pagus , Canobio longe vicinior , quam Ol— 
fenicum , in Briganteis Collibus pofitum , ad quem non psr devia montium^ 
fed per pianitiem fere sequam , acceffus patet . 

Poftea ad Canobium progreffus , Comiti Vifcardo de Langufco atque 
Exulibus Mecliolani, fe jungens, Aronce, quam denuo Turriani muniverant^ 

obfi> 



8 PF. TRI AZARII 

©bfidionem tentivit , fe.i irrito fuceeCo : fte vicr->ria enim defpsrans , ibi- 
que exti'.c"ti pr»iifto Comite inie rcceffir . H ec omnia araio 1176. pera&a 
fuere , fcquenti vero anno rz/7. , O"to, refefto parumoer exercitu , ac 
C mite Riymun.io de Langufco , Nwocomenfibus , ac Mediolanenfibus ex- 
pulfis opitulan-ibu? , Seregnfuni OppirJum in Agro M;diolanenfi , occupa- 
vit . Turriani intertm die io. Jinuarii , ad Oppidum D^cii , cum Sequaci- 
bus fuis , & partem Copiarum M'diolanenfium fe contulerunt ; fed dic XI* 9 
ante fofts ortum , Otto Archiepifcopus , qui diu ibi Cinonicus fusrat , ab 
amicis clam antc folis ortum cum fuis a.lmiiTus , Turrianos inermes , & 
nihil tale timentes. , fafro impetu , proflravit , 8t fu.iit ; Napus , Carneva- 
lius | Henrech , Lombardus , Mofca , 8t Guilo , omnes ex Turriana G?n- 
te, multique alii, a Novocomenfibus capti, ad Ciftri Baradelti carceres de- 
dufti : Caffonus , &. Gnhofredus Turriani , fugavn anipuere , nesjatoque a 
Laudenfibus , U>bis ingreflTu , Cremonam fe receperunt . Urbs Mediolani , 
jntelleft-i Oitonis Vi&oria , Nitncios- ad eum deftinavit , ipfum ad capeflfen- 
dam f u e hgnirati* pofFenimem ii> Civitate , invitans , quod ab eo factum, 
die 11. Januarii , anni ^177. 

Nec ideo cefTaveru-nr Turriani , eorumque Fo?derati, continuas {Vquen- 
tibus annis, Ortonr, ac Mediolanenfibus, moletias inferre , ufque ad annum 
1179. , quo poft menfem Septembris Guillelmus Marchio Montisferrati , ab 
utraque parte Arbirer conftitutut , pacem inter ipfos pronu lciavit. Sed cum 
fa^ax Otto , convemorum executionem , artifieiofe eluderet , ac praterea , 
bello non pace , Mediolani Dominium obtineri poflfe Turriani cognofce- 
xent , an-no- n8r. die 17. Maji , Raymundus , Aquilejse Patriarcha , quinque 
centum milites ex Foro Julii , Laudam- deduxit , quorum quilibec tribu» 
Famulis , armis , & equo inftrncHs ftipatus procedebat ; accefif^runt bi* 
centum Cremonenfes bellatores, Manfredus Archipresbiter Modoeti*, Caf- 
fonu* , Githofredus , Salinus , omnes Turriani , cum eorum fautoribu» , % 
inagno MiHtum numero , Papienfium , Vercellenfium , Brixienfium . 

Die Lunae prasclifti anni ri8i., decimanona M^nfis Miji , omnes Va- 
prium verfus , (igna moverunt , excepto Raymundo Patriarcha , qui Lauiar 
pcrmanfit ; die }>vis n. , Potelias , Capitaneus , ac univcrfi Mediolani 
Bellatores y curn Cbmenfibus , & Novarienfibus , ad Gorgonzolam procef» 
^eru-nt , & die Dominico ^5. pr*ii£Vi Mcnfis , Va Tium fe contulerunt , ubi 
commiiTa eft adverfusTurrianos pugna, tanta animt, ac vicium contentione» 
ac propitia forte , ut fu-fa , necata , fluvio Abdu-» merfa- , ac captirata 
snaxima hofiium parte , paucis fuga , falucem obtin^re contigerit . Hoe 
yraeliu m , quo CaiTonus , plurefque alii ex Turriana Gente occubuerum , fi 
3ton ulrimui» 9 maximum tamen fuit , quod Otto contia hot McdiolanenfiQ 



CHRONICON. 5> 

per quofdcim Magnates de la Turre & Nobiles , ut pluri- 

mum , pofliJebatur , & in tantum , quod titulum majori- 

tatis acquiiiverunt Anno MGCL. & deinde dominio poti- 

tus elt Dominus Guido de la Turre , qui contra volunta- 

tem aliquorum de parentcla fu a , qui fe fe reputabant in 

potentia pares , quimvis in fenfLi nec fimiles nec «equales , 

fe dicebat caput partis Guelfe in Lombardia. Hi magna- 

tes de la Tuire fuperbc fe fe agentes coeperunt in Civita- 

te Medioiani potentes opprimere , &. fpecialiter quos repu- 

tabant fore Gibeliinos . Cceperuntque alia gravia facere , 

qu* juri nulhtenus congruebant , ncc dominanti conveni- 

re debebant . Et adco in eis crevit fuperbia cervicofi , quod 

elati puellas formofas r;ipiebant , & contra iicentes tam fu- 

per iilo negotio , quam fuper alns gravibus private m t<£ti- 

bant , etiam quodammodo fingentcs juiHtiam exerccre . 

Magnam quantitatem ex principibus M^iiolani fecerunt de- 

capitare , qui ad locum fupplicii fuoer plauftris miferi ad 

maceUum conducli fuerunt. Populum autem fublevabmt , 

& in tantum quod in Mediolano nec in Comitatu aliquis 

erat hifce fimilis, nec in potentia coaequalis . Tmtum do- 

minium pro molclto fcrebant antedi6ti Nobiles Gibcllini , 

& etiam multi ex Nobilibus & potentibus Guelfis Mediola- 

ni . Nec eit novuni . Sunerbi enim amicos non habent , & 

undecumque fibi aggre^ant inimicos . Nam fi quis fuper- 

bo amicus cfEcitur , oportet ut multorum immicus exiitat . 

Et pro eo Dominus Guido de la Turre antedidlus adeo fe 

B ia 



libertatis oppreffores , fuftimiit; arque ex hac die fumere licet epocham , ejns. 
tsanquillioris donr.mttionis in Urbe , atque exordium exaltationis Vicecomi- 
tum i'i G^itate Mediolani . Quamvis Mitthsea , poft plures annos , Medio- 
lani Dominmn amirtere , ac Turria os ibi Hominanres viiere diu , ipfe 
cxul paupei , & a cun&is dereli&ns, contigerit , donec ab Henrico VII. , 
patri* re'liiutus r dolo & forte , (ummam remm iterurn obtinere , & std 
Filios , ac Nepotes tranfmitiere , datum eil « 



ro PETRI AZARII 

in Civitate Mediolani praelatum reddidit , ut alios Lorn- 

bardos credcret fubjicere, utque ccterx Civitates debtrent 

totaliter iubjacere . Et ita fuperbe & improbe fe gcfTit cum 

aliis de Domo iua opulentis, ut inimicos in Civitate ipfa, 

& in aliis Civitatibus Ljmbardige ( quamquam Guclfis ) 

multafque inimiciths fpeciales & odia privata acquifiverit . 

De rcmotione talis Tyranni ali^e ut plurimum Civitates 

fub iilcntio tranfiverunt , cupientes tamen remotionem ip- 

iius ; & principaliter Dominus C >mes Piiilipponus de Lan- 

gufco fcrox & probus, qui dominium Civitatis 6c diitri- 

ctus Papia^ cum parte fua feliciter gubernab.it , Dc quorum 

potentia D mus de la Turrc, Dominus R^ymundus , ftans 

in Curia Romana inter illos de la Turre , dedignatus efl 

fiiri Archiepifcopus Mtdiolani , imo fieri voluit Patriar- 

cha Aquilejenfis (2) 3 & per fequcntia profuit propter ip- 

fius 



( i ) Rem aliter fe habuiffe , quam hic refert Asarius , ex iis , qu* 
Nota i. recenfui , Iuculenter apparet . Nec Raymunduin Turrianum dedi- 
-gnatum fuiffe -Archiepifcoparum Mediolani verofimile eft , cutr. Epifcopatum 
Novocomenfem non recufaverit , atque in eo per phires annos permanfiffe, 
notum fit . Ad eum enim promotus ab Urbano IV. anno 1160. , ut Corio , 
& Scriptori Annalium Mediolanenfium Rerum Italicarum T. XVI. col. 66u 
D. , placet , feu 1161., ut habet Ughellus T. V. in Epifcop s Comenfibus 
in eo' permanfit ufque ad annum 1273., quo tempore a Gregorio X. Pon- 
tifi.ce ad Patriarchalcm Aquilejae Sedem translatus fuit , ut evincitur eK 
Vitis Patnarcharum Aquilejenfmm Anonymi Authoris editis Rerum Italica- 
rum T. XVI. col. 15. B. , ubi Typographi errore dicit 1373. pro 1173. 
Gregorius eniin de Montelongo , qui Raymundum in Patriarcbali Sede prae- 
cefiit , obiiffe dicitur anno 1x69., ac Sedes vacafle quatuor annis , cui 
fuifeclus fuit Raymundus . Frater J.»annes Francifcus de Rubeis Rrymun- 
dum promotum fuiffe tradit die ai. Decembris 1x73. , Bellonius R. I. T« 
XVI. col. 50. dicit Raymundum vixiffe in Patriarchili Sede annis a$. 
menfe 1. diebus 17., obiiffe autem 111 Caftro Utini , & Aquilejam trans^a- 
tum , ac fepultum in Sacello Sanfti Ambrofii , quod ipfe confirui , atque 
ornari fecerat ♦ Anno vero 1297. demonuum. effc , evincitur ex ipfo Bet- 

ionio c 



CHRONICON. ii 

fius potentinrn . Sed Dominus Orto Vicecomes ( tunc par- 
vae proge j niei ad refpectum ) fenfu fuo ele^ir tieri Archie- 
pifcopus Medioiani . Cui Archiepifcopo & Djmui fuas bene 
iucceflit per fequentia , Pr«eterca didtus Guido non con- 
tentus tali vel tanto dominio feculari , etiam Ecclefialtica 
ufurpab.it . Qixod valde moleitum habebatur Clero Civitatis 
antedicloe , & prsecipue tunc Doraino Ottoni » ut fupra 
digniffimo Archiepifcopo • Qui in virtute , moribus , elo" 
quentia , temperantia , & perfeverartia alios excellebat . Et 
faitiditus tanta elationis iuperbia pr^farus Archiepifcopus ia 
ipfum Dominum Guidonem & Domum fuam & ipforum 
dominationem , ccepit machinare i & a principiis funda- 
mentum accepit, continuo nefandam dorainationem mal~ 
leandi . 

Et quia omnis virtus in tribus condftit % voluit ipfa 
tria fecum habere pro poiTe , quas funt in unoquoque ne- 

B z gotio, 



lonio, qui Gregorium de Montelongo defun&um anno i%6%. fexro idus Sep- 
tembris ; Sedem vacaffe annia quatuor r ac Raymundum vuiffe in Patriar» 
chatu annis 15. menfe 1. diebus 17. tradit , ut fupra di&um eft prout cal- 
culum ineunti patebit . Ughellus in Patriarchis Aquilejenfibus t R.>yiT>un- 
dum Turrianum Pagani filium % ex Comenfi Epifcopo r Patriarcham Aqui- 
lejae a Gregorio X» fa&um dicit die ij. Februari» anno 117%. Nota in 
maxgine appofita annum 1x71 indicat r atque obiiffe die ir. Februarii 9 
anno 1x98. ; cui circa mortis annum , etiam confentiunt Annales Mediola- 
jienfes nuper citati , col. 686. . Meliorum Documentorum defeclu , nihil 
inter diffenrientes Scriptores definire audeo % nifi forte diverfa anni princi- 
pium numeranii confuetudo , apul diverfos Authores % eorum difcordiae 
caulfa fit ; atios enim ab Incarnatione , alios a Nativitate annos numeraffej 
non raro obfer^avi » imo a!ios Incarnationem ab anno precedenre y alios a 
fubfequente calcu'um O dinarium defumere . Vide Covarruvtam , Vide 
Mabillionium de R Diplomat» lib. x. cap. x},, du-Cangium in Gloffario ad 
verbum > innus ah t/itaraatwte » Pu icellum in Monumentis Bafiticse Am- 
brofiaise oas;, 119. ? Vide quae dixi m DiiTcrtatiuicula ad calcem Moniti 
ad, LecYjrem » 



12 P E T R I A Z A R I I 

gotio, fcilicet principium , mcdium , & finis . Principium 
voluit habere a fe , medium a iuis , ut dommio antedidto 
inimicitias daret , & praecipue ab his , quos talis domina- 
tio reputabat amicos fuos, ut ftatim de prsediclis dicetur 
ad evidentiam futurorum . Qualem autem finem fit habi- 
tufus , non dico , quia fcire futura non eft humanum ; fcd 
fpero concludere , quod bono principio , perfeverautiajque 
boni medii , ftatus finalis laudabiliter refpondebit . Otto 
igiturArchiepiicopus abhorrens homicidia , coepit Civitatcm 
Mediolani regere cum Gapitaneis & Valvailbnbus: ad re- 
gimen quorum prasfatus Dominus Archiepifcopus multum 
homines induxit , & caufTam procuravk , proptcr qu..m Ne- 
pos fuus Maphajolus Vicecomcs fuo tempore rcgnarct , hcut 
regnavit , Domum Vicecomitum ampliando . Hic Otto 
omni virtute pra?c v irus , oriundus cx Vicecomitibus, pau- 
ca de patriinonio poffidtbat , quum his dicbus folum Invo- 
rium inferius , Olegium Caiteiium cum fuis pertmentibus 
diu pofiedifict, nec non yi Maxino, cc ahquibus locis Ver- 
ganti . Parentes , & prajcipue ipfius Dornini Archiepifco- 
pi , aliqua , fed non multum , ncc iri magna quantitate 
poffidebant . Qu<£ loca adhoerent territorio Novarienfi, & 
funt regulariter fub Domino Archiepifcopo in facris , & 
aliqua temporaliter obligata habcbat . Etenim dictus Ma- 
ph-jeolus dicitur , quod , quum natus fuiffet in Maxino ( five 
in Inyorio inferiori , ut dicunt alii ) omnia animalia do- 
meitica in ipfo loco incceperunt mugire ( 3 ) . Hunc Ma- 
phasolum venire juffit Mediolanum , alioique quamplures 
tam juvenes quam formofos de Domo Vicecomitum habe- 

re 



(3) Annales Mediolanenfe» R !. T. XVI. col. 655. C. rradunr , quod 
ex tali animalium mugitu , Matthaeus Viccccmes in iua infantia , vocatua 
fuerit Bruggia , quod vuigari Rufticorum hujus Provincie lermone , idem 
fonat , ac Mugtre , Corius etiam ad annum itjo. , idem faftum affirma*. 



CHRONICON. 13 

re fecum voluit ." Quos facielxit fcientja erudin , moribus 
perpoliri , & in tantum , quod minor de ipfius Familia 
iifos & focios , fi aliquod ultra normam facicb.uit , bicu- 
labat , & ad humilitatem ipfos coercebat ; & pr^cipue il- 
lum Maph^eolum , qui in majori setate iitos alios & multo 
magis excedebat ; iplum ad magnalia inducendo , admo- 
nens eumdcm , ut vivere fciret cum Nobilibus Mediolani , 
ac fublevaret Capitaneos & Valvaflorcs , quoufque viderec 
tempus ipfos deprimendi . Nec ceflavit Otto , donec ip- 
fum Maphasolum ad dominium Mediolani quodammodo 
provocavit . De cujus provocatibne , mediis, & fubfequen- 
tibus , infenus feriofius defcribetur. Summatim autem dici 
poteft , quod dictus Maphasolus ( nuncupatus poftea Domi- 
nus Matthseus Vicecomes ) alios fuccefTores de Vicecomiti- 
bus excemt bonitate , virtutibus , fagacitate , & induflria . 
Quod fibi neceflarium fuit per fequentia , quoniam non, 
habuit cauiTam de die continue dormitandi (4). 

CAP. 



(4) Ojiandoquidem Azarius nihil de mortc Ottonis Archiepifcopi re- 
fert , ejus circumftantias hic indicare placet . Otto itaque Archiepifcopus 
obiit die 8. Augufti , anno 1195. , ut tradunt Chronicon Parmenfe R. I. 
T. IX. col. 830, D. , Chronicon Placentinum R. I. T XVI. col. 484. A., 
in quo de hac morte legitur Epiftola Matthaei Vicecomitis , fcripta Potefta- 
ti , Capitaneo , & Comrr.uni Placentiae , data die 9. Augufti anni 1195. 
Muratorius R. I. T. IX. in Praefatione ad Poema Stephanardi de Vicomer- 
cato , eodem anno 1195., ipft' m extin&um .dicit . Corius refert , menfe 
juiii Ottonem aetatis annorum 88. , animi gratia fe comuliiTe , una cum 
fuis Phyficis , ad Caravallem , ubi amoenas habebat aedes , ibique cum 
mcraretur , infirmitate correptum , tandem extremum claufiffe diem , die 
Lunae 8. Augufti anno 1295. E° vere anno dies oclava Augufti cadebat irf 
diem Lunae , prout meunii calculum patebit . Die vero Martis fequente , 
magna pompa , ac univeifo Mediolani Clero comitante , fummo mane 
translatum fuiffe ad Cathedralem Ecclefiam Sanftae Mariae , ubi celebratis 
folemniter Inferiis , e regione Altaris San&se Agnetis , tumulatus fuit ; hac 
poftea a Joanne Vicecomite primum Novariae Epifcopo , inde Archiepifco-* 
po Mediolani , addita Infcriptione % in marmorea Tabula ; in- 



14 PETRI AZARII 

laclitus ille Pater Patri» , !ux gloria Patrum 
Fulgor Juftitiae , Fidei b>fs, arca Sophi» 
Largitor veni=e , Portus Pietatis egenis 
Intrepidus Paftor * quem moles nulla laborum 
Ardua devicit , Poputo latura quietem , 
IHe pius Princeps , 8t Praeful amabilis , in quem 
Altus virtutum fplendor convenerat omnis , 
Ojio Mediolanum radiabat lampade tanta 
Totaqu^ fulgebat Regio , nunc pallet adempto • 
Clara Yicecomitum proles , venerabilis Otto 
Oh dolor , oh vulnus , cinis eft hoc marmore faclus, 
Chrifte Pater vita? requiefcat fpiritus in te » 
Annis undenis ter » fenis terque diebus , 
Pra?fuit Ecclefve , Paftor bonus , Ambrofian» 
Mille ducenteno quinto , noiiefque deceno , 
Quarto hic Augufti , bis liquit gaudia Mundi , 

Hajrebit fortafle L?c>or, poflies, qu* ex probatiflimis Authoribus, fupra 
aretuli , cum leget carm ne decirootertio : Anms undenis ter^fems, terque diebus 
frafuit Eeclefiee . Cum cnim , eum obiiffe die 8. Augufti anni 1195» • ex c '~ 
satis Scriptoribus , 81 uttimis Infcriptionis Carminibus. conftet > fi Dominii 
initium accipi^s ab E!ec>ione, ab Urbano IV. facla die n. JuJii anno tx6i.» 
ipfe praefuir Ecctefiae annis 33- , diebus 18. . ^i vero. defumere ptaceat a 
die primi ingreffus in fuam D cecefim , hoc eft in Oppidum Aronae > quem 
dixi eveniffc die r. Aprilis anni 1165. » ex ea tempore ad ejus mortem 
fluxere anni 3*. menfes 4. dies 7. Si ab ingreffu in Urbero Mediolani > poft 
profligatos. in Oppida Dexii Turrianoa > hoc cft a die ix. Januarii anni 
2l*7?*r tranfierunt anni 18. menfes d. dies 17. Neutra itaque ultimirum 
epochaium cum Carmine indicato vitetur convenire ; nift forte aticui 
verbura terque > ita intelligere placeat ut ad annos , non ad dif s > refeten- 
dum crcdat ; tunc enim ex annis Undenis ter , fenis terque d : ebut > confta- 
xcntur anni 33, 8t dies 18. , quod temporis fpatium conveniret epochie ejuj 
promorionia ad Archiepifcopatum > ut fupra diftum eft » Tatem itaque 
Poetae fuiffe mentem non dubito , quamvis obfcure explicataro , D a Qttonis 
Vicecornitis vita % 8t morte prater Scriptores jam citatos > vile Muratorii 
Piaefationem, 8t Notas ad Stephanardum de Vicomercato R» I. T. IX. pag. 
59. > 8t alios ; vide Mediolanenfium Antiftitun Hiftoriam pofthumam Jofepb 
Aotorjii Saxh , qui preedidUm difficukatem vidit 5 fed nan folvit « 



CHRONICON. 15 

C A P. II. 

Matthaus Vkecomes . 

MAphajoIus igitur de Vicecomitibus antediitus crevit, 
& juvenis multa^ jndultriae , & maximae morali- 
tatia &: virtutis efTedtus elt ( 5 ) . Communis quidem fuic 
ftatura^ , largus in pectore , hilaris vultu , arFabilis , & be- 
nignus , largus in expendendo , traclabilis in acquirendo 
amicitias Lombardorum , & prascipue Civitatum Medioia- 
no adhserentium , & tamquam Gibellinus & Imperialis ho- 
mo ccepit de Imperio traclare., & multas magnas Domos dc 
Nobilibus Mediolani ad Tmperium provocavit , ac etiam 
cum contrariis foedus inire cospit . Crevit autem ilte , & 
quum fuiifet in juventute , Dominam Violantam de Burris 
in uxorem fibi copulavit , quas fuit mulier formofa , robu- 
fta , rubeoque colore perfufa . Erant enim tunc temporis 
Burri magna Parentela in Mcdiolano , & amici fuas volun- 
tatis . Ex quo matrimonio nati funt Galeaz primo^enitus , 
Joannes , Marcus , Luchinus , & Stephanus , & multas no- 
biles mulieres , de quibus ad praefens tacetur . Perfiftens 
autem dictus Otto Archiepifcopus in fuo ccepto propofito, 
ad magna quseque femper dictum Maphasolum inducens, 
taliter in Mediolano traclavit , ut confilio celebrato tam 

Po- 



( 5 ) Matthaeum Vicecomitem, ex Thibaldo, & Anaftafia, alias Berta, 
de Pitovano , in Vico Livorii natum anno 1149. <^' e *5* Augufti , praetec 
Corium ad annum 1149 > an ' etiam ejus aevi Scriptores tradunt.Ejus Uxoc 
fuit Bonacofla , fiHa Scarfini Burri Mediolanenfis , cui nupfit anno 1169. • 
Ejus Filii fuere Galeatius , Marcus , Luchinus , Joannes * & Stephanus v 
de quibus in fequentibus pluries erit fermo . Filias etism quinque fufcepifie 
tradit Gualvanus Flamma , Manipulo Florum R, i* T. XI. col, 698, , ad 
annum 1169, E. 



itf PETRI AZARIT 

Populariter quam Nobiliter tres ex Majoribus Mediolani ,- 
voce , virtutibus , arque tama conftrtuti fuerint Domini , 
tamquam Gubernatores dominii Civitatis Mediolani , vide- 
licet D )minus Guido de la Turre , Maphaeolus Vicecomes , 
& H.nricus de Modoetia dictus Mettefogus ; quibus tota 
Civitas & Comitatus univerialiter adhasreb.u . F.x quibus 
duo Guelfi dicebantur , & tertius Gibelhnus . Cogitavitque 
idem Archiepifcopus , qualiter in dominando poilet didtus 
Maphaeolus,. & ad tempus ftabilitum , principium habere 
regnandi . Et fapienter agens , lic operam dedit , quod 
praedidtus Dominus Henricus eledtus fuerit in Poteftatem 
Pergarni ; & quam Poteltariam de coniilio prasfati Domini 
Archiepifcopi acceptavit . Poit cujus recelTurn dictus Ma- 
plmeolus habuit incipere ad fedendum . Et fic fuo tempore 
fedtt etiam pro alio , pro eo quod ipfe Dominus Henncus 
fe abfentaverat . Inter ipfum , & GuiJonem orta fuit quas- 
itio , tamquam de paritate conteodentes ; 6c in ipfa quas- 
ftione Dominus M.tphaeolus fuccubuit , qui proinde de Ci- 
vitate Mediolani expulfus fuit cum complicibus fuis , nul- 
la alia Terra Mediolani dcvaLtata (<5) . Et profugus per ne- 



mo- 



( 6 ) Matthaeum Vicecomitem & Medictlani dominio expulfum, non con- 
tentio de paiitate, ac Primatu jn caufta fuii, ut hic narrat A^arius ; Tur- 
riani enim jam ab anno 1177. , «Nita 1. dicrum eft , ab Urbe pulfi , 
exulare coa&i fuerant ; 81 quamvis fequentibus annis , praecipue 1x85» 
ix86. 1187. 1189., 81 1190. nullum non moverint iapiiem , Mediolani , 
aliarumque Urbium exules , atque Marchionem M jntisferrati , & Cimitem 
de Langufco , contra Vicecomites excitando , numquam tamen Uibem 
ipfis ingredi licuit ; quapropter Aquilejae , ut plurimum apui Raymundum 
Turrunum Patnarcham commoranres, anxiam inquietamque a^ebant vitam • 

Rem igitur^aitius repetere non gravabor , veramque iidicare cauflam 
expulfionis , praecipue cum ad Vicecomitum hiftoriam illuftraniam , arque 
Leclori aperiendam , hoc non parum conferat . Ea enim wiki , in hifce 
confcribendis notis , metos fuit , ut quge Azarius. omifit , ex Antiquis Scrip- 

torj- 



CHRONICON. 17 

toribus fupplerem ; ubi erravit co rigerem , &. univerfae eorum tempsmtm 
Me.liolanenfis .hi^oriae , quafi epitomen, Le&jri ofFerrem . Quod etfi a PIu- 
ribus jam piidem factum quis afferat , hoc tamen hic commodiu». Le&or* 
fiiturum fpero . 

Poft mortem Ouonis Archifpifcopi , anno 1195. exrin&i , ut dixi 
Njta 4., Muth^eus Viceco nes Pjpuli Cipitaneus , Meiiolani regebac 
X)">minium , ac eadem menfura , qua in dic*ta , atque ia proximis Civita- 
tibus , ejus potentia , & auctoritas augebatur , crefcebat etiam Nobiliurr* 
Mediolani invi lia , ac metus Tyrannis etiam proximarum Civitatum com- 
munis , ne a Mafch«-> denique n fervitu-em deducerentur r ipfeque tan- 
dem arbitrarium omnimoie induceret Djminium> . Hinc frequente* contra 
eum , Nobilium primi ordinis in Urbe , confpirationes ,. quae protinus ae 
dete&e , carcere , exiho , bonorum confifcarione , domuum & fundamen- 
tis everfione , interdum morte , puniebantur . Nec praecedentes poena* 
evitare potuit Petrus Vicecomes , quanwis. ejufdem Mmhsei Patruus ef- 
fet « Hinc major in dies contra Matthaeum fimuitas , 8t odium in rnultis „ 
qui Reis fanguine , vel amicitia , iungebantur » 

Anno tandem ijoa. eo res dedu^a erat * ur ipfi Mediolani Proceres- 9 
& Turrianos 4 & aliarum Civiratum Diminos excitarent , ut Mediolanuirt 
accederent , ab intrinfe-cis iruius auxi'ium r quam a propriis militibus ac— 
cepturos , fpondentes . H«c inimicorum Matthaei > adeo confirmabant ani- 
mos , ut Turriani , Cremonenfes , Paoienfes, Laudenfes , Cremeufes Ale— 
xandrini , Novarienfes , Verce''enfes , & Novocomenfes , una cum Alber- 
to Scoto Placentije DornAno , & Marchione Montisferrati , contra Mtt- 
thaeum , percuffo foeJcre , fc juoxevint , ut ipfum a Mediolani Dominio 9 
deturbarent . 

Procefferunt itaque die 2. Jurrii pr^edicti anni ijoz. , cum fcederato 
JExercitu ,. ad Lavaniam prope Cornelianum , juxta flumen Abduae . Mat- 
thaeua vero r cum. miliubus exteris , ad fua ftipendia exiftentibus , ad San- 
£tum Coluinbinum properavit . Albertus interim Scorus plurimorum ex 
Me iiolanenflbus rogatu , Bernardinum Scotum , pro Urbis Poteftate mifit 9 
cujus, officiis Civitas holtium fceieri accpflit ► Non contra Mediolanenfes 9 , 
nec contra Viceconnitem r arma fu!n->fifi*e , ab ipfis diftum , fed tantura 
ut firmata pace inter Turrianos. , & Vicecomites , bello , excidiis , & va- 
ftationibus, , quibus Langobardiae Urbes ^ jam dm premebantur , fi.us tan- 
dem im.poneretur . 

Iiterim,. Matth^eus cum fuis, ad Canonicam Viboldoni accefferat, Mc- 
diolanum ingredi non audens , uhi Mufca , St Guido Turriani r cum non 
faueis miikibus ? jam fe contulerant , fautorum fuorum auxilio j vidcnfque 

C f« 



xS PETRI ARARII 

tnora &: alia ardua loca fugit , improbmdo quos credebit 
amkcs & Lititando . Fugienfque ufquc Novariam , fe re- 
duxit in Terra Olegii Calulfi diftnctus Novari^e, quas te- 
nebatmr per partem Torniellorum eriam expuUorum um 
die a Novaria tamquam Gibellinorum , ubi Dominus Piii- 
tippus TornielUis cum aliis fuis fequacibus permaneb.tt « 

Ve- 



£e fere ab omnibus dereli&um, fub fide Nurrciorum Reipublicae Venetae, qui 

pro pace curanda t , mifli fuerant -, Pioltellum venit, ibique in Concilio Nuu- 

■ciotum feederatarum Urbium ^ decremm fuit , quod de diflidiis inter Vice- 

comites , 8t Turrianos , eorumque adhaerentes , ftandum foret Sententiae , 

ab A'berto ^coto proferendae , qui protinus declaravit ; veram 8c fincerant 

pacem inter Vicecomites , 8t Turiianos , efle debere , iftis 8t eocum adha- 

rentibus licere in Urbe pro libito commorari , reftitutis , ac rerntegrati» a 

Communitate , eorum praediis , ac domibus . Hac Pace in confpe&u Mat- 

thaei lecta-, ipfe Clavam Capitaneatus -Mediolani , fponte an ommum con- 

fpe£tu Alberto Scoto tradidit , Dominiumque dimifit . 

Haec Corio tefte a&a funt die iz. ]u!ii prsedifti anni T^oi. Annales Ve- 
teres Mutinenfes R. I. T. XI. col. 75. D. id evenifie dicunt die 14. Junii » 
Gualvanus Flamma Manipul. Florum R. I. T. XI, col. 717. C. eandem 
diem 14. affignat.. Mattheeus poftea , cuftodiam Alberti Scoti , qui ipfum 
Meltii., contra datam fidem, retinebat , evadens, Novocomum fe contu- 
lit , ubi a Turrianis ipfum perfequentibus praelio fufus , caefis etiam , aut 
Fugaris ejus amicis , qui Mediolani prius tumultum in ejus favorem , exci- 
taverant , reftaurato etiam fequenti anno 130$., prope Novocomum bello, 
fed infaelici eventu , Placentiam., inde Pifcariam , in Brixienfi agTO , fe 
reduxit . Poftquam vero fequentibus annis , fottem contrariam femper 
expertus effet , Nogarolae in Veronenfi agro prope Athefim , domicilium 
iixit , obfcuram ac pauperem ibi ducens vitam , quoufque Henvici VII. Cae- 
faris adventus in Italiam, ad majora ipfum excitavit , arque evexit . 

Narrat Corius ad annum 1J08. , 8t Villanus Hiftoriarum lib. 3. cap. 
<8t. Guidonem Turrianum ad fuperbiam , tot rebus profperis , elatum , mi- 
fiffe quendam ex fuis ad Matthaeum Vicecomitem, qui fciiciraretur : Qttrd 
faceret ? Utmm Jperaret Mediolanum reverti ? Et fjuando ? Ad haec autem 
Matthaeum, qui focio cornitante , apud Athefis Tip&m deambulabat, refpon- 
difle . Quid faciam videS : Medivlanum redire fpervz Quando TurriaxorKM 
ercedent ea , (rogter qum fum tx$ulf»s • 



CHRONICON. i 9 

Verum Dominus Maphajolus. videns , quod in Burgo Olegii 
prseiiclo non poterat permanere propter nimiam rebellio- 
nis fequelam , fiigic per partes Blandrati , & Azilium fe 
reduxit » Elt autem Azilium Caftrum in principio Comita- 
tus Maxtni , & apud IporegLam conflitutum , ubi parum 
mors; traxit * Beinde noa valens perfequutorum manus ef- 
fugere , receffit ad Lacum Garda* , &c deinde fuper Lacum 
de Ifeo Brixienfem , ubi cum magna cuftodia latitabat . Ex- 
pulfus vero fuit Anno MCCXCIX. (7) Quo Anno pars Gi- 
bellina Novarise ,. Vercellarum , Cumarum , & Pergami , 
proptet impotentiam fuit totaliter expulfa y huc illuc di- 
vertendo .. Pars vero Reccariorum expulfa. erat de Civitate 
Papienfi. Et quia pars Gibellina ,, pra?terquam. Terdonam 
& Brixiam in iilis parttbus non tenebat ,, ideo Dominus Ma- 
phseolus ffcatum didtorum Dom.i11.orum de Ifeo etegit ,. in La- 
cum fugiendo, & lbi pauper ntoram traxit . Tornielli au- 
tem propter impotentiam habuerunt. ab Olegio fugere , 8c 
diftri<£tum Nbvarias- linquere , fugientes. ad Gaitrum Tixi- 
nefii fuper Padum apui Valentiam ; & ibi cum parte fua 
& fautoribus redudti , ethm *n Terdona converfandp , de- 
priedando Mcdiolanum, Papiam , Vercellas, Alexandriam^ 
& breviter aliam umvcrfim partem Guelfam , permanfe- 
runt ufcjue ai Annum MCCCX. quo univerla pars Gibelli- 
na fuit in Civitatibus eorumdem per facratiffimum Impera- 
torem Henricum, 6c cum magna difficultate , reitituta ( 8)5 

C 2 una 



( 7 ) Expulfum fuilTe Matthaeum , norr anno 1^99. ,. fed anno 1 J02, , 
jn precedente Nota , . jam. dixi, quod prserer Cbrium ciiatum , docenr etiam 
Gualvanus; Flamma cap„ $-41.. R. I. T. XI. coL 717-. C. r A-inales: V?tere& 
Mutinenfium , act annum i?oi. R.. I. T. XI. col. 75. D. , Joannes Villani 
lib» 8. cap_ 61. R. I. T. X'II. coL 39?. B. aliique pafiim Scriptcrcs ; Ama- 
jmenfis ergo errore annus ^99. indicaiur .. Circa Menfem ramen & dier» 
aliqui difTentumr, menfe Ju:iii„ & die 14., aut 16. 3, ii e\reniile„ dicemes» 

i8. } Vide- infiia . Natam; 11» 



2o PETRI AZARII 

ima etiam cum Guelfa in Givitatibus , unde expulfa erat . 
In Caftro Tixinefii fuit pars Gibelhna machinis cum obfi- 
dione firmata & machinata , pro eo quod nullam rortali- 
tiam in Civitatibu^ Mediolani , Papiae , & Vercellarum pof- 
fidebat pars Gibellinorum antedicta . 

C A P. III. 

De potentia Rsgis Roberti , & quas Civitates 
pojfidebat in Lombardia . 

DUrante vero lirigio antedicto , & antea , orta erat 
contentio fine fine inter facrum Imperium , & San- 
c-tam Romanam Eccleiiam ; in quo tantum univerfi Chri- 
ftiani adhseferant , quod mortuis Imperatore Frederico, 
& filiis , tam Regibus quam aiiis , qui diverfimode , & 
fub diverfis proeliis fuccubuerunt , Imperium vacavit , cc 
Rex Karolus Regna Sicilise & Apuli^e , & quantum po- 
tuit , occupavit . Nec contentus Rex Robertus cjus filius 
de Regnis ipfis & aliis coronatus fuit . Et videns Ita- 
liam Imperio c^irere & Magifiro , curam adhibuit de uni- 
verfa Italia , & pnecipue Lombardia ( favente etiam Eccle- 
fia Romana ) poflidenda . Nec mirum , fi aliquas Civitates 
in Lombardia acquirebat ; quoniam non paticbatur , quod 
Cives fupportarent expenfas guerrarum -, fed ipias, & ma- 
ximas provifiones de serario fuo Sicilise perfolvebat tam Ci- 
vibus fubjeclis in Civitatibus acquilitis, quam itipendiariis 
facientibus guerram eorum contra quofque Gibellinos . Et 
participante Ecclefia Romana, Civitates Bononiae , Ferra- 
rise , Mutina? , Regii , Parmse , Placenrise , Cremonaz 9 Ter- 
dona? , Alexandris , Ailse , Albas , Aquarum , & Taurini 
in Lombardia , & cum aliis quamplunbus Marchionatibus 
& Comitatibus , ipii & parti Guelfae fubjecit . Et dum ni- 
*eretur alias univerfas Civitates Lombardias fubjugare & Im- 

perio 



CHRoNICON. 21 

perio auferre , ipfe dcmum ad Imperiura clamaverunt . Cui 
clamationi etiam Gomites Papienies cum fequacibus fuis , 
qui fuerunt Guido de la Turre praidiclus , Advocati de Ver- 
cellis , Antonius de FiiTiraga pro Lauda , Vitani pro Cu- 
mis , Colioni pro Bergomo , & fequaces eorum , quam- 
quam Guelfi , adhseferunt , nolentes dominia ipfarum Civi- 
tatura linquere , quas propria fperabant ; & m.ixime prop- 
ter impotentiam Gibellinse partis expulfa? , ut precario a 
diclis Romana Ecclefia & Roberto Rege recognofcerent , 
inter fe difcrepantes , nec confidentes . Nam ex nunc inter 
Guelfos ipfos , quamquam confoederatos , exortse erant ma- 
gnse zizanise & rancores , volens alter alteri prsevalere . Qui 
errores partes ipfarum Civitatum Guelfarum deftrux^runt 
per ea & alia , quse poftea funt fequuta , ut feriofius ex- 
plicabitur . Et deftru&as tenent de prjefenti . 

C A P. IV. 

De aclventu Imperatoris Henrici . 

DKus autem Pater omnipotens , a quo bona cuncla 
procedunt , iine cujus beneficio nullum rite funda- 
tur txordium , volcns preces juftorum & miferabilium per- 
fonarum obaudire, viam aperuit , per quam facrum Im- 
perium in Alamanniam efl deduclum ; ordinemque dedit , 
ut non obllantibus contradiclionibus , Illuftris Dominus Rex 
Henricus de Lucemburgo Catholicus , & clarse prsecminen- 
tise , diademate , & Corona Imperiali Anno MCCCX. (9) 

cum 



( 9 ) Henricus VII. de Lucemburgo , Coronam Imperii accepit Aquif- 
grani die Regum anno 1509. , Amanuenfis ergo errore, ejus ele&io ad an- 
aum 13 10. dilata . Vide Hiftoriam Imperii gallice fcriptam a D, Heifs T. 
I. lib. z, pag. 147, , aliofijue . 



32 PETRI AZARII 

cum maxima difficultate , extiterit coronatus . Qua f ufcep- 
na , cogitavic itatum Italide. , & prascipue Lombardiai rein« 
tegrare % volens unicuique , quod fuum elt % attribuere . Au- 
ditifque querimoniis .Lombardorum , & praecipue Matthaet 
Vicecomitis % qui una cum Philippo TornielFo de Novaria,, 
Ricardo, de Tizonihus de Verceihs , Franchino Rufca de 
Cumis , Ameo- de Suardis de Pergamo, MuiTio de Becca- 
ria de Papia ,, Comite Uberto Lando de Placentia , N. (ro) 
Viftarino de Lauda,, Uberto Marchione de Stppiono de Par- 
ma, & aliis expulfis pro parte Gibellina de aiiis Civitatibus 
Afiae , Alcxandriae , Alba? , Januae, & Taurini , fimul coi- 
verants Auditiique querimonis expulforum de Rrixta & Man- 
tua pro parte Gueifa % ime aiiqua contradi£Hone didto An- 
110 MCCCX. reintegfare ftuduit % cc ubique ipfos m do- 
mum ponendo , cum maxima comitiva fua & multorum 
Procerum pertranfibat .. Dum autem ipfe Imperator con> 
tenderet apud Civitatem Bxixias pro reftituendo partem 
Guelfam expulfam a dtc~ta Civitate , cogitaverunt praedicli 
Gibellini reflituti Civitates ipfas poflldere , fperantes , quod 
virtute Imperii Sancla Romana Ecclefia & praefatus Rex 
Robertus non poiTent partem Gueiforum reiiituere , nec 
inanutenere y quum multi Gibelliii Nohiles ex ipils mul- 
sum dolerent , pro eo quod fuiifent retroactis temporibus 
a Popularibus conculcati . Et iic participato confilio y con- 
filium in Mediolano tamquam a principio tk. capite inie- 
runt , 6c tale y quod e Midioiano expulfa fu^rit Domus il- 
Jorum de la Turre in fefto Beatifiimas Sanclat Agnetis 
MGCCXL die XXI. Januarii ; qui numquam ufque ad prat- 

fentem 



( 10 ) Fbrte Baffanus Viftarinus ,. qui poftea anno 1511. crearus fuit 
Vicanus ab Henrico de Flan.iria Marefcalcho r cui Henricus Imperator % 
dominium perpetuum ejus Utbis r concefferat ► Viie Gualtrannm, FlamcftaB* 
Faiciculo Floium cap„ £50. R„ I» T» XI» coL 711» D» 



CHRONICON. n 

fentem diem redierunt in Mediolanum . In quibus expel- 
lendts pra?fatus Dominus Mattha?us magnam cautelam ha- 
buit (n). Promiferat enim illis de la Turre participare 

cum 



(n) Hic tempora , 8t res. confundit parumper Azarius nofter . Die 
San&.e Agnetis %.t, Januarii proftratos fuiffe in Oppido Dcxii Turrianos ab 
Otrone Archreoifcopo anno 1277. , fam fupra relatum eft Nota 1. , eortim 
vero expolfio ab Urbe , de qua nunc loquitur Author , die 11. , vel r%. 
Fcbruarii anni i}ir. evcnit , afRrirjantibus Bonincontro Morigia in Chro- 
nico Modoetienfi R. I. T. XII. cof. 1099. B. ; Chronico Aftenfe R. I. T. 
XI. co!. ajr. C. , Co:io ad anmim 1311., Joanne Villani in fua Hiftoria- 
R. I. T. XIII. cc!. 449. C. , Factum taraen hoc ,• defunc>orie nimis recitat 
Azarius , quo.l fufius. .jxplicatum vidiffe , LecYori gratum fore fpeco . 

Cu.n Marrhseus- Nogarolae r ut Nota 6. dictum eft , a. Mediolano exal 
obfcuram duceret vitam , inter plurcs Urbis Civcs quos utpote Vicecomi- 
ti addifros , expulcrant Turriani f quidem erat Francifcus de G-arbagnate 
di&us , juve is , menti9 fagacitate , ac fcientiarum eruditione non vulga- 
ri , ornarus ; hic omnibus- cxpoliatus opibus , P^tavium aufugerat , ibiqae 
fcientias doccns , aliquot annis viram fuftentaverar ; fad tandem , tranquii- 
Iae , fed pauperis vitae taedio captus , libros , csetcra ;ue vendidit ; atque 
equo , &. armis fibi comparatis , in G.^rmaniam. , dimiffa Minerva , Marti 
Tiomen daturus profe<£tus eft . Nec irrito quidem fucceffu ; corporis enim 
formae , &. fagacis mentis. commendatione , inter Henrici VII. Casfaris Au- 
ltcos cooprari obtinuit . Poftea cum Caefar ad expedirionem Italicam oppor- 
tune difponeret ,- interroguo faspius de Italicarum Rerum ftatu Garbagna- 
to , is omnia Casfari diftincte apevuit ; Tyrannos , eorumque mores , ac 
vires enumerans ; fingulorum fimultates ,, atque amicitias declarans , artes 
infuper indicans , quibus Caefarem fallere , ac tandem opprimere , verofi- 
militer tentaturi erant . Quo factum eft ut Garbagnatus non modicam 
apud Henricum iniret gratiam , quam vir prompti r ac fagacis ingenii , -non 
fervare folum , fed in dies augere ftu^tuit , ita ut cum in Italiam C8efar 
defcendiffet , cun&aque fibi narrata , vera effet cognoviffet, Garbagnatum 
inter carifiimos habuerit , ejufque non raro r confilio uteretur . Nec omife- 
rat Garbagnatus , frequenter cum Csefare de Matthaeo Vicecomite ,. quem 
maximis effercbat Iauiibus- r fermonem habere ; ejus animi dotes exaltare %. 
ac felicem Me tiofanenfium ffatum , fub ejus> regimine , recenfere : qaae 
quidem famiJiai ibus repetita fermonibus r non mediocre -, talem cognofcen- 
di vixum 7 cLfiderium in Csefare 5 . excuaverant * Cura 



i 4 PETRI AZARII 

cum illis in expellendo a Mediolano Vicarium Imperialem 
cum gentibus fuis . Et credentes illi de la Turre praedicta 9 
qu« firmata jam fuerant vinculo facramenti , iverunt ad fe 
armandum.At Dominus Mattha^us fubito venit ad Vicarium 
Imperii , nuntians , ut .fe prsepararet cum gentibus fuis . Et 
iic ipfe Dominus Vicarius cum gentibus Imperialibus , & 
una cum Domiao Matthaeo, & fequacibus fuis,armata ma- 
nu in ilios de la Turre infilierunt % fternendo , taliando , 

& oc- 



Cum itaque Henricus iter fufcepiffet Italiam verfus , ac primo Tauri- 
aium , poftea die n. Novembris anno 1310. Aftam ingreffus effet , Mat- 
thaeum ai fe acccrfiri , Garbagnato juflit ; Matthaeus vero inimicorum infi- 
dias timens , mentito veftium apparatu , atque obliquo viarum tramite 9 
Aftam properavit . Cumque ibi Gibellinae aeque , ac Guelphae facrionij 
Principes in Langobardia Viri conveniffent , Coefaris in obfequium , ac 
ejus gratiam captaturi , Matthaeus a Gibellinae partis primo.ibus., magna 
exultatione exceptus , ad Caefaris praefentiam , ipfis comitantibus deductus 
eft . Ante Caefarts pedes procubuit Matthaeus , eumque compofito fermone 
exoraviv , ut iis pacem ac quietem , Imperiali Majeftate tribuere placeret , 
qui non alio praemebantur crimine , quam quod Imperiali dignitati juratam 
fidem , ac fubmiflionem fervaffent . Annuit Caefar , fibique fidelibus , 6t 
pacem , & quietem fe daturum fpopondit ; Matthaeum praeterea , noti 
obfcuris amoris &. gratiae indiciis , excepit . Contrariae vero fa&ionis viro» , 
Guelphos nempe Principes , in ipfo Caefaris cubiculo , Matthaei , humiliter 
eos falutantis amplexus refpuere , ac ipfum conviciis onerare , non puduit: 
moris enim eft iis , quos fortuna extulit , alios quos ipfa depreffit , afper- 
nari ; cceco quidem , fed communi confilio . 

Matthasus interim , quem rerum gerendarum peritia ac prudentia in 
primis commendabat , in dies proficiebat in gratiam Caefaris ; qui cum 
inter Guelphos & Gibellinos in Aula commorantes , firmandam jufliffet pa- 
cem , ifti in Matthasum , omnem ineundae pacis , eorum ctiam nomine , 
au&oritatem , fignatis tabulis , contulerunt . Idem a Guelphis fa&um , in 
perfonam Caffoni Turriani Mediolanenfis Archiepifcopi , in Caefaris Aula 
tunc cammorantis ; quapropter poft aliquot dies , cum ie conditionibus con- 
veniffent inter f e , Caffonus Archiepifcopus , 8t Matthaeus Vicecomes , no- 
mine ctiam confanguineorum fuorum , atque alioium partis Guelphae , 8c 

Gi- 



CHRONI C O N. 25 

-& occidendo . Quorum impetum fuftinere non valentes illt 
de la Turre , & tamquam improvili , fugerunt extra Me- 
diolanura ad eorum Caftra, nec inde rediverunt. Et fic di- 
c~lus Dominus Matthasus adhxfit Imperio , & inimicos fuos 
expulit cum cautela . Contra quos aliter nulla fuiffet po- 
tentia , quum tunc Domus de la Turre ceteras Italicas in 
potentia excederet & perfonis . Turrianis igitur fic expulfis, 
Brufati & Caballatii iimul in Civitate Novarias colligati ia 

D felto 



Gibellinae , ipfis adhaerentium , percuffa fiiit pax , ac praeteritarum rerum 
oblivio , publicis fignata tabulis , die 4. Decembris , anno praedicfco ; quae 
pax poftea fequente incoepto anno r 51 1. Mediolani confirmata , & rata iterum 
fuit . Vide D. du Mont Corps univerfel Diplomatique du Droit des Gens , 
ad annum 1 >t r. 

Caefar poft haec Afta difcedens, Cafale Sancli Evafii, poftea Vercellas , 
inde Novariam , ac tandem Mediolanum applicuit die 13. Decembris . Hoc 
interim obfervatione dignum eft, quod cum Nobiles, Populufque Mediolani 
certatim obviam Caefari proceffiffent , Guido Turrianus ad fuburbiorum in- 
greffum vix, illum excepit , magna clientium ftipatus caterva, ac proprium 
Vexillum praefeferens ; qua de re indignati Teutones , qui nullum vexillum 
coram Caefar-eo elevari patiebantur , ipfum , ex geftantis manu ereptum , 
humi proftravere , lutcque merfere . Ad Henrici confpe&um , defcendit ab 
equo , quo vehebatur , Turrianus , ac dexterum ejus pedem ofculatus eft, 
cui Caefar : Gtiido bumaniter recognofce tuum Regem , quia dttrum eft contra 
ftimulum calcitrare , 

Ingreffus itaque Ccefar Mediolanum, Matthaeo Vicecomite ipfi ad dextc- 
ram adftante , domicilium in Palatio , quod Curiam Ducis vocant , in- 
greffus eft ; vocatifque ex aliis Civitatibus Nunciis , in eorum piaefentia , &. 
plurium Epifcoporum , ac omnium fere Italiae Magnatum , Coronam Fer- 
ream Italici Regni, in Divi Ambrofii Templo, Caffonis Turriani Mediolani 
Archiepifcopi manu , capiti impofnam , accepit, die Epiphaniae facro , 
anr.o ijn. 

Non defunt tamen Scriptores qui dicunt , quod interim Matthaeus Vi- 

cecomes , qui , Pace cum Caffono Turriano , in Aftenfi Civitate firmata , 

jurejurando promiferat , fe nullam in Mediolanenfis Reipublicae adminiftra- 

artem fufcepturum unquam , dolo , & arte Dominium obtinere , 

ag- 



« 



2rf PETRI AZARII 

fefto Sancfli Bernardi de Junio eodem Anno MCCCXI. fimi- 
liter Virani de Cumis , Colioni , & illi de Rivola de B^r- 
gomo , omnes expulfi fuerunc cum fuis fequacibus dicto 
Anno . Gibellini vero vicloriam obtinentes , tantam caute- 
lam habuerunt , quod furtive Civitatem Papia? intraverunc 
per partem verfus Ticinum una cum illis de Beccaria . In 
quo introitu Dominus Comes Ricardinus frater Domini Co- 
micis Philipponi , debens folicitare cultodiam , coitum cum 

una 



aggrefius eft . Guidonem Turrianum , qui ut a Csefaris famulatu fe excufa- 
ret , infirmitatem fimulaverat , invifit , pluries, finceram fimulans amicitiam , 
eique fubdolis fermonibus , Patriae infelicituem comrniferans , quae fub durj 
Germanortim jugo opprefia , tandem ad interitum ruere cogeretur , adJi- 
dit fe nihil aliud optare , quam reliquum fu<e vicrs , in Pitria confurnare 
tranquille ; quod fi Guido concedat , fuas atque amicotum vires , fe libcn- 
ter pro liberanda Patria , olferre ; ac fi junclis viribus G-rminos inermes , 
ac nihil tale cogitanres, aggrediantur , non c(Te dubrandum, quin plenam 
de ipfs Victoriam confequantur , eofque quibus fors fuperefie concedec , 
cito citius in Germaniam effugere cogant . 

Quamvis nuilus gratior Giidonis aures demulcere pofiet fermc, quam 
qui de expellendis Germanis loqueretur ; antiqui tamen hoftis , ac recen- 
iis amici bhn.Iientibus verbis fi.Iem iioit. habens , Gui lo , a fimili contra 
fuum Regem perpetranda re , prorfus fe alienurn declaravit ; fed Mnthseus 
magnse fagacitatis , &. eloquentige vir , non ideo a propofito deUi.it ; Ccefa- 
rem jam vides pro fuo Vicario virum exterum nobis dediiTe, dicens , qui 
ejus nomine Mediolanum regit , 8t gubernat , ac pofl cjus •difceffum plena- 
rie dominabitur , ac GuiJo'Tem intcrrogans , quii tunc Mediolani facere 
prrefumeret , fa£tus ex Domino Servus , ac hoftium fuorum contumeliis ac 
vindicrfe inermis expofitus. P'ura addidit Matthaeus , ac fuas fponfiones Sa- 
cramento firmavit . Facile credunt homines quae optant , &. nihil con- 
ciUandae fidei aptius, quam Sacramentum , nifi homines plures , perjuros fa- 
cile effe , experientia demonftrarer . Hifce rationibus vicrus Guido , cordis 
fui penetralia aperuit Matthseo , Dominii confortium offerens , atque invio- 
Jabilem promitters amicitiam . Dilato interim in tertiam diem novo con- 
grefiu , ut remm gerendarum ordinem , ac methodum , uterque maturius 
roeditari poffet . Convcnere ic«rum Matth«us , & Guido a cun&aque Mat- 

thaei 



CHRONICON. 27 

una Domina Papias hab^ns , au lito rumore venit ad pla- 
team , & occifus fuit , Et diitis Comes Philipponus ejus 
frater captus , & in Mediolanum ded ucl us , in Turri Arcn- 
gi exilitit carceratus , ubi tam/liu. permanfit, quod dk-ra 
claufit extrernum ,. Quibus fic peraclis , prsedictas Civirates 
Mediolani , Novaria? , Yercellarum , Cumarum , Bergomi % 
Papia? , fe fe in tanto amicitiaj foedere copularunt , etiam 
undequaque adunatis aliis partis Gibellina? Lombardia3 , 

D 2. quod 



thaei praecipue confilio , tam caute difpofita fuere , ut de felicL exitu dubi- 
tandi r non eflet locus ; prgecipue quia Galeatius Matthaei filius incipiente 
tumultu, fores Uib s chulere , ac pontes verfatiles elevare promiferar , 
ut exculfis Gertrunis , qui in Suburbiis , 5t Vicis circa Urbem hofpitaban- 
tut % iis , qui in urbe erant , auxihum dari , impediretur . Galeatius etiam 
Matthaei filius. , cum Francifco , &. Simone Turrinnis. , Guidonis filiis , prae- 
cedentibut diebus ; in Pratis extra Ticinenfem P-ortam , non longe a Ponte 
Credario , de hac re , confilia habuerant . 

IVocla autem praecedente diem, quo tumultus excitari conventum erat, 
Matthasus fecreto nuncio C«fjri cunfia declarari curavit , qui vocato ad fe 
Sabaudiae Comite , aliifque Exercitus Ducibus , Milites ante diluculum ad 
pugnam paratos efFe debere , juffir , ut infurgente tumultu , primo motu u\ 
hnftes , antequam turmas nmnes- paratas haberent , irruere , eofque proiter- 
nere facilius, pofTent . Die itaque indi£ta , cum Simon Turriarus fummo 
fhane adventantes. undique clientes. fuc& , armis inftructVos , in platea prope 
fuam dcmum , ordinattm difponeret , appnruere Germanorujn Manipuli ,. 
quos Caefaris Duces , exploratum ,, mifer nt . Simon vero Turrianus , con- 
fpirationem , ex hac re dete£Vam cognofcens ,. ampiius cur.ftandum eife „. 
non judicavit ; quapropter Germancs ftn-nuf aggreiTus , eorum plures occi- 
dit ,, reliqucs , falutem fuga quserei :e eoegit • qua re ,. etiamfi fuorum clien- 
tium pats maxima , nondum ad aflignatum L>cum conveniifet ,. fpe tamen 
auxilit , quod a Galeatio Vicecomite e::; -labat , in magnam obtinendae 
vi&oriae fpem , elatus fuit . Sei Gatean;? , Gj?rmauis % quos ab Urbis in- 
greffu excludere promiferat ,, iq es^ quan I ifilme ev^caris , ipfis fe fuof- 
que jungens , contra Turrianos arma 1 , 1110 fa£Vo , ut, Turi iani pri- 

mum retrocedere , poftea ter^i verrr . ^c>i fuerint ,. St tunc pugna 9 , 
Tuiiianorum ca&de& , non pratlium ,. 011 . >n mei.uk <>. 

Djjm 



7.8 PETRI A Z A R I I 

quod faciendo guerram , cceperunt Caftra & fortilitias ex- 
{.uiforura diruere & fubjicere , non obrtantibus fubfidiis 
Regalibus , 6c Sanclse Romanas EccleficC , quas cum aliis 
Civitatibus Lombardiae ipfi adhasrentibus cum multis Gi- 
bellinis , qui dedignati erant de dominio Vicecomitum , 
conftituto Legato , qui diclas Civitates voluntarias pofTide- 
b-it , & multum contenderet & niteretur cum expulfis Guel- 
fis , prsefatum Dominum Matthaaini a Civitate Mediolani 

ex- 



Dum haec gladio geruntur , Matthseus Vicecomes , primo armorum 
fremitu, primifque horrifonis civium vocibus aci arma conclamantibus audi- 
tis , in propinquum Epifcopi Tridcntini hofpitium , qui tunc erat Caefaris, 
Cancellarius , propere , paucis comitantibus , inermis fe confulit , eum cxo- 
rans 7 ut ad C?efatis praefentiam , ad cuius nutum vivere atque mori para- 
rus erat , eum ducere placeret , ne a Palatii Cuftodibus , ejus fidem igno- 
rantibus , offenderetur . Dedu&o ad Cefarem Matthfeo , is ipfum increpa- 
re coepit, quod Galeatius eius filius Turrianis conjun&us , contra ipfuai 
arma fumpfifTet , ac ipfe in fidc titubans , tam tarde ad eum veniffet. Sed 
Matthaeus propriam innocenciam adftamis Epifcopi Tridentini teftimonio 
comprobavit ; De Gaieatio vero fe nihil fcire dixit , fed illum contra fuum 
Regcm arma fumpfifTe , non credere . Nunciatum paulo poft Caefari fuit , 
Galeatium primo tumuhus clamoTe andito , arma fumpfiffe , ac magna arma- 
torum Civium ex Vercellenfi , maxime , & Ticinenfi Urbis Regione, ad Vi- 
cccomitis Vexillum concurrente , fe Germanis. Militibus conjunxifTe , atque 
ad Cumanam profeftum Portam , quingentos Ducis Auflriae equites , prope 
San&um Siinplicianum, in Suburbio degentes , introduxifTe , quibus auxiliis 
tranquillitas Urbi reitituta , caefis aut fugatis rebellibus . Grata hoec fuere 
Caefari , cujus animus , incerto rerum eventu anxius , ha&enus hseferat . 

Expulfis itaque ab Urbe Turrianis , die n, Februarii 13x1, , ac Vice- 
comitum fidc erga Caefarem probata, vix aliquis credet , Matthaeum , a Cse- 
faris gratia excidere , impofterum potuifTc ; id tamen , brevi intercedente 
tempore , evenit . Plures enim ex Mediolani Proceribus , qni Marthaei ex- 
ciufionem a Mediolani Dominio , anno ijoi. , ut Nota 6, di&um eft , 
procuraverant , fubdolis fermonibus , ipfum apud Caefarem , fufpe&um 
reddere , multifque infimulare delictis , adeo fagaciter ftuduerunt , ut 
Caefar Matthaeum Afienfem in Urbem, Galeatiom in Tar.vifinam, relegaverit. 

Scd 



C H R O N I G O N . 29 

expellere , quas tunc muro interiori carebu , Moaoetiam , 
Laudum rro viribus , Burgos Mcdiolani & fuburbia exerci- 
tu fulciendo , fentenrias excommunicationis proferendo , 
thefauris Ecclefiae apertis, & undcquaque ftipendio perqui- 
fito contra pnefatum Dominum Matthasum & fequaces , & 
ufque in quartum gradum fuarum progenierum . Habebant 
autem illi de la Turre tempore expulfionis eorum de ipfo- 
rum Domo Patriarcham Aquilcjenfem , cum quo in Foro- 
Julii fe reduxerunt , & penes alteros Patriarchas etiam de 
fuis ibidem continuo permanferunt , adeo quod nemo lpfo^ 

rum 



Sed Francifci Garbagnati opera , & Vicecomitum innocentiam , & aemulo- 
rum fraudes cito cognorir Caefar . Evocatis itaque ab Exilio Vicecomiti- 
bus die 7. Aprilis , fi Annalibus Mediolanenfibus R. I. T. XVI. col. 169. C. 
habenda fides , Matrhseum , dum ipfe Brixiam obfideret , fuum Vicariutn 
in Mediolanenfi Urbe conftituit , quod die 18. Julii evenifle , aliqui tra- 
dunt . Privilegia , libertates , & bonas confuetudines , Communitati Medio- 
lani , per praedeceflores Romandrum Reges conceflas , confirmavit , Diplo- 
mate Mediolani dato XIII. Kal. Aprilis Indictione IX. anno 1311., apud 
praecitatum du Mont , videndo. 

Dedita poftea Henrico Brixia , opera Cardinalis Lucse de Flifco , Tici- 
nenfem Urbem , Langobardorum quondam Regiam , invifit Caefar ; ac poftea 
Januam progreflus, extincla ibi piiflima Uxore fua Margaretha Joannis Braban- 
tiae Ducis Filia , cui anno 1292. nupferat , ut tradit Struvius in Corpore Ger- 
manicae Hiftoriae T. I. pag. 5^2., maritimo itinere Pifas fe contulit , Matthaeo 
interim Vicarii dignitate, Mediolani commorante, ac Urbem regente . De his; 
fa&is vide Bonincontrum Morigiam in Chronico Modoetienfi R. I. T. XII. col, 
T09f. B. Vide Joannem ViUani Hiftor. lib. 9. R. I. T. XIII. col. 453. D. , 
Chronicon Aftenfe R. I. T. XI. col. 231. C. , Joannis de Cermenate Hift. 
R. I. T. IX. col, 1242. B, , Corium ad annum 131 1. , aliofque plures . 

Qui tamen penitiorem Rerum , quae tempore Ottonis , ac Matthaei Vt- 
cecomitum evenere , cognitionem habere defiderat , confulat elaboratiffi- 
mum opus Comitis Georgii Giulini , cui titulus : Memorie fpettanti all» 
Stona ec» della Citta , e Carnpagna di Milano . Is enim , perluftratis maxima 
labore , ac mentis fagacitate , Antiquorum Tabulariorum membranis, majo- 
rem Hiftoriae Patuae lucem afFudit , quam unquam fperandum fuiffet . 



PETRI AZARII 



3~ 

rum de la Turre deinde aufi funr , caufla morse , Mediola- 
num nec Comitatum intrare . Quibus etiam poit breve tem- 
pus dedit pars Gibellina feeundum confliclum in Burgo De- 
fli (12) Comitatus MedioJani, in quo captus fuit Doniinus 
Mufca de la Turre , & carcc-ratus , & ibi mortuus cum 



iviuica cie ia. iunc , oc uKcidius , ix x->i uiuuuus cuiu 
multis de fequacibus fuis ;, dimiuentes ex tunc univerfas 
fortilitias Cumitatus Mediolana . Quod faclum fuit Anno 
MCCCXII. 

Pnedidti autem expulfi de Civitatibus antedidlis Medio- 
lani , Papia» , Novarise , Vercellarum , Cumirum , & Ber- 
gomi, & iimul prima amicitia corligati ; cognofcentes quod 
capite diuoluto membra de facili diilblvuntur , Mediola- 

mim 



(ii) Hic iterum extra fedem , conflifhim Dexii commemorat Azarius ; 
anno ui fupra dixi 1177. fecuutm . Nu'.la anno ijii. , nec i;ij. Drxii 
pugna fuit imer Gibellinos , & Guelphos . Pugnatum quidem apud Ver- 
cellas , quas a Guelphis recuperavit Comes Guarnerius , feu Gualteriua de 
H">mberg , quem Capitaneum Fce ieiatorum Gibellinorum , deputaverat 
Henricus Imperator , fuis Litteris datis Jinu^e die 1 £. Februarii 1511. , Re- 
gni 4. , quas invenies in Codice Iralise Dipiomatico J^annis Chriftiani Lunig, 
iub dicV> anno , 8t etiam alibi » Pugnatum in Lauienu agro , ubi Caftra 
omnia a Rebellibus. occupata , fuperata , 8t capta fuere . Pugnatum Son- 
cini , quod a Guillieimo Cavalcabove occupatum , ejus ae fuorum morte , 
recuperavit di&us Comes . Pugnatum ad Pontem SancH Petri , Pon2one de 
Ponzonibus , qui ad Bprgomum fraude occupandum properabat , a Ludrifia 
Vicecomite ejus Uibis Poteftate , debellato . Pugnatum contra Vicarium 
Roberti > c iciiiae Rogis , apud Lignanum , ejufque , ur multi credunt , aura 
potius , quam ferro , diflipaius Exercitus , quem in Turrianorum , aliorum- 
que Guelphorum fubfidium , deftinaverat , juxta conventa in tr*cYuu , die 
ijuinta pra&cedentis, Novembris Papise coram Ugone de Baulcio , di<fb Regis 
Senefcalcho. , ab ipfis, , fignato . Ejus vigore , eiiem Roberto , perpetuum 
I>ominium Mediolani , aliarumque Langobardias Uibium , conceffum erar, 
fub certis conditionibus , quas apud Corium , ad annum 151». videre y 
licet . ComrrilTa denique pugna prope Placentiam, contra Phitippum Comi- 
tem de Langufco , & Antonium Fifiragam , iifdem captis. , & ad Medio- 
lani Carceres , dedu£b&, fed nulla iis annis apui Dexium pugna . 



CHRONICON. %x 

num retinere fluduerunt , quantumcumque grave videre- 
cur ; & mortem in laribus ipfis elegerunt . F.t fic commu- 
nicato confilio , Dominum Galcinum Tornielium in Pote- 
ftatem Mediolani creaverunt, & Dominum Henricum Tor- 
niellum m Capitaneum dictse Civitatis ftatuerunt , perma- 
nentibus Dominis Galeaz , Luchino , Johanne , Marco , & 
Stephano, viris utique formofis & ftrertuis ad pugnandum, 
cum aliis Nobilibus de cernia Civitatum prsedidtarum , & 
voluntariis , fcilicet cum paucis ftipendiariis , & aliis Pro- 
ceribus gratis acquifitis pro cuftodia Civitatis Mediolani . 
Nec mirum , fi tunc parva ftipendiariorum quantitas habe- 
batur; quoniam diclse Civitates nuper acquiiitse nullas vel 
paucas intratas habebanr , nec habere poterant ; nec ipil 
reitituti pecuniam habebant , quum expulfi multo tempore 
permanftifent , & cum porro pilato ad eorum patrias pau- 
perrimi rediviflent . Et dicitur , quod propter pagas ha- 
bendas tunc temporis , praefatus Dominus Galeaz per Teu- 
tonicos ftipendiarios fuit detentus , & de Civitate ipfa fu- 
giendo voluit exilire . (13) Cedentibus ergo ipfis contra 

Medio- 



(15) Expulfum vere de Mediolano Galeatium die Lunae 8. Novcm- 
t>ris 1311. , eumque Laudem aufugifie , a Sucio , & Jacobo de Viftarinis , 
ejus Urbis Dominis , eique amicitia jun&is , perhumaniter fufceptum , tra- 
dunt praeter Corium , alii ejus a?vi Scriptores . Vide Jo: de Cornazano Hi- 
ftoriae ParmenCs Fragmenta B. I. T. XII. col. 734. C. qui ad annum 1321, 
dicit : A di nove di Novembre un Lunidi , Galeazzo Vifonte fu effulfo da Mi- 
lano . Poi a di dodici di Decembre in Domenica /' anno medefimo , ritornb nel 
Dominio . Expulfionem die 8. Novembris accidiffe credo , quia eo anno , & 
menfe , dies Lunae cadebat \a diem oftivam , non nonam ; ejus reftitutia 
vero die iz. quae erat dies Dominica . Cauffa tamen tumultus StipendiariO- 
rum Teutonum , quo ad fugam coa&us , non a male*folutis ftipendiis ^ fed 
a fuorum , 8t Legati Pontificii machinationibus , provenit . Ludrifiws Vice- 
comes , Francifcus G^rbagnatus , Simon Cribellus , primarii Urbis viri , 
aliique nobiles , invidia , 8t Poniificis Legati fponiionibus corpfnoti, Teuto- 

num 



3 2 PETRI AZARII 

Mediolanum pofuis in Terra Modoetiae, volentefque irera- 
to alii Ecclefiac cotnplicen , & etiam alii Gibelhni ladti 
reb_ j lles , armata manu Mediolanum invadere , ftrenuus <3c 
impatiens vir Marcus cum Teutonicis fuis & aliis compli- 
cibus fbciatis , tranfeundo Abduam , Ecclefullicos invafit , 
& ibi D>minum Francifcum de Garbagnate reb.dlem, iuos 
pia^cederitem , potentia armorum in ipfo flumine pere- 
mit. Ob cujus mortem ipfos inimicos pofuit in conflictum, 
& quotqu u voluit , cepit , ipfos totaliter confringendo . 
Deinde Modoeriam obfedit, & in tantum, quod fame fuit 
reftituta & recuperata cum maximo ex utraque parte dif* 
pendio perfonarum . Et captus Antonius de Fimraga . Pro 
eujus ciptione Lauda exttitit aco/uifita . Goepitque fortuna 
iihs Gibellinis , de limo & profundo lic fublevatis , dul- 
citer arridere» Qaibus durantibus Dominus Mitthasus Vi- 
cecomcs praafatus di-m claufit extremum , videlicet Anno 
MGGGXXII. ( 14) Quae habentes contrarii pro molefto , & 

dum 



num Cipitmeis magnam vim auri , & Scipendiorum aucVionem , Legati 8t 
propno pollicentes nomine , ad defe&io iem traxere . Cum tamen portca , 
Optimates prae.li&i , parum inter fe convenirent , nullaque effet in Urbe 
quies , ac Militibus etiam ftipendia, ac promiffa prsemia deficerent , taedium 
tam Cives , quam Mi'ites cepit ; quapropter , miifis ad Galeatium fecretis 
uunciis , ipfum ad Mediolani Dominium revocavere , pa&a prius praeteri- 
tarum rerum oblivione . Quapropter , die Decembris duociecim* ejufdem 
anni , Urbem hora matutina pacifice ingreffus eft . H«c tamen omnia poft 
Matthaei mortem evenere , Amanuenfis fortaffe vitio , prsepoftere fcriptis 
confignara . Vide Annales Mediolanenfes R. I. T. XVI. col. 700. C. , Co- 
lium ad annum i?2i. , Joannem de Cornazano R. I. T. XII. col. 7?4« , 
3oannem Villani R. I. T. XIII. col. 516. D. &. feq., Gualvanum Flammam 
R. I. T XI. col. 71^ A. aliofque ejus sei/i Scriptores . 

(.14) Plura in Asarii Codice , Amanuenfis incuria hic omiffa fuiffe , 
evilens eft . Ab anno enim 1311. ad annum ijxz. profilit Azarius, pluri- 
bus omiffis. > quae hoc intervallo acciderunt , quaeque apud Corium , aliof- 

que 



CHRONICON. 33 

durn ifti Gibellini fuper Padum in diftriclu Papia?, Terras 8c 
Oppida acquirerent & vaftarent contra potentiam Rega- 
lium , Ecclefiafticorum , Sc aliorum Guelforum ( quantitas 
quorum in duplum reftitutos excedebat ) fe jungentes apud 
Baflignanam , urdtnatum proelium llatuerunt . In quo qui- 
dem prcelio Deus gratiam fuam extendens taliter ftabilivit, 
quod prasfatus Dominus Marcus cum fequacibus fuis viclo- 
ria obtenta campum obtinuit , mortuis & captis innume- 
rabilibus . De quorum praeda & quasftu multi Gibellini 
facli £uerunt non modicum opulenti . Et de ipfo campo 8c 
bella debiliter evafit Dominus Raymundus de Cardona Ca- 

E pita- 



que jam citatos Authores , fi Iubet , inveniet Le£ror ; ea enim huc referre 
fupervacaneum efler, cum plerumque bella fuerint, pro fibi afierendo , feu 
dilatando Mediolani Dominio ; quod cum fieri neutiquam poflet abfque Pon- 
tificis indignatione qui Guelphis favebat , Muthaeus ab Ulo Excomunicatio- 
fie percuflus fuit : cujus Decretum Pontificis juflu , in Ecclefia San&ae 
Mnia?, in Valemia Oppido Papienfis Diotcefis, promulgaium fuit, die 14, 
Martii, anno i^it. , ut habet Ughellus T. 4. col. ao6. 

Matthaeum tamen anno t^zx. ab hoc Seculo ereptum , certum eft . 
Gualvanus Flamma Manipulo Florum R. I. T. XI. col. yx%. E. , ipfum die 
»6. Junii defunftum dicit . Guillielmus Ventura in Chronico AAenfi R. 1. 
T. XI. col. x6x. D. die 14. ejufdem menfis . Joannes de Muflis in Chroni- 
co Placentino R. I. T. XVI. cof. 49?. B. ipfum obiifie dicit die x2. Junii 
di&i anni 1311. Corius ad di&um annum tradtt Matth?eum , accerfito ab 
Uibe Placentioe , ubi morabatur , Galeatio filio fuo , eidem Dominii ndmi- 
Jiiftrationem tradidifTe ; tpfum vifitandis devote Ecclefiis unice intentum , 
ac tandem ante Altare Majoris Ecclefias Medtolanr, convocato prius Clero , 
Symbolum Fidei clara voce recitafie , elato inde capite conclamafle ; bant 
tffe Fidem , quam toto fua vitte ttmpore profefjus erat , & fi aliqutd contra 
boc , 'rofi oppoieretur , impofiuram effe ; ac de fupradi&is, pubUcum , ab ido- 
jieo Notario Rogari juffit Inftrumemum . Deinde a Templo difcedens , non . 
fecus »c fi mentis uon eflet eompos , Modoetiam proceflifle , ad Divi J^an- 
»is Bapti1s& vifitandum Templum , ibique infirmitate correptuti , ad Cre- 
fcejauaghi Monaftetium fe coiuulifle , ubi filios fuos ibi fuperveniemes, 

pru- 



54 P E T R I AZARH 

pitaneus generalis , & filius Eccleiise nominatus . Sed cum 
illis , quos fecum habere potuit, ad Givitatem Vercellarurn 
iilico fe reduxit . Erat autem tunc teinporis Civitas Verccl- 
larum poiTeila per illos de Advocatis , major q uorum di- 
clus Simon de Colobiano denominabatur pro parte Guelfa. 
Qui quidem Advocati tres partes ipiius Civitatis cum fuis 
fequacibus detinebant . Reliqua vero quarta pars per Do- 
minum Henricum de Tizzonibus, & per illos de Soramon- 
cibus , & de Burgano , pro parte Gibellina , & cum ma- 
gno labore poffidebatur . Cujus Civitatis partes muris , fer- 
ris , trabibus , & aliis aptis ad defenfionem feparabantur f 

& fo- 



prudentibus inftruxit praeceptis , tertia vero die , morti tributum folvifle , 
aetatis annorum j%, Hactenus ex Corio . Chronicon vero Modoetienfe R. I. 
T. XII. col. ni8. D. dicit Matthaeum Modoetiam fe comuliffe die fefta 
San&i Joannis ; fequenti vero die, ingrediente morbo , Crefcentiacum ivif- 
f e , & die tertia ibi exrinftum . Haec fi vera funt , ejus mors incidet in 
diem i8. Junii anni i^xx, Ipfum Nota 5. natum vidimus. die 15. Augufti 
1249., die a^. Junii Modoetiae fuiffe, fequenti die morbo correptum Cre- 
fcentiacum fe contuliffe , ibique tertia die , hoc eft a8. Junii extincrum , 
anno 1312,.^ ex hoc apparet eum vixiffe annos 72. , menfes 10. dies 11. 
Addit Corius Filios per dies quatuordecim mortem occultaffe , affidentibus 
in Extincli Matthaei cubiculo Medicis , ut ante confueverant , ac daibus 
pro nutritione infirmi quotidie illatis ; quod faclum eft , ut firmando im- 
perio neceffaria , hoc tempore , peragerentur . Corrigendus ideo J >annes 
Villani , qui Matthseum poft nonagefimum aetatis annum obiiffe , ac Galea- 
tium ejus filium , eadem qua ille obierat die , militibus ftipatum , per Ur- 
bem equitaffe , ac Cives coegiffe , ipfum in eorum Capitaneum ad annum 
cligere , afferit lib. 9. cap. 154. 

Matthaei corpus fecreto , ac fine pompa tumulatum fuit , ne Pontifex 
ejus cineres aliquardo de ioco facro ejiciendas juberet, tamquam Viri e Fi- 
delium focietate expulfi ; Crefcentiaghi tamen , aut in Carevallis Mnna- 
fterio fepulrum credunt Scriptores . Difcrepantiam vero Authorum circa 
diem mortis Matthsei , jam videt Leclor ex eo originem tiahere, quod ejus 
mocs per quatuordecim circa dics , a Filiis occultata fuerit • 



CHRONICON, 35 

& folummodo duas p artes , vUelicet Portam Salini & Por- 
tam Sandti Stephani rctinebant Gibellini , In qua Givitate 
quaelti) pluribus annis duravit , adeo quod fingulis diebus 
ipforum annorum volens pugnare pedes & eques contrarius 
quomodolibet refpondeb.u . Quo tempore in ipfa Givirate 
fuerunt Leges & Plebifcita facVi . Et Givitas ipfa tunc rm- 
gnse prsecminentiai ut plurimum devafhta fuit, & de cujus 
proceflibus ad praefens tacetur . Acquifi/it autem prsefarus 
Dominus Matthaeus dominium Civitati> Novariae Anno 
MCGGXIV. & parum tenuit , & Caitrum Bergaminum per 
ipfum conttruclum Novarienfes explanaverunt , Dominus 
autem Marcus ejus filius di<flo Anno MCCCXIV. cum auxi- 
lio partis Gibellinaj dominium Civitatis Alcxandriae & Ter- 
donae acquiftvit & poiltdit ufque ad MCCCXXI. Et tunc 
cum auxilio Raymundi de Cardona Guelfi in diclas Civita- 
tes intraverunt . Guelfi , & pro Regia Majefbte regere in~ 
coeperunt ulque ad recuperatianem Domini Luchiai Vice- 
comitis . 

C A P. V. 

De Jaanne Papa XXIL 

JOannes autem Servus Servorum Dei , Papa XXII. fa- 
pientiffimus & potentiffimus , in ira fua perfiltens , ut 
patet per preecedentia & fubfequentia , volens ftatum 
Vicecomitum & ipfis confcederatorum in Lombardia ex 
toto deprimere , lata dic/ta excommunicationis fententia , 
ut eft didtum , & a qua nequit appellari , cautelis adhibi- 
tis & favonbus , praemiffos Gibellinos a Lombardia cura- 
vit expellere , quum alii Gibcilini feu Imperiales in Lom- 
bardia non exlfarent . Quam autem cauteloius fuerit , au- 
dietis : N^.m ipfe filius iuit unius popularis , & ante Papa- 
tum vocabatur ]acobus de OHa , qui propter fcientiam , 

E 2 moies „ 



3* PETRI AZARII 

rnores, & aftutiam factus fuit Cardinalis , & deinde Papa . 
Dolens itaque Joannes Papa de prcediclis , Carolum Regcm 
Francorum ad exfequutionem pra^miiTorum induxit , & cum 
ipfo procuravit , quod Dominum Philippum de Valefio de 
ffcirpe Regali perfonaliter ad exfequutionem prsemiiTorum 
tranfmific . Qui cum maxima gente (ua Civitatem Vercel- 
larum intravit , & ad bellum ordinatum Vicecomites , aliof- 
qut confcederatos & complices invitavit . Quod ipfi Gibel- 
lini annuerunt , licet multum timerent propter multitudi- 
nem gentium illarum . Et habetis fcire , quod ficuti ipfe 
Dominus Papa erat partialis , fic & per confeque.ns fui (H«* 
pendiarii erant partiales; nec fuo tempore aliquem de Ala- 
mannia Teutonicum accepiifet , fed folum Provinciales , 
Linguadocas , five Guafcones ( unde ipfe erat ) Hifpanos , 
& Francigenas itipendio admittebat . Quid ultra ? Egregius 
vir Dominus Galeaz Vicecomes , major prajdictorum fra- 
trum , & regens Mediolanum , cum aliis fratribus fuis , vi- 
delicet Marco, Luchino , & Stephano Iaicis , virtutibus 
circumfpeclis , & pr*ecipue Marco , qui omnes alios probi- 
tate excedebat , non ficut perterritus , fed ficut gaudens, 
bellutn annuit ; fratres , confcederatos , fequaces , amiciti s 
undequaque acquifitis , hilari vultu ad praedictum bellum 
invitavit , dicens , quod per mortem Jaudes acquirebantur, 
non quod haberent contra ruiHcos debellare , kd cum Re- 
galibus & Proceribus partis Mundi , & maxime pro defen- 
dendo eorum patriam & penates . Et tantum ipfos anima- 
vit , quod unanimiter de morte non curantes , bellum pro- 
miferunt . Et quia dicitur in proverbio : Portatur leviter 
quod quifque portat libenter ; non gravaverunt labores , nec 
farcina pro ipfo bello acquirenda . Nam quilibet ex ipiis 
Gibellinis parans bona &: alias amicitias tam in equitibus 
quam peditibus largiter expendens , ad pradiclum bellum 
properavit . Nec mirum , quum illud apud ipfos finale erat 
exitium . Propterea etiarn multos juvenes cingulo Militi# 

deco- 



CHRONICON. 37 

decoravit . Cceperat jam Mediolanum mulriplicare , quod 
propter prsecedentia multum graviora perpeilus dormitave- 
rat . Nec poit parvam moram confcederati a parte fuperio- 
ri , & ab Orientali plaga Lorobardiie glomerati, cceperunt 
venire in Mediolanum , prout etiam Thufculi , & quilibet 
Gibellinus univerfae Lombardice . Etiam univerfi volentes fti- 
pendia accipere, tam in Mediolano quam in aliis Civitatibus 
confcederatis fcribebantur . Et quia Civitas Mediolani in tan- 
tum implebatur , quod potuiiTet viclualibus vacuari , com- 
municato confilio prsefatum Dominum Marcum cum Luchi- 
110 & Stephano , & tota gente acquifita , Novariam. deili- 
navit ; & ibi monilram ipforum fieri ftabilivit . O quam 
pulchra fios juventutis & probitatis Mediolano exivit prop- 
ter virtutem Domini Marci jam experti ad bellandum , & 
quos pra^da jam cceperat ditare ! O quam pulchra formofi- 
tas Teutonicorum & aliorum virorum expertorum in bel- 
lo & Lombardorum , Mediolano exivit ! Et verum eit , quod 
deinde tanta nobilitas, tantaque probitas , nec tanta volun- 
tas dicitur campum» intrafle Lombardia? . Veneruntque No- 
varkurj in nomine Sanclorum Ambrofii ConfeiToris , & Zor- 
gii Manyris , qui cingulo Militia? extiterunt decorati . Ubi 
dum eflent , itatuerunt una die Novaria &: fuburbiis exire, 
& in loco aperto fe ponere cum peditibus & carrigio un- 
dique perquifito . Nam magnam copiam viclualium prapa- 
rabant pro iubfidio , & fuilentatione partis Gibellina? m 
Vercellis obfeiTse , ubi per menfem folas fabas prasdicli in 
Verceilis conclufi eorum Milites comederunt prcelia fuitinen- 
tes . Qui Dominus Marcus dum fuper prato Marzaleas (15) 

apud 



(15) Vratum Marzalea . Hanc denominationem retinet etiam in prge- 
fenti , ea pars Novarienfis Urbis Pomerii , quae extra Vercellenfem Portam 
fe extendit, circa Fanum Deiparse Gratiarum , ac Monafterium ei adnexum 
Canonicorum Regularium Lateranenfium , ufque ad Pontem diftum della 
Bragbina 8t flumen Agonise . 



38 PETRI AZARII 

apud fuburbia Civitatis Novarias , & ubi fiunt Mercata , 
cura univeriis prasdidtis exiviifct , coniiituit ductorem <5c 
fadtorcm acierum & ordinatorem univerfi excrcitus & c,ar- 
rigii , nobilem & ittenuuna virum Henricum Tornkllum, 
primogenitum ck fortiorem fratrum fuorum . Qai acirs ip- 
fas & libenter annuens ordinavit , prseponens diitum D >mi- 
n um Marcum in potentia acierum ; & lic iucccflive vcrius 
Ci- itatcm Ycrcellarum grefTus fuos direxerunt , & mode- 
iate . 

Numquid inclyti viri Dominus. Philippus de Valexio , 
& Raymundus de Cardona in Vercellis permanentes ne- 
gligentes fuerunt aut remi.Ti in viribus acquirendis r* Ccrte 
non . Quanto belli tranfmillo & fuicepto , Portas quinque 
Civitaus Vercellarum pcr ipfos Guelphos poifeiras, die no- 
clu iue apcrtas tenuerunt , ut volentes intrare & exire Ci i- 
tatem antedictam pro Iibito facerent . Et rantam gentem 
habuerunt ex proceribus partis. Guelphee Lombardias y quod 
in duptum nunuro contrari s excedebant , fperantes par- 
tem Gibcllinam ab omni poteiiate de pccefenti deprimere . 
Vcnerunt autem Medi jlanenfes <3t confcederan cum univer- 
fa partc Gibcllina 5c carrigiis prsedictis, apud muros Civi- 
tatis Vercellarum , & ibi inter Salvium ( 16) flumen & Ci- 
vitatem cattramenta direxerunt : fperantes de pugna , ut 
promilerant & dicebant . Vidcntes autem pradicii partis 
Gudphae tantam multitudinem multorum procerum , ba- 
kitrariorum , & peditum a M^diolano procefliife % valde 
fucrunt perterriti ; nec non carrigia ordinata , & tam onu- 
fta vidtualibus: , quae feceruut fine marte portam Civitatis 
Vercellarum falva intrare, potius condoluerunt , & inter 
fe confilia inierunt , dicentes , quod pr^ediclum bcllum non 
poterat perfviiri iine maximo difcrimine perfbnarum . Et 

quia 



(16) Servum , feu Cervum nominant nunc Indigen*. 



GHRONIGON. 39 

quia eventus belli dubius eft , fi a cafu bellum perderent , 
quod tota pars Gibeliinorum perpetuo divitiis permaneret 
locupletata , quia Guelphi divitias poffidebant . Et dum pra> 
dicfta murmurarentur , prasfato Domino Philippo ex parte 
Domini Mediolani duo botti argentei pleni vino ( ut dice- 
batur in Vercellis & publice ) exfUterunt prsfentati . Prx- 

terea dum Dominus Pctrus ex Dominis de Pa- 

leftrino valde probus cum D. barbutis ex proceribus partii 
Guelphse Papienfis, pro mittendo Vercellas Saivium flumen 
tranfire iluderet , & ipfe qui prascedebat , volens videre ca- 
ftramenta partis Gibellina?, & qualiter procedebant , leva- 
ta viferia barbutse (17), uno verettono (18) in fronte ex- 
ftitit vulneratus , & taliter quod ab equo fubito cecidit in- 
terfedlus . Alii vero focii fubito fugerunt , alia virtute non 
oftenfa . Attamen Mediolanenfes bellum quotidie exfpeclan- 
tes , cogitaverunt a bello ceffare . Et communicato fapienti 
confilio , decreverunt potius prsefatum Dominum Philip- 
pum de Vercellis recedere , quam bellando ipfum occide- 
re , nolentes Domum Francias animare ad vindictam contra 
ipfos faciendam ; & ipium aliis donis ftuduerunt demulce- 
re . Et fic fagaciter fe geiferunt , quod praedicti Dominus 
Philippus & Raymundus fine bello cum gentibus fuis rece£- 
ferunt a Vercellis . Et poffc paucos dies Advocati cum gen- 
tibus fuis private nodtis tempore de ipfaCivitate receilerunt, 
ubi uique ad prasfentem diem Domus ipforum in ipiam 
Civitatem non redivit . Et Mediolanenfes cum aliis conlce- 
deratis & magno gaudio ad propria rediverunt . Prsefatus 
autem Papa Joannes pradictis auditis doluit , 6c indigna- 
tus contra prsefatos Dominos Philippum & Raymundum , 

fievit 



(17) Vide infra Notam 115. 

(18) Verettonum , Sagittam majorem a valicla Balifta emifTam eflfe , 
evineunt textus a Du-Cangio relati , inter quos , etiam praefentem citat . 



4 o PETRI AZARII 

flevit aniare, ncm fperans deinde de vicloria Lombardorum ; 
& volens malum velle contra Mediolanenfes , & confcede- 
raros propalare, quum dicatur : N-hil lam. occultuw , quoi 
non reveletur , ipfis jam , ut fupra , excommumcatis Bcneri- 
cia Ecdefiaftica interdixir , nolens alicui Gibciiiuo Bcnefi- 
cium conferre . Sed habentes Bruericia , pro fuo polTe pri- 
vavit & depreifit . Ncc contentus de Bencriciorum deprep- 
fione , tcmporaiiter etiam partem Gibeliinam , ut potuit , 
deprimere curavit . Exactis pradicTtis. , Dominus Papa ante- 
di<£rus in intenrione graviori perfiltens. , praemiifos Gibelii- 
nos , & aiios Lombardi* in mari terraque ituduit & ab alio 
latcre propulfare , adhserens Rcgi Pcobcrto , de quo confi- 
dcbar , & quem fperavit a via. cjus recla nau deviare , ti- 
more Dei poftpofiro ,. glomerationem gentium fuirum iti 
Janua prasparando ; ck ordine dato quod cum fuo & Rcgis 
Robcrti fubfiiio , Jmuciles aJ arma provocavit * Et fddtis 
de Flifco- pluribus Cardinalious, & Praslatis magnts etiam 
pluribus partis de Grimaldis iibi adhasrcntibus , Nobiles de 
Spinolis & de Auria cura eorum fequacibus & potentifltmis 
de Janua fecit exilire , dirumpendo domos eorum . Et fub 
incendio Januenfes incitavit , & in tantum, quod R.gem 
Robcrtum in ipfa Civitate pro tempore fccit pcrmanere • 
Vidcntes autem praedicla prcefati Domini de Spinolis fk de 
Auria , & detrimentum fuarum perfjnarum, & bonorum 
fuorum dcpopulationem , tamquam fapientes & potentes au- 
xilium a Domino M^diolani & complicibus imploravcrunt, 
quantitatem auri & argenti pro ftipendiis orTerentes . Qai 
expulfi & adj.uncti , addito virtuofo viro Domino Marco Vi- 
cecomite, fuburbaua Civitatis Janua? quantumcum.jue d<X' 
mibus excelfis , & Turres ibi praseminentes tntraverunt , 
Civitatem ipfam durius obfidendo . Ibique furit pugna in 
infinitum . Ruunt domus . Pcr utrafque partes forantur fcu- 
ta iclibus baiiltarum . Cladcs maxima fequitur , continuatis 
prceliis in acumina omnium lancearum cadunt corpora oc- 

cifo- 



C H R O N I C O N. 41 

ciforum ; & tamdiu diverfifque menfibus & diebus duravc- 
runt praediita fcelera , quod priefatus illuftris Rex homici- 
dia abhorrendo , timenfque de perfona , propter magnani- 
mitatem , iram , & altutiam inimicorum , cogitavit ab ipfa 
Civitate fe abfentare. Nec mirum , quia dum conflidtus in«< 
numeris prceliis perdurabat, prsefatus iilullris Kx confuevit 
in intrcitu Ci/itatis ipftus Palatium unum fitum apud in- 
troitum Ciitatis, tamen ultra introitum in longo proten- 
fum , fpatiando afceniere , & videre quaUa proce kb.int ex 
utraque parte commifla . Quas videns unus ex Teutonicis 
fub iUpendio Domini Mediolani cogitavit prasii&um Pala- 
tium diruere , ipfo inclyto Rege fuper Palatio permanen- 
te. Et dum de praefenti fundamenta ipfius Palatii clam fo- 
difllt , & diiftos muros lignamine fulciilet , facfh cava , ut 
efl: moris , tapponando (19) exfpedtata hora , quod dtdtus 
inclytus Rex confueverat prcelia fpeculari , inito proelio & 
commiiTa pugna etiam fortiori , in ipfis lignis tapponi igne 
accenfo , Rex antedidlus Palatium non afcendit ea die : 
quod proceifit gratia divina, nolente tantum fcelus in per- 
fonam prsefati inclyti Regis perpetrari . Et merito , quia 
omnibus liberalibus Artibus exftiterat eru iitus , Nec mora. 
Palatium id cum aliquibu£ , qui afcenderant , rotaliter rui- 
navit . Propter quag licet inclytus Rex antedidlus timorem 
non oftenderet , tamen in mente pavit , & potius per alia 
de vita dubitavit . Quo receffo per mare , & in Apuliam 

F per- 



(19) Cuniculos infra terrae fuperficiem excavare , eoque modo fubtus 
Murorum fundamenta penetrare , egeffaque terra , eadem ligneis fuftentacu- 
lis fufcire , quibus poftea , igne impofito confumptis , murorum tra&us cor- 
ruebat , mos erat antiquis in Urbium , & Caftrorum obfidionibus , idque 
Tap»nnare vocabant ; nomine ex Tdpa cuniculos excavante , derivato 
quam vufgo Tappone vocant . Nunc vero appofito fub fundamentis Pyrio 
pulvere , res efficacius » ac citius peragiuir } ut cuique notum eft . Italice 
dicituc Minare . 



42 P E T R I AZARII 

permeante , & parte Guelpha infultus afliduos fufHnerc 
non valente , Januam fuo tempore dimiferunt , in qua Do- 
rnini Girardus de Spinolis Major Domus , & Bernabos de 
Auria dominio potiti iunt . Et impenaliter peragentes t 
Domini permanfcrunt , Galtris ec aliis fortalitiis perquiti- 
tis.. Et taliter peragentes, quod ufque ad praieatem diem 
Domini de Fiifco pro morando Gnitatem ipfam non in- 
traverunt . Dicbus aute-m illis , videlicet MCCCXV. de 
menfe Julii , Dominus Ugucto de la Faxola cum univerfa 
parte Gibellina Tufcise , & qute dominabatur Civitatibus 
Pifarum & Lucse , dedit conflictum apud Montemcatinum 
( 20 ) Principi fratri Regis Roberti ., & univerise potentiaj 
Florentinorum , & partis Guelphae Tufcia? „ In quo confli- 
clu multi Guclphi perierunt, & pars Gibellina in Tufcia 
inccepit -augmentari.. 

C A P. VI. 

Galeatius Ficecomes . 

\leatius autem primogenirus Domini Matthasi Vice- 
comitis (21) , dommio Mediolani potitus eil poil 
iftortom Illuitris Romanorum Imperatoris Henrici ( 22 ) 

fem- 




(20) Notabilem hanc Pugnam die 29. Augufti di£H anni 13 15, evenif- 
tfe , tradit Joannes Villani R. I. T. XIII. col. 477. 

(11) Galeatium Vicecomitem Matthaei &. Bonacoflae de Burris filium , 
natum fuifle eadem nc&e , qua Otto Archiepifcopus in Oppido Dexii 
eam Turrianis intulit cladem , quae ipfum ad Mediolani Dominium evexit , 
nocle nempe praecedente diem zi. Januarii , Sar&se Agneti dicatum , an- 
no ixyy,i eique ob frequentem ac infolitum ^ dum nafceretur , Gallorum 
«antum , Galeatii nomen datum fuifle , tradit Conus ad eum annum . 

(11 ) Galeatius Vicecomcs , Mediolani Dominium obtinuit pjft mor- 
tem Matthsei Patris , hoc eft menfe Junii anni 1322. Vide Nouz» 14, Cex- 
■ e poft mortcm Henrici <, quae anno 1313. evenerat , 



CHRONICON. 43 

femper Augufti & clara memoriie ,. qui credens m Vola- 
terra Corpus Domini noftri Jefu Chriiti cum clementia & 
paffione fufcipcre , per Fratrern Minorem in Hoftia tanti 
Domini exftitit venenatus (23)« Videnfque , quod ab il- 

F 2 lece- 



a 



(ij) In Senenfi agro , non Volaterrano , Hemicum VII. Auguflum 
obiiiTe , cerrum eft ; ncciue Frarri Minori , fed ex Ordine P.seclicatorum , 
ejus mors, immerwo tamen , crimini data . Ex ejus , ac proximi aevi Scrip- 
torib.s nohnulli in ca.<n defcenderunt fententiam, ut ipfum , veneno in fa- 
cra Hoflia dato , extinclum crederent , ex quorum numero funt Author 
Hiloriae P.trmenfis R. I. T. XII. col. 7jz. B. aliique . Plures de hac re du- 
bjrative locuti ijunt , incer quos , ut cseteros omittam , Bonincoimus Mori- 
gia in Chronico Mo ioetienfi , ad annuin i 3 i 3. R. I. T. XII. col. nio, C, 
tradit Henricum Impcratorem apud B.)nconventum infirmatum fuiiTe , ac 
rnortuum , addens :. alii dicnnt propter fluxum ventris , alii ex veneno , in Eu- 
cbarijiia a quodam Rcligiofo d'ito . 

Sanioris tamen judicri Scriptorej , fabulam efTe contendunt . Audi 
Ptolomeum Lucenfem , Hiftori^e Ecclefiafticae lib. 14. R. I. T. XI. col. 
1140. E. fic loquentem : Eoiem tempore circa menfem Av.gufii , Impermtor in 
Comitatu Sener.fi ex.fiens apud Bavconventum , fr quafi lau^uens infirmatur , & 
tnoritur , <fy , ut dicitur , multun devote , d-latumque efi corpus ejus Pifas , Mo- 
ritur die 14. Augujii morte naturali , quamquam aliqui malevoli dixerunt , 
qu>d fuit datum fibi ventnum in Eucbarijta . TnHrmitas autem ipfi incapit ab 
Apoltemate in co/ia , inde ventt ad Fcbrem , de qua decima die moritur , ficut 
a fide dignis accepi , qui fuerunt pnff',ite^ , VHes authorem Lucenfem , ideo- 
que Bonconvemui vicinum , a vii is fide dignis & teitibus oculatis , morbi 
prorfus naturaiis feriem referentem ., 

Sed , ut magis appareat , unrle fabula haec oriednem traxerit , ne pi- 
geat quaefo , Ferreti Vicentini teftimonium audire . Hic refert ,, Caefarem 
„ feu labore affiiuo , feu immoderato aerh^ris calore , languorem primo 
„ fenfifte , Capitis concomitatum dolore ; Phleboroinia curandutn dicebant 
„ Medici , nifi f I Leonis fignum eo tempore percunens , id , juxta eorum 
„ praecepta , vetaret . Supervenit inde imer ingueo , &. genu Apoitema . 
,, Quietem fuadebant Medici , fed Caefaii Pifarum fedem , juHs de c:iuffis 
„ commutare placuir . EgreiTus itaque , verfus Senarum Urbem figna con- 
„ venit , & apud Caftilionis Oppidum , nocte quievit ; mane facto , trans- 
„ fretato Urnbone fluvio 5 , juxta BonconvemL Pagum Caftra difpofuit ; ted 

„• ingra.° 



44 PETRI AZARII 

,, ingravcfcente Febri , atque Apoflemate nullis cedente remediis , contr* 
„ itfedicorum confilium , equum afcendere , atquc ad Senarum Urbcnt 
„ propius accedere placuit , hortatu Nicolai de Bonfignoribus , qui eam fa- 
„ cile piopter inteftinas difcordias obtinendarn fuadebat ; huic fpei cum 
„ exitus non refpondifl\t , Cnftra repetit , & jam repentino motu , diu- 
„ turnique laboris seftu flagrans , gelidas pleno fcypho aquas fitibundus 
,., haufit , toroque jacen* , ardorem fedare nititur . Sed Febris immenfa , 
„ geminis aufta caloribus , fubito membris irrepfit ; arebat guttur anhela 
„ pulmonis flatu , atrox urgebat caput dolor , cibos abhorrens , folo aquae 
y, ne<Etare non fatiabatur , nulla no£te quies . AJventante Juce tertia , cum 
,, Medici nulla prodeffe remedia vidcrent , morbo femper invalefcente , de 
,, falute defperantes , catholicis illum muniri Sacramentis , hortati funt . 
,, Comes Sabaudise , qui Caefari gratior , a Proceribns rogatus , compofitis 
„ verbis rem ei aperuit , qui mentis fuse cdmpos , ii fleri , prorfus exop- 
„ tat . Addu&o itaque viio au&oritatis eximiae fub regula Beati Dominici 
„ militante , eidem confeflus reatus ac noxas Caefar, ac devota potr mens, 
„ concefTa pie venia , aflumpfit verentiflime Divini Verbi Sacramentum , 
„ ac demum hoc morbo in feptendium prolato occujuic ; quoi X. Kal. 
„ Septembris anni 1313. evenilTe afHrmat ,, . Addit prsecitr.rus Author , 
Cadaver Pifas delatum , ut ih Praedicatorum Ecclefia tumulai ciur , f e i do- 
Iofo alicujus ex Aula fermone , inter Milites difleminatum , C«fari ia 
Sacra Hoftia venenum propinatum fuiffe , eaque de Caufla , ipfum extin- 
Smn efl"e ; qu* rcs inter rudes , ac fufpicioni , ut notum eft , natura 
proclives homines tantam invenit fidem , ut muki irl furorem adafri , in- 
ter Religioforum Clauftra , impetuofis tumultibus irruentes , nonnullos 
lnetu Regulares , fecretis thalami cubilibus latitantes , quofdam vero 
ante ipfas Templi Aras , confoderent . Hoc fcelus , fabulae apud rnultos» 
fidem fecit . 

Annales Mediolanenfes R. I. T. XVI. col. 698. C. dicunt Monacum 
quendam natione Teutonicum aurhorem fuifle hujus , contra Ordinem Piae- 
dicatorum , calumniae , quam inter Milites fparfit . In proceflu autem tem- 
poris , ad Pontificem Joannem XXII. acceflifle , eique confeffum ex fola 
malitia eum Ordinem infamandi , hoc fecilTe . Pontificem vero , fuis ad 
diverfos Principes epiftolis , fa£ti veritatem declaralTe , ac innocentiam Or- 
dinis Sanfti Dominici , 

Haec fufius profequi placuit , ut tandem intelligat Lecror, quid de hac 
re credendum fit . Videri etiam poteft Natalts Alexander Hiftoriae Ecclefia- 
ftica? T. VII. pag. 262,. & feq. 

Ejus fepulcro fequens infcriptum fuit Epitaphium , referente Jjfepho 
Martin. in Theatio Bafiiicae Pifanae T. I. col. 31, 

HOC 



CHRONICON, 45 

lecebris Ecclefiae Paftoris non poterat perdurare , procura> 
vit verbo & opere de itatu Imperiali augendo , quantum 
potuit . Et vacante Corona Imperii, nobitis vir Dominus 
Ludovicus Bavaria? Dux & Eleclor electionem Imperialem , 
conftntientibus Elecloribus Alamannia? , obtinuit , quam- 
quam per alium Ducem Auftrias , favente Ecclefia , labo- 
res maximos fuerit perpeffus . Unde prsefatus Ludovicus a 

prae- 



HOC IN SARCOPHAGO 
NON OJUIDEM SPERNENDO 

m yn 1 ■■— HEINJixl'—! 



OLIM LUCEMBURGENSIS COMITIS 

ET PO c T REC 

SEPTIMI HUjUS NOMINIS 

ROMANORUM IMPERATORIS 

OSSA CONTINENTUR 

quje SECUNDO 

POST EJUS FATUM ANNO 

VIDELICET MCCCXV. 

SEXTILIS PISAS TRANSLATA 

SUMO CUM HONORE 

HOC IN FANO 

AD HANC USQUE DIEM 

COLLOCATA PERMANSERE . 

Subtus vifitur Aquila , ungulis ge{hn6 epigraphen , fortitudinem , ac 
fufiicientiam noftram , ex Deo efle indicantem ; cujus tenqr eft, 

OJJIDQUID FAClMUS 
VENIT EX ALTO 



4<J PETRI AZARII 

prasfato Joanne Papa noluit coronari . Et tan-iem opere 
prajfati Domini Galeatii , & obrenta vidtorii in Alammnia 
contra Ducem Auitriae, qui in campo comparuerat occa- 
fione Coronae ,. cc fuccubuerat , Mediolanum accedere pro- 
curayit pro Gorona faltem Ferrea in Mudoaia. recipienda. 



p 



C A P. VIL 

Ludovicus. de Bavaria tmprator % 

^aefatus • itaque Ludovicus Bavarus vices Impcrit ge~ 
rens (24), formofus perfona, nobiiis valde , titera- 

tus, 



(14) Poft Henrici VIL obitum r vacafle Lmperium a die 14. Augufti 
1315. ad 19, OfVobris 1314. rerum GermanLcaFum Scriptores. tradunt , 
quo tempore inter Fridericurrt Auftriae &. Luiovicun Bivariae Duces , 
quamvis confobrinos , ofticiis , fponfionibus « omnique arte , conceriatum 
eft , ut Eleclores in fuam quifque traheret partem .. Comitiorum die 19, 
O&obris r abfentibus Cobnienfis Archiepifcopi , & RoduVp.hi Palatini Co- 
mitis r Nunciis r . in craftinam diem prolata electio . Bav^rus Francofurti 
degens , cominus rem fuam tuebatur .. Auftriacus Saxenhaufii in oppofita 
Moeni fluvii ripa confidens , emmus urgebat . His de caulis difpar Eleftj- 
ium fententia : Moguntinus ,, Trevirenfis , Bohemus , Brundeburgenfis , 
pro Ravaro fteterunt .. Colonienfis , Palatinus , Saxonicus , pro Auftriico , 
«ui fymbolam adjiciebat fuam Carinthiae Dux , qui Bohemi* Regnum r , 8t 
▼oturn fibi debitum afTeverabat , cum Vinceslai Fiiie primogenitae ipfe 
nupufiet ; : altero eriam ex Brandeburgi Marchionibus r ejus Ma ciie jura , 
fc votum fibi afferentev Lu.iovicus Aqiwfgranum profectus a M^guvino Ar- 
chiepifcopo Coronam Imperit accepit ; Fri iericus a Coiomenfi r Bonae co- 
jronatur . Uterque fe canonice electum jactabat .. 

Quseftionem armis dirimendam cenfuerunt ambo .. Ai arma igirur con- 
eurfum fautorum auxilio,- ac incerto Ma te pugnatum, vaftatis r ac peflum- 
datis pluribus Gernaanici Regni Piovinciis, ufque ad annum r"!zz ,. quo- pro- 
3>e Muldorphium atrox inter utrumque exercitum , pugna fui. . Friderirus 
fufis dejecufque brevi fpatio Ludovici Phalangibus vi&oriam jam manu ftrin- 

gebat, 



C H R O N I G O N . 47 

gebat , cum Bavarae Militiae Dux quidam nomine Scupsrman , colleftis pro- 
fugis , ac noya inftru&a Cohorte , Auftriacos jam victores , ac folutis ordim- 
btts predae inientos , tam opportune aggrcffus eft , ut hoftium fugam frxmr- 
latam fuiffe , ut eos in infidias traherent , fufpicati victorcs , terga noii 
cun£tanter verterint, maxima eorum ftrage, capto Friderico ipfo Auftriaco , 
quem quinquaginta occidiffe Milites propria manu, afferebant ; capto etiam 
ejus Fratre Henrico , lethalibus faucio vulneribus , captis prseterea eaeteris 
Exercitus Ducibus , quibus mors pepercerat . 

Deducto ad Caftri Tranfvirzenfis carceres Friderico , in quibus trien- 
rrio cuftoditus eft , pacem cum plerifque contrarias partis Principibus fir'~ 
mavit interim Ludovicus , quem in Iegitimum Caefarem recognofcere , non 
detre&arunt . Caeteri armis ad id coafti , inter quos Comes Pilatinus ejus 
Frater , quem , quia fuffragium in ele&ione Friderico dederat , & contra. 
Fratrein confpiraverat , Dominio expulfum , ac omnibus expoliatum fortu- 
nae bonis , in Angliam confugere coegit , ubi pauperem miferamque vitam, 
tandem cum morte commutavit •» 

Joannes interim XXII. Pontifex in Ludovicum iratus , quod Impetia- 
lem dignitatem abfque ejus approbatione, & confenfu occuparet , Auftriacos 
Fratres , aliofque Germanir* Principes contra illum inceffanter excitabat; 
quas etfi irrito xunc fucceffu agerentur, ne tranquillam Imperii poffeffionem 
aliquando turbarent , Moguntini Archiepifcopi confilio , pacem cum Fride- 
rico Auftriaco firmavit Ludovicus ,eumque libertati reftituit eertis pa£Hs con- 
rentionibus, qvarum praecipua , quod ipfo vivente Impeiialem dignitatem 
ac titulum omnino dimitteret . Haec ut confirmarent pacta, apud Morpachum 
convenere ambo Principes , ac reciprocis amplexibus, vetere renovata ami- 
citia, inconcuffam fervare fidem jurejurando promiferunt. Haec anno 13^5. 
jpera&a funt , 

JRebus Germanici Imperii tali modo compofitis ad Italicum Regnum 
mentem convertere , Ludovico conceffum eft . Requifitis itaque , atque ob- 
tentis ab Imperii Principibus ad Italicam expeditionem neceffaviis , ac con- 
fuetis fubfidiis, iter ingrediente anno 1317. fufceptum eft . Quas in Italia fe- 
cerit Ludovicus, fequentibus Notis 15., z8., &. 41. videre licet , ibi ad il- 
luftrandum Azarium , opportuniori loco refervata . Hoc interim addendum 
Ludovicum , Scriptorum confenfu natum fuiffe anno 1184. , obiiffe vero 
1346. die 11. 0£tobris, dum Urfum perfequeretur, ab equo delapfum, apo- 
pletico credunt i£tu perculfum . Vide Joannis Villani Hiftor. lib. u. cap. 
15. , & R. I. T. XIII. col. 983. B. , Vide D. Ueifs Hifioire de V Empire 
liore z, cbap. a6. , Tomis duobus impreffum Amftelodami , qu? poft alios 
fcripfit . 



48 P E T R I A Z A R I I 

ms , probus, fagax , & expertus coepit dominio Mediolani 
velle frui . Nec mirum, quia Civitas Mediolani multurn 
erat jam refhtuta , guerris aliqualiter ceffatis , ut inferius 
dicetur , etiam quia aliqui ex fulitis effe Mediolano con- 
foederati , prasdicta perfuaferunt , & de Civiutibus Medio- 
lano adhxrentibus , nolenres , quod Mediokmum tam cre- 
fceret , quod meduttas ipfarum Civitatum abforberet . A 
quibus confilium tale ipli Ludovico datum pracefTerir , 
omittitut (25) , Sed veniendo in Lombardiam per Cumas 

per- 



(15) Prurlenter quidem Azatius omittit hoc Ioeo nomiua eorum , qul 
Ludovico Galeatium fufpeclam reddidere , multifque apud eum infimuta- 
vere calummis ; Mircum enim ejufdem Galeatii Fratrem , ac Lodruiurn Vi- 
eecomitem ei fanguiue jurxElum inter primos nominare debuiffec ; quod qui- 
dem homini , qui Matthsei fecundi, ejufdem Marci Nepotis, ftipendia mere- 
batur , ut ipfe de fe prodit Cap. X. , omnimode evitandum erat . Cum ta- 
men fimili abfque dubio de cauflTa , ea filentio gravia quaeque prsetereat , 
quae Galeatio hoc tempore acciderunc , brevi eadem receufere fermone , 
Le&ori gratum fore confido . 

Cum igitur Ludovicus Bavarus, menfe Februario anni i}i7. a Gilea- 
tio , aliifque Gibellinae faftionis Priuctpibus contra Pontiftcis , Roberti Re- 
gis , ac Florentinorum porenriam evscatus , Italiam verfus fufce^ifTet iter , 
atque Veronam effet ingreffas ; L.TdrifiuS Vicecomes turbidi vir ingenii , 
ac Marcus Galeatii Frater , animi ferocia ac bellica IauHe clarus, fed ob id 
fuperbus , 8t fraterni dominif impatiens , a Lodrifio etiam fedu&us , oiftcii 
fimulatione obviim C-efari euntes , rpfi plura contra Gtleuiu n aperuerunt; 
eum fcilicet cu n Pontiflcis Legato , de ineuidi pace > ac foeiere trac>i- 
tum habere ; M;diolani Dominium pro arbitrio tyrannice regere , pluraque 
alia, quibus lefe Majeftatis reun infimulare fatagebarr, Cane Scaligero viro 
aftuto , qui ex aliena difcordia commoda fibi obventnra fperabar , fymbo- 
lam fuam ad haec conferente . Dicunt ejus aevi Scriptnrcs , G leatium in- 
telledita Fratris proditione dixifTe Marcus fe ipptm vulner it . Quod cum Mar- 
CO relatum fuifTet , refpondi(T" : Galeatius vult ejfe folu; , & folus erit . 

Procedente poftea per Villem Camunicam Lu lovico , Njvocomum fn- 
gredhur , ibiqae Galeatium obvfam habuit , omnia obfequia , ac ditiTina 
ofiferentem. munera . Caefar praemiffis Mediolanmn 4000. Equiium , ipfe cur» 

Uxo- 

I 



CHRONICON. 49 

TJrore , cfie n. Maji poft meridiem anno 1527. Modoetiam ingrefius eft y 
Mediolanum vero fequenti die pervenit . Ibi , regiis vere fumptibus a Ga- 
leatio hofpitio exceptus , die -prima Junii , Fersca ab Epifcopis Aretino , & 
Brixienfi, in Divi Ambrofii ternplo, Corona redirnirus fuit ; oaagno ad hanc 
rem Optimatum , ac Procerum Itatiae concurfu , & maximo Galeatii Dif- 
pendio . Q110 non obttante Catfar praedictus , die quinta Julii , G-ileatium 
cum ejus Fratribus, Joanne , ac Luchino , & Azone Filio , dominio expo- 
liatum , ac duro carceri in Caftra Modoeti« , ab eodem Galeatio conftruclo,, 
mancipari ju/Ut , 

De hoc convemunt ejus nevi Scriptores , non tamen eandem aflignant 
cauffam . Bonincontrus Morigia in Chromco Mod"oetieufi B. I. T. XII. coI„ 
1150. D. , quem fequitur Corius ad annum 1317., tradunt Stephanum ^ 
rninorem Galeatii Fratrem,. inter Ludovici Aulicos adfcitum ,, dum die qua- 
dam , Pincerna? officio ad Caefaris menfam fungeretur , ac de more prasgu- 
ftato ejufdem vini hauftu fidem feu, ut ajunt , credentiam feciffet , protinusr 
infirmatum efife, & poft paucos dies, ut ipfe Morigia- Ioqaiitur, obHffejquam- 
obrem Caefari perfuafum , quod venenum ipfi propinare , intentio fuerit „ 
De qua re fufpicio , cum praftcipue , fuper Galeatium , ac Fratres ipfi adhae- 
rentes , caderet , ideo Carceri fuiffe mancipatos . Res tamen fupra fidem 
videbitur ,. fi confideres , Pincernam vix modicum vini , fummifr labiis de- 
gu-ftare , moris effe , Principe , nulla interpofita mora , pcculum plenum 
abforbente ; quapropter , fi venenum vino commixtum fuifTet ,, ciuus Im- 
perator ,. quam Picema , extinguendus erat : cum tamen C-aefarem nullc 
tentatum incommodo , legamus . Non defunt tamen qui dicunt Stephanu-m,, 
Caefaris juffu poculu-m. , quod ipfi porrigebat , bibere coa£him fuifte , eaque 
de cauffa mortuurn effe . Nec tamen verofimile videtux Galeatium, fi tan- 
tu.m fcelus, in- animo habuiffet , Fratrem fanguine, Sc amicitia fibi jttnctum 
ad hoc perpetrandum- facinus , felegiffe ;. quin potius ipfum ea die, a Pin- 
cernse offieio , avertifTe , (i non alia , ea certe de cauffa, ne Gaefaris. mors 
ac mortis vi-ndi&a , fuper fe 3t fuos. caderet » 

Azariufr nofter , ut infca videbimus , Stephanum ob- excedentem cum 
Ludovico compxarionem , q-uod verofimilius eft , extinclum dicit . Stepha- 
num fepuhurae :raditum in. Ecclefi-a San£U Euftorgii , in Saceilo Divo Thomge 
de Aquino dkato , prope Matrem , & Sororem , die 5,. Julii anno 13^7, 
tradit Galvarus. Flamma , Manipulo Florum , R. I. T. XI. col. 731. D., 
qui dicit eac. in die , qua Stephanus ad fepulcrum deferebatur r ejus Fra- 
tres ad Modoctiae caxceres , translatos fuiffe » 

Alii vero Authores, Lu lovici avariti^e rem hanc tribuendam cenfent r 
bimefiji eiiim fpatio , hofpitio exceptus C^efar , ejufc^ue Proceres , totaque 

G AuIa 



■jo P E T R I A Z A R I l 

pertranfivit . Et in tanturn error ille crevit , quod Domi- 
num Bertoldum de Morftetetn, dictum de Niffcm, Vica- 
rium pro Irnperio in Mediolano conftituit . Franchinum & 
fratres de Rufconibus de Cumis Vicarios Imperiales fecit . 
Robaldonum & Calcinum iratres de Torniellis de dominio 
Civitatis Novarix inveltivit ; Ricardum de Tizionibus , Su- 
zium de Soramontis de Civitate Vercellarum , & reliquos 
in aliquibus Civitatibus Lombardias , de quibus, quia ni- 
mis effari prolixum , tacetur ad praefeus. Privilegia Impe- 

ria- 



Aula a Galeatio ; Soluta praeterea Imperatori , diverfis vicibus magna auri 
vi , cum Ludovicus aviditate infatiabili , & gravis &. importunus femper 
exifteret , novaque pofceret , pro folvendis Mi!;rib us ftipendiis , fubfidia ; 
cumque haec Galeatius confumpto jerario , ac fubditis , ad plenam ]am de- 
fecrionem , Marci , Lodrifii , aliorumque impul u , non abnuente Caefaie , 
deJuctis, imponere non -auderet, ideoque folvere impos efTet ; tunc profpe&o 
hoc rerum ftatu, Marcus , ac Lodrifius magna ftipati Nobilium fccietate , 
ad Csefarem accedunt , petuntque fupplices, ut aequi juris libertatem Civi- 
tati concedat , remota Galeatii tyrannide . li fi Casfari placeat , Mediola- 
nenfes , quantam oporteret pro Militum ftipendiis pecuniam , pra?bituros , 
nec a fide & amicitia Caefaris , ullo unquam modo, Bt tempore , fe paffuros 
divelli . Hac fponfione , quse Ludovici avaritiam fuaviter vellicabat , com- 
motus Caefar , non dubitavit Galeatium Fratrefque , ac Filium , in vincula 
conjicere, dic, ut di&um eft , quinta Julii 1327. in Caftro Modoetiae . Bo- 
nincontrus Morigia jam citatus , in Chronico col. 1149.C. diem 7. affignat ; 
fed die quinta Mediolani captum, die vero 7. ad Modoetiae carcerem tradu- 
/tum,non jnverofimile eflet, nifi praecedens Flammae teftimonium obftaret» 
Poft Tiaec Caefar , teformata Reipublicae Mediolanenfis adminiftratione , 
viros feie£ros 2,4. ex fingulis excerptos Tribubus , eidem praefecit , impe- 
trata fubinde honorarii fubfidii nomine , pecuniae magna vi , ac majorc 
quam a Galeatio , popofcerat , die 3. Augufti 1317., conftituto prius Me- 
diolani , Comite Guillielmo Monfortio fuo Vicario , qui fummae rerum , 
•publicoque Confilio , & tutelae Urbis cum delecla Germanorum manu prs»- 
eflet , impetratifque a Scaligero , Ateftino , Paflarinoque Mantuano , equi- 
tum auxiliis , Hermriam verfus , figna movit , Marcum Vicecomitem fe- 
<um dttcens , 



CHRONTCON. 5t 

rlalia etiam confirmavit A.nno MGGGXXVIIT. (26) Dum 

autem prsedifla gererentur , convocato Goncilio in Medio- 

Iano r & etiam participantibus quampluribus Lombardia? ,, 

& Alamannis , 8c fecum fociatis , &. in opprobrium pras- 

didti Joannis Papse propter ea ,, quas committebat contra Im- 

perium 9 ejufque participes ,. ut fuperius eit dcfcriptum , & 

alia y de quibus nimis prolixum effet enarrare , creave- 

runt alterum Antipapam ( 27 ) , creaverunt alios Cardi- 

nales , creaveruntque alios Epifcopos , ipfis in Lombar- 

dia beneficia affignantes. . Et vidi Dominum J^annem de 

Spaim Alamannum in Sede Epifcopali Novarienfi fcdere » 

& Epifcopatum ipfum poffidere ~ Coegeruntque Fratres & 

Presbyteros Lombardia^ , noa obftante Interdiclo Domi- 

ni Papse Joannis antedicli , ut habetur fupra , MifTas cele- 

brare . Pro-ptcr quse Sacerdotes prasdicfti denegantes. , fu- 

gerunt , & fuerunt depraedati . Tamen vidi Fratrem Paga- 

num de Lucino de Cumis Fratrem Minorem in Novaria 

MifTas cefehrare . De nominibus vero Antipapas & Cardi- 

nalium tacetur ad prasfens. ( 28 ) . Eo autem tempore dum 

G 2 prai- 



( x.6 ) Anno t^zj: hsec Privi.Iegia confirmata fuifTe verofimilius eft , 
antequam Medialano difcederet Ludovicus . 

( 27 ) Non Mediolani hoc facinus pera&um 7 {ed Romae . Vide No- 
tam fequentem. . 

(i%) Dum Ludovicus B.warus Romae commoraretur , Imperii Coro- 
nam accepit die 17. JanuaMi qnni i^iS. , prout videre Hcet in Joannis Vil- 
lani Hiftoria lib. X. R. 1. T. XllL co!.. 63 1. C. ,.qui tamen anno 13x7. hoc 
accidifTe dicit ; obfervandum tamen- e'^ ,, Hiftoricum Florentinum , annos 
numerare juxta fu* Nationis morem ,, quae annum incipiebar die 15. Mar:jj 
poft Nativicatem , ut fuperius, expficavi, ideoque diem 17. Januarii 13x7.. 
refpondere anno 1 >z%\ juxta a'i.mvm N, tionum computum , quae a Chrilti 
Nitivitare , annum incipiebvit . Anno po^ei eoiem, die vero ii, Maji, a 
Nicolao Pfeudopomince, ejus ju *"u poftea ele<&~>, iterum Imperia'i Corona or- 
nari ; voluit . Cumque inteliexiiTet Ludovicus;, Poiuiracem Joannem XXII. * 



ex- 



52 PETRI AZARII 

excommunicationis Decretum contra ipfum promulgaffe, quod una cum ce- 
teiis hac occafione ab eodem Pontifice acYis , videre licct apud Edmundum 
Martene, Thefauri novi Anecdotorum T. II. , & in Codice Italiae Diploma- 
tico joannis Chriftiani Lunig , vehementi eoncitus ira , novum eligere Pon- 
tificem inftante maxime Populo Romano, conftituit . Sententiam ideo contra 
cundem publicavit ] unnem , quem Jacobum de Oza de Cathurco , fimpli- 
citer nominabat, ipfum tamquam Schifmaticum, prophanum & Haereticum* 
caffum , gt reprobuum , amplius pro Pontifice non effe habendum , decer- 
nens , quam Sententiam videbit Le&or iu Chronico Sicili* apud Edmun-> 
dum Martene , loco citato , ac etiam R. I. T. X. col. 901. B. 

Procedens inde ad novi Pontificis ele^ctionem , die 12. Maji di£ti anni 
1528. , convocato Ludovici juffu , fummo mane in Divi Petri Ecclefia uni- 
verfo Clero, Populi Capitaneis, Majoribus Urbis, atque Aulae optimatibus , 
Fratrem Petrum de Corvaria accerfiri mandavit , eumque elevato fubfellio » 
federe jubens, ter elatata voce Populum interrogante Venetiarum Epifcopo , 
an Fratrem Petrum , pro Pontifice habere placeret , &. Populo affirmante , 
Ludovicus electionem approbavit , & confirmavit , indiclo Nicolai V. ( alii 
IV. dicunt ) nomine , ac ipfi AnnuUim porrexit , facro amicru induit, 
& dexterae affideivtem voluit . Inde poft Concionem Populo faclam a Fratre 
Nicolao de Fabriano , cujus fuit thema: Reverfus Petrus ad je dixit ; Venit 
Angdns Domini , & liberxbit nos de manu Harodis , & ile omnibus faSlionibus 
^fudxorum ; Celebrato pofiea folemniter MiiT» Sacrificio, ab Ecclcfia ordina- 
tim procedentibus omnibus , magna pompa ad aedes , & prandium , novus 
Pfeudoponrifex deduftus efi . 

Frater hic Petrus de Corvaria , fcu ut alii volunt , de Corbaria , fi 
Amalrico Augerio in Vita Joannis XXII. R. I. T. III. parte x.col 492. A.cre- 
dimus , vocabatur Pctrus Rainallucii de Corbario , Reatinae Dcecefis,a pa- 
tre fuo rufiico %l paupere , fic dichis ; uxorem habuit Joannam Matthaei de 
Corbario , cum qua conjue;aliter cohabitavit annis quinque, poftea ea invita, 
yivente , ac deferta , Ordinem Fratrum Minorum ingreffus eft . Ipfum plu- 
res poftea ereaviffe Cardinales, tradit Chronicon Senenfe R. I. T. XV. col» 
■80. E. , inter quos nominat : Meffier Francefco d % Alemagna , cbe era Vefco- 
vo d* Albano •, Meffier Jacomo Vefcovo di Vinegia , Meffier Pietro Ovicbi di Ro- 
ma , Me/Jier Giovanni Arlotus di Roma , Nicolao da Fabriano de Frati Minori , 
M*ffier Fra Ermonico Tebaldi , di Santo Statio di Roma y Frate Minore , Quibus 
a.-Idi poteft Joannes Vicecomes, Galeatii Frater , creatus pofW anno 1*29. 
die 29. Januarii , tefte Joanne Villani lib, X. cap. 117. & R. I. T. XIII. 
pag. 674. E. , qui tamen annum indicat 1328. , fed more Florentino intel- 
Sigendus eft , ut fupra monui. Idemjoannes Villajii Hifioriarum lih. X. cap» 

7h 



CHRONICON. 59 

7?. R. I. T. XIII. col. 645, D. , die 15. Maji , feprem creatcs FuifTe a 
Pfeudopontifice Cardinales , tradit , ac praedi<Etis Abbatem San&i Ambrofii 
Mediolani, adnumerat. De Cardinalium promotione ab eo fa<EVa , vide No- 
tas ad vitas Pontificum , fac>as a D. Petro Ginnani Priore Benediftino , 
San<£ri Vitalis Ravennae R. I. T. III. parte 1. col. 518., vide etiam Al- 
phonfi Ciacconii Vitai Pontificum Romanorum T. II. col. 44$. , qui Joan- 
nem Vicecomitem , Monachum fuifle Ciftercienfem , 81 Abbatem Sanfti 
Ambrofii dicit . Hoc etiam affirmat Bartholomeus Arefius in ferie Abbatum 
San£ri Ambrofii Mediolani pag. 56. , qui tamen fallitur , dum ipfum inau- 
gurationi Ludovici Bavari a Nicolao V. Pfeudopontifice Romae fa&a , inter- 
fuifle dicit ; cum eo tempore Joannes , in Modoetiae Caftro , carceri manci- 
patus jaccrec. Vide Bonincontri Morigiae Chronicon Modoetiae R. I. T. XII. 
col 1151. B. Fallitur etiam Arefius , cum credit Joannem Vicecomitem , 
Petri Vicecomitis Filium fuifle ; Matthaei enim , & Bonacoffae de Burris 
Filium , una cum Galeario , aliifque Fratribus fuiffe , nemo ignorat . 

Non defunt tamen Scriptores, qui pr#di£tum Petrum de Corbaria, vi- 
rum fpe&at* probitatis, & fan&imoniae, defcribant, inter quos Joannes Vil- 
lani Hiftor. lib. X. cap. 71., Albertinus MufTatus in Ludcvico Bavaro R. I. 
T. X. col. 774. C. , aliique ; ad Pfeudoponrificatum vero , invitum , ac re- 
iu&antem , Ludovici timore , St amicoTum violentia , vix trahi , fe pafTum, 

Infelici tameu exitu dignitatem occupavic ; nam expulfo Roma , Au- 
gufti menfe , Ludovico , indeque in Hetruriam profe&o , ac poftea in Lan- 
gobardhm , denique menfe Decembrrs 1319. in Germaniam fe recipiente , 
profugus Roma , cum ipfo difceffit Petrus , atque Pifis aliquandiu commora- 
tus , cum inde difcedendi inftaret neceflitas , per tres Menfes in Caftro Bar- 
gari 55. a Pifis lapide, poftea in praedi&a Urbe , in Domo Bonifaci» Comi- 
tis Nn.elli de Donairatico , occultus latuit , ufque ad dicm 4. Augufli an- 
m i??o. , quo tempore dete&a re , & delata ad Epifcopum Lucenfem , 
Comes praedi&us , minis ac rerum fuarum periculo , Pfeudopontificem , 
Clerico , a Joanrre Pontifice ad hoc deftinato , tradere , coa£rus fuit , in 
Vigilia Beati Dominici , anno praedi£lo . Hic autem Triremi impofitum, ex 
Pifan Portu , Maffiliam ipfum deduxit , indeque terreftri itinere Avenio- 
nem,ubi quamvis proprios confiteretur errores, private ac publice , veniam- 
que humiliter peteret , ut videre licec apud citarum Augerium , Carceri ta- 
men ad vitam mancipatus fuit . Ejus confeflionem , vide in Vita Joan- 
nis XXII. Papae ex Bernardo Guidone apud Balatium , &. R. I. T. III. par~ 
te x. col, 494. , & feq. 



54 PETRI AZARII 

pnedi6his Dominus Ludovicus eleclus ut fupra , de recefTu 
a M^diolano tracffcaret, ut in partes Tufcix fe transferret 
pro eundo Romara pro Sede Irnperiali rehabcnda , perqui- 
fkaque magna auri & argenti copia , & pluribus. Terris & 
Civitatibus modo prsedidto in Lombardia 6c Tufcia fibi da- 
tis , una die faciendo collationem , ipfe Dornmus Ludovi- 
cus cum majoritate fuorum , & aliorum Nobilium tam de 
Mediolano quam aliunde , & cum fcypho argenteo Nobilis 
vir Dominus Stephanus Vicecomes , junior filiorum praefati 
Magnifici quondam Matthasi taliter potavit , quod ea noc~le 
diem claufit extremum (2?).. Praididta autem fuerunt An- 
110 MCCCXXVIIL (30) diverfis . in menfibus _ Cum qu > Lu- 
dovico recefXit Dominus BafXanus Crivellus ,. qui numquam 
Mediolanum rediit . Venit autem tempore illa tn Medio- 
lanum Magnificus Dominus Canis Primus. de la Seala , & 
volens oftendere magnificentiam fuam in Mediolano y infi- 
nita expendidit , ut apud Imperatorem crederetur potior 
Lombardus.. Qui Dominus Canis ilans. in domibus Sancti 
Ambrofii , continuam Curiam tenuit publicam , & aper- 
?am : quod numquam facere poterat prafatus D)minus Ga- 
leatius propter fcandala prsecedentia & infinitas expenfas , 
quas Domini Vicecomites tulerant pro principiis acquiren- 
dis, nec audcbant facere magnalia , occafione recuperatio- 
nis pecunias . Poftea , fedato rumore prxiitii , fecerunt . 
Imo dicitur , quod praifatus Dominus Canis ita prodige ex- 
pendere voluit , ut curaverit ,. qu)d ven-alia felvaucinarum, 
gallinarum , pullorum, & fimilium in Mediotano non re-- 

peri- 



( 19 ) Vide qu» de hac re dicra funt Nota 15., 

(30) Non anno 1318. fed 13x7. evenit mors Stephani V ; c*camiti* , 
a-ntequam Ludovicus Mediolano difcefTerit , die 5. Ju'ii eiufdem anm , ut 
Nota X5 # drftum eft .. Quae autem ele£tionem Pfeudopontificis,, ac Ca. dina- 
lium refpiciunt , ea dicto ajuia 1318. eirenere , ut Noia x8* tradidi» 



CHRONIGON. 55 

perirentur : quod minime facere potuit . Voluitque tarn- 
quam magnanimus introitum & exitum e Givitate Medio- 
lani habere . 

Et prasdicta prsefatus Dominus Ludovicus fubtacens ac 
indulgens ipfi Domino Cani propter ipfius Imperialis par- 
tis in Lombardia dignitatem futlinendam, patiebatur ac 
tolerabat . Fx quo prsefatus Dominus Canis aperta una Pu- 
fterna jam claufa apud SancSlum Ambrofium , Pontem fu- 
per foffa Mediolani fuis expenils conftrui fecit . Quod non 
valens tolerare prsefatus Dominus Galeatius, qui tunc dor- 
mitabat, noclis tempore didhim pontem fecit tacite dirui . 
Deinde videns Dominus Canis , iterato dicftum pontem fuis 
expenfis refiVi fecit , dicens, quod volebat pro libito intra- 
re & exire Mediolano . Et iteraro prsedic~tus Dominus Ga- 
leatius diclum pontem cadere fecit ; addens quod nullo mo- 
do didus pons fieret . Et tunc pracdi£ta & alia magnificen- 
tise verba taliter creverunt , quod Dominus Canis a Medio- 
lano receflit , & pra?di£tus Dominus Galeatius cum fuccef- 
foribus fciverunt Mediolanum ampliare & magmficare , & 
per ea , quse dicentur , ftuduit & curavit in Mediolano per- 
manere . Mortuo autem fic proditorie Imperatore Henrico, 
ut eft dietum , Dux Guarnerius cum univerfa gente didti 
Imperatoris fub ftipendiis Gibellinorum fe firmaverat , & 
major pars cum Domino Mediolani . Et dum pars Guelfa 
niteretur a partibus Tufcise Lombardiam intrare , Gibelli- 
ni Lombardi una cum Domino Azzone juvene in Carfagna- 
na fimul in Altopaflo loco obviaverunt , ubi diverfimode 
proelium fuit commifTum , in quo plufquam mille Guelfi 
gladio perierunt {31) . Deinde prafatus Dominus Azzo ve- 

nit 



( 51 ) Die nempe 2}. Septembris 1315., vide HifToriam Joannis Villa- 
ni lib. IX. cap. 504. R. I. T. XIII. col. 578. D. . qui hanc Cladem, Maref- 
chalchi Bornii , qui a Galeatio Eques creatus fuerat , vitio tribuit , 



5 <j PETRI AZARII 

nit cum gentibus illis Mutinam , ubi coadumbitur pars Gi- 
bcllina pro (uccurrendo Montemvegium in Valle Semozias 
poffeiTum per Dominum PaiTarinum de BonacoliL ( 32 ). Do- 
minum Civitatum Mantuae & Mutina? , & qui didtum Ga- 
flrum tamquam Mutinenfe gubcrnabat , quamvis nunc fic 
in Comitatu Bononias ; pro cujus fublkiio vencrat prasfatus 
Dominus Canis cum exfortio fuo , & in Mutina erat . Sed 
quum audivit Dominum Azzonem cum gente Domini Ga- 
leatii ad prsediclum auxilium venire , propter fuperius di- 
cl:a , tamquam verus inimicus Domini Galeatii , recefiit curn 
gente fua (33), & Veronam rediit , proponens Civitatem. 
Mantuas ipfl Domino PaiTarino in reverfione accipere . Quod 
fuiffet , njfi quod Dominus PafVarinus providit , quod in 
Mantuam ipfe Dominus Ganis non permitteretur intrare . 
Sed non cefTavit deinde Dominus Canis , donec praedictum 
Paflarinum cum ejufdem filio Francifchino mori fecit , & 
diclas Civitates perdere . Obfidebatur tunc Caftrum Mon* 
tis-Vegii per Bononienfes & Legatum expulfum a Placen- 
tia cum univerfo exfortio partis Guelfa? . Et diclo exercitu 
non perpendente , Domini Azzo Vicecomes , Paffarinus , & 
gens ittorum de Ferraria , qui tunc fimul erant colligati , 
diclum eampum ia loco nuncupato Zapulino propinquo 

Mon- 



( ?-r ) EXe eo vide Cbronicon Mantuae , Bonamenm Aliprandi , Antiquit. 
italic. Muratorii T. V. coL 1165. D. 

(55 ) Temporum , rerumque geftaruna orUiem , hic iterum pervertit 
Azarius , vel ejus Amanuenfis . Mortem Henrici anno 1 j 1 3. acciiifTe , No- 
ta i$. jam dixi , poft quod tempus ea etiam evenerunt , quse hic comme- 
morat ; fed certe ante adventum Lu lovici Bavari , & ejus moram Mediola- 
311 . Quapropter fimultas Galeatii Vicecomius , cum Cane Scaligero , qu# 
dum Ludovicus Mediolanr commoralyatur , rpfo Azario au<hore , ortum ha- 
buit , nondum exiftere poterat . anno r 326. , imo 1315. , quo ea quae 
hic recenfet , a&a func , cum Ludovicus anno tantum 1317. ingreiTus, fit 
Mediolanum , ut Nota 15, didtura efi . 



CHRONICON. 57 

Monti-Vegio & Bazano invaferunt . In qua invafione com- 
miflTo proelio Bononienfes in fugam fe pofuerunt , in qua 
fuga quotquot voluerunt ex Bononienfibus & ftipendiaiiis 
fuis mortui & cxCi fuerunt , quorum non fuit numerus (34). 
Sed die hodierno oiTa mortuorum tam hominum qu.im 
equorum in loco illo apparent . Propter quas parti Guelfad 
male fucceflit . Et ett notandum , quod ittud fuit praelium 
quintum generale , in quibus pars Guelfa perdidit . Et Ci 
una vice obtinuiffet , pars Gibellina, in Lombardia itare 
non poterat. Quibus Bononienfibus etiam m dicl) prcelio 
Domini de Panego a Bononia expulfi multum nocuerunt , 
& magnas vindiclas fecerunt in Populum Bononienfcm , 
pio eo quod diclus Populus jampridem ex ipfis duos deca* 
pitaverat , nec deinde amici fuerunt. Fuerunt autem pras- 
dicla Anno MCCCXXVI. (35) Pra^Fatus autem Magnificua 
Dominus Galeatius Mediolani Vicarius Imperialis confirraa- 
tus , uxorem ceperat nobilis parentela? de IVUrchionibus 
Eiienfibus de Ferraria , nomine Beatricem (3^), quae no- 

H bilem 



(54) Die 15. Novernbris auni i^z$. , hanc cladem Bononienfibus if~ 
latam rradunt Coa»vi Scr ptores , non 1316., ut icribit Azarius . 

( 95 ) Vide qu« dixi Nota prsecedente , 

(36) Galeatius Vicecomes , jam de menfe Junii anni 1300. uxorem 
duxerat Beatricem , Obizonis Marchionis EfJbnfis , die zo. Februarii anni 
iaoz. mortui , Filiam ; qu^e nupra prius Ni>io G dlurae , qui in agro Pifano 
loca plura poffidebat , ejus morte vidua , & Dominio expoHata 7 ad A20- 
nem Fratrem , una cum Filia , quam ah illo fufceperar , Ferrariam confu- 
gere coa^la fuerat . Nuptias celebrat* fuerunt Murime die 24. ]unii anno 
1 00. , Vi.Ie Corium ad hunc annum ; F iam vero J-nnnam nomine , an- 
norum octo quam a Nino fufceperat Be trix, Mediolanum duxit , quae poftea 
RWardo Caminatae , inter Veronae GibelHnos , viro primario nupta fuit , 
Hunc Ninum ex Pifana Vicecomirum Fimilia fuiffe , aliqui riicunt . Is 9 
tion folum in ae;ro Pifano plurima p ffidebit bona , fed etiam in Sardinia , 
inter guse Galluras Judicaturam . De Beatrice , ac Joanna ejus Filia , vide 

Dan- 



58 PETRI AZARII 

bilera viruni Dominum Azonem tilium procreavit , & Do« 
minam Rizardam matrimonio copulatam Domino frailino 
Marchioni Silutiarum . Curavitque praofatus Dominus Ga- 
leatius probus Itatum fuum augmentare , quum eilet indu- 
ftria plenus . Et taliter tractavit cum Domino Verzufio de 
Lando , quod una die captata , ipfe Dominus Verzufius 
cum aliis de Domo fua de Lando , & ejus complicibus, 
fugavit Annibalem Legatum pro Sandia Romana Ecclelia , 
Placentiam Civitatem poQidentem , & lpfam Civitatem fub 
dominio praifati Magnifici Domjni G.ileatii tradidit & af- 
iignavit (?7), & quampluribus annis poiTedit . Crevitquc 
fuo tempore difcordia inter prasfatum Djmiiium Verzufium 
& praefatum Dominum Galeatium , occaiione unius nobilis 
mulieris ; & in tantum quod prsedictus Dominus Verzufius 
cum it-quacibus fuis prsefatum Dominum Galeatium domi- 
nio ditftas Civitatis privavit ( 38) , ^c tenuit brevi tempo- 

re • 



Dantem Aliglierium Purgat, cant. 8. v. 70., de Nino vide ejufdem Infern, 
cant. ii. v. 81. 

( 37 ) Galeatium , Placentiae Vicarium conflitutum fuiffe pro Impera- 
tore H°nrico VII. die i8. Maji anni 131 J. , tradit Joannes de Muffis in 
Chronico Placentino R. I. T. XVI. col. 489. B. , eodem vero anno die 10, 
Septembris eleftum fuifle Dominum perpetuum ejufdem Civitatis j Muflb, 
Corius ad eundem annum <conTentit . )o. vero Villani, eam Urbem obtinuif- 
fe fcribit die 3,4. Julii anno ijta. Haec tamen facile conciliabit ^ qui Vica- 
xiatum a Csefare , poft adeprum Urbis Dominium , obtinuiffe credat . 

( 38 ) Verzufium Landum , feu ut alii vocant Verfutium, parti Legatr 
Pontificis tunc lemporis addi&um , Placentise pofitum fuifTe , die 9 Oelo- 
bris anni 1311.-, fcribit Joannes de MufTis, in Chronico Placentise R. I. T« 
XVI. col 493. C. , & Joannes de Cornazano , in Fragmentis Hiftoriae Par- 
menfis R, I. T. XII. >col. 734. C. ; Joarmes Villani R. I. T. XIII. col. 525. 
D. aliique . Addu&a enim Miluum praedicti Legati , atque exulum Placen- 
tinorum Phalange , ad Civitatis Moenia , clam no£tis tempore acceflit , ubi 
joerforato ab amicis inuinfecis muro , Uibem ingreflus <occupavit ; Azone 

Vi- 



CHRONICON, 59 

re . Deinde dictam Givitatem Dominus Francifcus Scottus 
cum parentela fiia & fectuacibus partis Guelt* poffedit , 
expulfis Gibellinis & Bardellis , in parte Givitatis dominium 
ufcjue ad recuperationem Domini Azonis y ut infra dice- 
tur , poiTederunt , Ecclefia tamen privata dicla Givitate in 
Lombardia , Timentes autem Givitates Lombardise , ne Me- 
diolanum dominium ipfarum procuraret , ficut procuravit, 
fecerunt venire Ulurtrem virum Dominum Joannem Reg m 
Bohemiae (39) cum multa gente , & cmi citius fine bella 

H z do- 



Vicecomite Gileatii Filio , eiufque amicis , ac Militibus ad fugam coa&is. 

Fa&us inde a Legato Urbis Rsctor % in qua dignitate permanfir ufque ad 

menfem Maji fequentis anni = Qjiid autem in caufTa fuerit ,, ut Verzufius. 

Landus , Galeatium Vicecomitem , qua data occafio erar, acriter infecta- 

retur , fi fcire lubeat , audi Ronincontrum Morigiam in Chronico Modoe- 

tienfi R. I. T. XII. co!. 1119. A fic loquentem : ,, Eodem vero tempore 

,, ( anno nempe ijzx. ) Vergiufius de Lando Civitatis FLacenriae Gibellinae 

}, fiftionis primus , ex odio extra die>am Civitatem exul ftabat , quia Ga- 

,, leaz Matthaei primogenitus , di&ae Civitatis , pro fua flrenuirate Princeps 

„ fa&us , multo tempore , ipfo exiftente ad quandam fuam ViHulam no- 

„ mine Rivaltam , pro Bianchina , mirae pulchritudinis uxore fua pluries 

„ miferat , quod ad fui veniret praefentiam , pro ut dicitur , eam carnali- 

»5 ter cognofeere volens. Qtiae multarum nobilium mutierum , & agnatorum 

5, juvenum choro fociata coram Galeatio , fecundum mandatum multoties 

„ feftinavit . Cui Galeatius non celati amoris ardens , inquit : non fociata 

„ quod venires pro te mifi , & illa rofeo colore vultum habens perfufum , 

,, fuis nitentibus. oculis , more mulierum amoris itvlicans fignis, G-tieario 

,, inquit ; intelliga vos Damirw mi , afias veftram videbo faciem . Reverfa d<y 

„ mum paratis equis , confefiim ad Villam equitavit , & viro ve.ba Galeatii 

,, intimavic, ob quam caufTam Vergiufius , cum Galeatio inimicitiam con- 

3, trahens , fponte fa&us eft exul j etiam quia fuperbum Principatum Ga- 

33 leatii aegre ferebat , cum defideraret ipfe in Urbe regnare „ « 

( ?9 ) Cum anno 1330 Joannes R^x Bahemiae Filius Henrici VII. Im- 
peratoris , in Carinthiam veniffet , a!iqua exped tu^us negotia cum ejus 
Regionis Duce , tpfius Regis Sororio , pars quse Rrixiae tunc temporis Do- 
niinium occupabat , ab extrinfecia non minus , quam a Veronae , & Me- 

dio- 



tfo PETRT AZARII 

dominiura habuit Cumarum , Bergomi , Novari» , Vercel- 
larum , Papia? , Regii , Cremonse , Brixi* . Et brevi ipfas 
Gtte bello perdidit , & mifere . 



CAP. 



diolani Dominis , in ane;uftiis pofita , Nuncios fecreto ad diftum Regem 
deftinavit , Urbis D>minium ,' atque Pecuniam pro itineris fumptibus of- 
fercns ; haec cum a Rege hilari animo fufcepta fuifTenr , ac in Italiain 
poftea defcendiflet , Brixiam die ji. O&obris , feu ut aliis placet , D.-cein- 
bris , magna Civium acclamatione , ingreffus eft, 400. caraphr«:6t<>ruin equi- 
tum ftipatus praeffidio . Bixie exemolum fecutum eft Bergomum , & anno 
fequenti , plures Langobardije Civitates , Novocomum , Papia , Novaria , 
Vercellae , Cremona , poftea Parma , Regium , Murina , Luca , & rf fFerente 
Gualvano Flamma in Opufculo de rebus geftis A^onis Vicecomitis R. I. T. 
XII. col 1003. D. Mediolanum , cerris tamrn prius pa<£tis legibus , quarum 
non ultima fuit , diclum Regem MerJiolani fuum Vicarium conitituere debe- 
re , Actium Vicecomitem. Quod Gualvsnus in O ufculo nuper citato, con- 
ftare dicit , ex Regiftro illorum de Panigarolis, qucs de Paganons per Ama- 
nuenfis errorem nominat . Commoratus in Italia Rex , ufque ad initium, 
Junii fequentis anni 1551. , quo tempore re!i<fto Carolo ejus Filio , qui cum 
800. equitibus Provinciam regeret , ipfe in Galliam , ut cum Rege, & Pon- 
tifice plura de rebus Italici Regni confuleret , profe<£tus eft . 

Poft ejus difceffum , plures ex praenarratis Urbibus, eadem , qua ipfas 
conquifiverat facilitate, ab eo defecerunt . Brixia , malorun, quse ab Hen- 
rico VII. ejus Pure fuftinuerat , memor , ac novse arcis conftrudtione lacef- 
fita , die 14. junii 1331. in Dominium Martini Scaligeri , nonnullorum 
Civium confenfu , ac fraude , tranfiit . Bergomo menfe Septembris exem- 
plum imitante . Papia menfe Novembris ejufdem anni , ab Aftio Vice- 
comite occupata . Reverfo fequenre anno 1533. inltaliam Rege , Bononiam 
tlie 3. Aprilis ingrefius eft , ubi frequentibus cum Legato Pontificis conful- 
tationihus celebratis , in Hetruriam proeeffit . Inftaurandi autem Dominii 
fpe deperdita , ac extorta a fubditis Civitatibus maxima , quam potuit , 
pecunia , menfe Octobris 1333. una cum Filio , &. fuis , inglorius ad Ger- 
maniam revertitur . Vide Joan. Villani Hiftor. cap. 168. & feq. , Hiftor. 
Cortufiorum R. I. T. XII, col 855, C. » Gualvani FUmaace Opufculuru R, 
I. T. XH. col. 1003. D. 



CHRONICON. €i 

C A P. VIII. 

Azzo Vicecomes . 

AZzo autem Vicecomes (40) filius unicus praefati Ma- 
gnifici Galeatii , poft mortem patris fui ccepit do- 
minium Mediolani rniniftrare (41 ). Qui quamquam juve- 

nis , 



(40) A&ium , feu ut antiqui Scriptores nominant , Azzonem , quem 
etiam Ambrofium , unde Ambrofazzo , &. per fyncopem Azzo , a nonnullis 
Scriutoribus nominatum video ; Gualvanus vero Flamma in Opufculo R- 
I. T. XII. col. 998. B. ab Azzone Eftenfe nomen derivatum dicit . Filium 
Galeatii Vicecomitis , & Beatricis Eftenfis natum fuiffe Ferrarise- dre jt 
Decembris anno 1502. , tradunt co-evi Authores , inter quos Gualvanus. 
Flamma iri Opufrulo nuper citato ; quamvis idem Scriptor Manipulo Flo- 
rum R. I. T. XI. col. 717. E. , eum dicat anno 1303. Ferrariae natum ; 
quod Amanuenfs errori forte tribuendum eft . Expulfo enim a Mediola- 
no Matthaeo , Galeatii Patre , Galeatius ad San&i Angeli Caftrum , quod 
iili poffidendum concefferant Turriani , dedu&us , Uxorem tunc praegnan- 
tem, ad patrios lares reducendam curavit , ut incertarum rerum pericula 
evaderet , ac fub A&ii Eftenfis ejus Fratris tutela viveret , quoufque fors 
meliora concederet . 

(41) Ab anno 1317. ad 1329. tranfit Azarius , iis «nrifils , quse-hoe 
eveneranr intervallo , quse tamen non modici fuere momenti . Utrum hoc 
Aroanuenfis vitia, ut alibi dixi , qui plura omiferit in Apographo, quod uni- 
cum ad nos pervenit , ut non uno Ioco ejufdem apparet , an ipfi Auclori 
tribuendum fit , qui res Vicecomitibus , quibus inferviebat , non gratas 
refricare confulto omiferit , aliis judicandum relinquo . Interruptam tamen 
hoc modo Hiftoriae feriem , taedium Le&ori allaturam facile credo ; qua^ 
propter graviorum rerum , quae hoc tempore acciderunt Epitomen hic con- 
texere , gratum pariter Leclori futurum confido . 

Luiovico Bavaro in Hetruriam figna movente , Galeatius cum Joanne'-, 
&. Luchino Fratribus , ac Filio A&io , feu Azzone ut Nota 25. difhiro eft , 
in Caftro Modoetiae , fub cuftodia Joannis de Rizach , Germani , maximse 
crwdelitatis horoinis, tetro inchtfi Carcere quem Furnum vocabant, 81 adhuc 

in 



«% P E T R I A 2 A R I I 

in Turre Caftri, videre Ttcet, remanferunt , Marco Vicecomire fecum dum- 

laxat , addu&o . Lurlovicus interim in Herruria , ac poftea Romae p'ura 

fecit , quarum aliqua Nota lt8« tradita funt , Marcus vcro Vicecomcs , qui 

in Ca&faris Aula vivebat , animo verfans , quam infelicem cxirum eju* curn 

Fratre fimultas habuiffet , amifTo Mediolani Dominio , Fratribus duro Cat- 

ceri mancipatis. , fe paupere ac ncgtefto in Aula Principis , ingtoriam tra- 

hente vitam ; cognovit tandem , prudentiaro ftrenuitate utitiorem efTe . 

Quapropter apud Romae Proceres , aq Caftiucium Antelminellum , Lucaa 

aliorumque Iocorum Dominum , qui Ludovicum potenter actjuverat , armis , 

confilio , & pecunia , omnem movebat lapidem , ut Fratrum libertatein , a 

Casfare impetraret . Sed irrito femper fucceffu ; adeo ut Caftrucius , qui 

Galeatium plufquam Fratrem diligebat , ira motus e» dixerit , ipfum prae- 

poftero confilio , graviorem Gibellinis , quam Guelphis extitiffe ; ac poftea 

cum ei nunciatum effet , Florentinos paucorum proditione, Piftorium occu- 

paviffe , ad hanc recuperandam Civitatem , cum omnibus fuis Militibus , 

Roma difceffit , non fine C*faris metu , ne ob denegatam Vicecoroituin li- 

bertatem ,. Caftrucius ab eo deficeret .. Hac potiffimum de cauffa , fenten- 

tiam mutavit Ludavicus , jufutque per epiftolas Joanni de Rizach , ut Vice- 

comites e Carcere dimitteret , 81 Galeatio Vicecomiti , ut cum Fratribus. % 

in Hetruriam ad fuum properaret confpectum . Libertati , tafi modo , re- 

fiituti funt Vicecomites die Z5» Martii i 57.8. , quam die 7. Julii praeceden- 

tis anni amiferant » Vide Ronincontrum Morigiam in Chron. Modoet.. R» 

I. T. XII. col. ii5z. A. Gualva.num Flam. in Manip. Florum R. I. T. Xt* 

col. 7yX. E. , Corium ,, aliofque faspe citatos 9crip.tores . 

Galeatius refe&o parumper a Carceris fquallore eorpore ; inftru&aque 
ad profe&ionem Famitia , adfcitiCque ex numero veteranorum leftiftimi» 
Centurionibus , equitumque Prsefe&ts , in Hetruriaro ad Caftrucium Antel- 
minellum , Piftorium obfidentem, fe contulit , libertatem illi potius , qu.un 
Ludovica , acceptam referens ; a quo amiciflime fufceptus. fuit , eique 
iraditum obfidcntis , Exercitus imperium. , r>erficiendorum"»ue operum di- 
seftio , ipfo Lucam proficifcente ad toUendas ae-rarii difficu'iat;s. . Eo ita- 
que poft paucos dies reverfo, refque ultra fpem , Galeatii fillicituiine ab- 
folutas ,. confpiciens , illi obfeffoa omnibus modis ad de iiti3,nem urgendi 
provincia data eft , Caftrucio , Florentini , ac Pontiricii exercitus motu* 
obfervandi , ac repetlendi refecvaca „ Qyo fad>an eft % ut intra paucoi 
dies U. bs. ad deditionem coacVa fuerit » 

Dum hsec agerentur , vehemens morbus Gafeatium. i'ivant, aeris a&ftu, 
atque infolito , poft. luneam Carceris quietem , Iabore ai) ipfo contraclus , 
^uo nihil reroittente ad Pefcias Oppidum leftica delatus eft ; ncc Galenicae 

ax- 



CHRONIGON. <*3 

artis juvantibus remediis , tertia die naturse debitum folvit , setatis ann« 
5z. Tuinulatus fuit Lucae , Caftrucio extremos honores magnifice curante . 
Galeatii Epitaphium videre licet , apud Paulum Jovium , ia vita pr?edi&i 
Vicecomitis , quod an unquam fepulcro infculptum fuerii , funt qui dubi- 
tant , Galeatium die 6. Augufti prsedi&i anni i?a8. Lucae demortuum tra- 
dit Gualvan. Flamma Manip. Florum R. I. T. XI. coi. 731. C, Pefciae ta- 
men defun&um , gt Lucae fepultum dicunt Scriptores alii . 

Tempore quo haec in Hetruria eveniebant , Ludovicus Romae , serari» 
reficiendo confulturus , Coltam ( Tributi extraordinarii fpecies eft ) Civi- 
bus impofuit . Joannes vero Pontifex , univerfam Icaliam , ac totam fere 
Germaniam , ad Pfeudopontificis partes defecifTe confiderans , majora 
etiam timens , nifi Ludovicum , &. Nicolaum Roma expellere contigeret ,. 
apertis thefauris , maximam auri vim aci Robertum Apulise Regem , & Bel- 
trandum Italiae Legatum , tranfmitti curavit , ut primus inftaurato Exer- 
citu Romam verfus procederet , fecundus Romanorum Optimates ac Popu- 
lum muneribus , ac diftributa opportune pecunia , ad fuas partes alliceret > 
nec irrito fucceffu : Romani enim his artibus conciliati , non folum Coltam 
folvere recufarunt , fed etiam , Jam proximi Rnberti Exercitus auxilio au- 
dacinres facri , rurnuluis excitare coeperunt . Ludovicus vero , deficiente 
pecunia , annona , & Milite , poft Caftrucii difceffum , fe hoftibus imparem 
cognofcent , die quinta Aueufti , Roma egreffus , Hetruriam verfus , figna 
movit , ac tandem fuperatis muhis in itinere incommodis Pifas , pervenit 
cum Nicolao Pfeudopontifice . 

Obierat hsec inter Caftrucius ; ideoque Pifani , ejus Filiorum Domi- 
nium recufantes , Lu^ovico obviaverunt , ur Urbem ingrederetur, invitan- 
tes ; menfe Januarii 1519. ; Dum Pifis commoratur Ludovicus , annonse , 
& pecunise defectu femper Iaborans ; quamvis fubje&as fibi Thufcise Ur- 
bes maximis gravaffet triburis , plures fuorum militum cohortes , non fo- 
lutis ftipendiis, ab ipfo defecere . Advenerant Pifas eo tempore A£tius , 
Luchinus , & Joannes Vicecomites , ad Ludovici obfequia parati ; quos 
Pnnceps amicorum precibus , fed potiflfimum recuperandse pecunise neceffi- 
tate urgente in gratiam recepit . Conventum itaque fuit , Marcum , Jo- 
annem , Luchinum , Bc Acrium , intra certum temporis fpatium fexaginta 
Florenorum auri mil'ia , Ludovico daturos ( alii Scriptores , centum vigin- 
ti quinque millia , fuiffe dicunr ) medietatem nempe Militum Tdbunis , 
pro ftipendiis emeriris , Marco Fratre fub eorum cuftodia pro obfide , uf- 
que ad folutionem dimiffo , reliquum Princiois serario . Actium vero Medio- 
lani Vicarium sreneralem Csefaris conftituendum , Joannem Legaium in 
Langobardia Cardinalem titulo San&i Euftachii , a Pfeudopontifice 

crean- 



<? 4 PETRI AZARII 

creandum . Haec fatta funt , primum die rj. Januarii 1319.» fecundutn 
die 20. ejufdem menfis in Conciftovio Cavdinalium , habico Pifis die mer- 
curii , Nicolao Pfeudopapa , & Ludovico Caefare praefentibus . Epiftolat 
de Vicariatu collato , ad Mediolani Reft-ores datas dic r8. Januarii 1329. , 
& ab ipfis communicatas Communi Modoetiae , vide apftd Bonincont. Mo- 
rigiam in Chron. Modoetiae R. I. T. Xll. col. 1153. C. 

Aclius & Joannes Vicecomites , pro paranda pecunia , Mediolanum 
verfus procefferunt , una cum Barone quodam Bavaro , cui nomen Porcaro t 
cui pars conventae pecuniae , juffu Caefaris folvcnda erat , ac Modoetiam 
pervenere die fecunda Februarii, ibique 13. dierum fpatio , ufque ad con- 
ventae partis pecuniae folutionem , permanferunt , qua fa&a di&o Porcaro iri 
fumma Fiovenorum auri 25000., ad Caefarem pro folvendis Mi'itum fli- 
prndiis, deferenda, ipfe Porcaro, Cpefari faclus rebellis, in Germaniam cum 
Tbefauvo aufugit . Aelius interim & Joannes Mediolanum ingrefli funt , 
Monfoitio Ludovici prius Vicario , in Germaniam cum fuis Militibus , in- 
confu'to Csefare , proflcifcente die 20. Februarii dicli anni 1329. 

Res interim Ludovici in deterius in dies ruebant : quod unice 
praepofteris ejus confiliis tribuendum . Ubi enim ttafiam ingreflus , Pvoce- 
rum Gibellinorum auxilio , contrarias partis invafiffet Tervitoria & Urbes , 
ac Florentiam , tunc metu nutantem , agreffus , ad deditionem coegiflet , 
totius facili negotio Italiae , obtinebat Dominium . Firmato poftea fic I n- 
perio , fu^ partes Tyrannos fenfim deprimere , Urbefque ab rpfis poffef- 
fas , fuo utili Dominio fubdere potuiffet . Ipfe vero deturbatis a Mediola- 
no Vicecomitibus , dignitate , &. beneficiis m eum co?Iaris bene fupra c*te- 
ros Gib?IIinos de eo meritis , metum caeteris ineuf-t Tyvannis , ne Hem 
ipfis etiam eveniret . Hac praecipue de cauffa , p'ures ab ipfo defecere , 
caetevi cunctanter ac parce fubfidia mittere , ejufque deflrucrion-m porius > 
quam exalrationem ftudcre , rebtis propriis confulentes , opportunum duxe- 
runt . Qjio faerum eft , ut tandem Hetruriam eriam dimittere . Epifcopc* 
Aretino fuo Vicario ibi conftituto , 8c iter Mediolanum verfus fufeipere coa- 
&us fuerit . 

Pervenir autem prope Modoetiam Menfe Maji , fed locum M \iiota- 
nenfium valido firmatum praefldio intelligens , Caftrum quorl a fuis Militi- 
bus cuftodiebatux , ingreffus eft . Teutato poftea etiam ex ea parte , fed 
fruftra , Oppido , Mediolanum fe contulit , ibique denegam Urbis ingref- 
fu , caftrametatus eft , Urbern obfeffurus ; ipfe vero in Sancti VicToris Mo. 
nafterio hofpitium accepit . Mediolanenfes interim non folum Urbem de- 
fendere , f e i agreflbres etiam contumeliis ivritare , eo rempore noii time- 
feant ; audi Gualvanuro Flammam teftem tunc viventem , ae Mediolani 

coin- 



CHRONICON. 6<s 

commoranrem Jt. I. T. XII. col. iooi. D. fic Ioquentem : Infiante obpiiont 
pofiti funt cujiodes fuper Turrim Port* Sanfli Ambrofii , qui die & no($e cla- 
mabant in vitup?riwn Eavari : Ob Gabrione ebrione bibe bibe bb bb , Wibii Ba- 
tb . Sed poft varia tentamina, variofque hofliles concurfus , cum nihil fe 
proficere cognofceret Lu lovicus , neque auxilium unde fperaret , haberet ; 
pacta prius cum A&io Vicecormte pro non magno aere Ca^ri Modoetiae re- 
ftitutione , & Vicariatus Imperialis confirmatione , die 19. Junii difceflit „ 
Pa-iam verfus , ubi Diploma Vicariatus a Lulovico, Aclio conceiTum , & 
alia pacla inter ipfos conventa , fignavit die zj. Septembris anri 1329., 
qu« fi lubet apud Corium ad eum annum , & in Codice Italiae Diplomatico 
Joannis Chriftiani Lunig. T. I. pag. 399. videbis . 

Marcus interea Vicecomes , quem obfidem pro Stipendiis emeritis , irl 

Hetruria apud Milites Germanos remanfiffe , fupra diftum eft ; Pifis com- 

mcrabatur . Aftius vero promiffam cunftabatur expedire pecunian ultra 

quam Porcaro dederat , & forte ut serario parceret , 8t incommodi Patrui 

praefentia , hac arte liberaretur . Hoc fu<picati Teutones , qurs ad Pifaium 

cuftodiam dimiferat Ludovicus , Tarlatum Arerinum Urbis Praefedum , Pi- 

fanis Civibus exofum , expeltere propofuerunt , atque Urbis Principem ac- 

clamare Marcum Vicecomitem , magni nominis in rebus militaribus virum, 

dummodo Cives emerita ipfis folverent ftipendia : hoc conventum , 81 fa&um • 

Confirmato poftea ad Urbis regimen Marco, Cives non folum pecuniam fol- 

vere detre&ant , fed Marcum etiam contemnere claris indiciis, oftendunt , 

qua re ipfe permotus , de tradenda Florentinis Urbe , confilium init , fed 

re dete&a , ad Florentinos confugere coa<9-us eft ; humaniter atque hono- 

rifice ibi receptus , bellum contra Pifanos fufcipere , pro pofTe fuadebat ; 

fed Flo; entinis , inconftantis ingenii virum , cognofcentibus , nihil innovare 

placuit . Njii defunt tamen , qui inteftina F'orentinorum difcordia , hanc 

negle&am dicanr opportuniratem , qua auxilio G.Tmanoium Pifis commo- 

xantiur» ejus Urbis Dominium facile obtinuifTert . 

Marcus vero quietis impatiens , eura nihil a Florentinis fperandum vi- 
derer , ad Lpgatum Pontificis Boooniae degentem , clam piofe&us , plura 
contra Aftium machinatus eft ; Mediolanum deinde ingreffus , Aelium N e - 
potem Fratrefque fuos } >annem , Si Luchinum querimoniis ac conviciis la- 
ceffebat , quod ipfurn Obfidem , non tranfmiffa pecunia , longo tempore 
reliqui;Tettt . Ludovicus Bavarus interim , per varias Langobardiae Civitates 
divdi^a r us , die fecunia D^cembris , Parma difcedens , Tridentum fe con- 
tu ; it . 8t iide in G?rrnanh:n reverfus eft , anno fa?pedi<Sto 1329. Vide 
Chronicoo Bononienfe R. I, T, XVIII. col $51. aliofgue quamplurimos eju$ 
«evi Scriptores . 

i (4*) 



41 PETRI AZARII 

«is, fenex fuit ia bonitare & in virtute, lastus facie, cri- 
nibus candidus, gracilis corpore •, fed pinguedine inter- 
mixtus, affabilis, rraclabilis , benignus . JNec cum eo ali- 
quis -converfationem habuit , quem non ditaret . Podagram 
in pedibus & manibus habuit ufyue a juventute . De Do- 
mo Dominortim de Sabaudia uxorem habuit nomitre Ca- 
rherinam ^42) , & ipfa numquam fili-um procreavit . Dura 
autein ilte regnaret , Guelfos in Mediolano & diftridtu 

Eroprerea non moleirabir . JufHriam vero animofe cxerce- 
at . Sed iequa lance , & mulros ex ipfis Guelhs fibi jun- 
xit , & pro eo domimum mulrarum Civiratum acquifnit 
diverfis annis & temporibus , neminem expellendo, Acqui- 
iivit enim Placentiarn (43), & cum magna forinfecorum 

gra- 



(41) Actium in Uxorem duxiffe , Catherinam Filiam Ludovici II. de 
Sabaudia , Bar-onis de Vaui anno Tjjo.tradunt Annales Mediolanenfes R. 
I. T. XVI. col. 705.O , «t Gilvanus Fiamnn inO :ufcu!o de Rebus geitis» 
Azonis Vicecomiris R. I. T. XII. col. iooj B. , B->ninc. etiam Morigia in 
Chronio, Modoet. R. I. T. XII. col. 1 164. A. dicir ASium nupfifle Catheri- 
nae Filiae illu'tris viri Ludovici , Fiatrrs Comitis de Sabaudia , «odem anno 
»330., Corius Mediolanenfium rerum -caererum impiger fcrutator, has Nup- 
tias ad annum 1333. differt-, ac contra ejus morem , hifce folum verbis 
per!h-ingit : In qtiefii medefimi giorni( nempe Septembris ) Azo Vefconte menb 
Mugliere giovene pudica e dt egregia betezza , Catbelina figliola de lo lllufire 
Ludovico Fratello dil Conte di Savoj a . Ex mutilata periodo , obfcuroque len- 
fu , aliquid hic deficere , facile facile intclligct Leftor ; quapropter Actii 
Nuptias anno 1330. celebratas fuiffe , cum praedictis Synchronis Authori- 
bus redendum puto .. "Nec obftat Guiche-nonium in Geneologica Hiftoria 
Regiae Sabaudicae Domus T. II. pag. 1091. has Nuptias anno i333« cele- 
bratas dicere ; ex Corio enim , quem citat , hunc haufifie errorem , evi- 
dens eft . 

.{ 43 ) Placentiae TJominium ., poft duram octo menfium obfidionem , 
tlie 15. Decembris anni 1336. obtirruifre Actium , docent ejus aevi Scripto- 
les . Vide Gualvan. Flam.Opufc. R. I. T. XII. col. rol6. E. , vide eun- 
Jem Manip. Flor. R. I. T. XI. -col, 756. D. , Joan. de Cornazano in Frag- 

ment. 



C H R O N I C O NT. rfT 

gravtrate & virture acqiiifWit Civitatem Cumarum (44), 
in cujus ^omiuii inuoitu, mortuus. exllitit per proditores 
Dominus Ravicia: Rulca* Acquiiivit Civitatem Rrixise ( 45 ) 

I z. auxi- 



tnent. Hiftor; Parm. R. I. T. XII. coh 740. C. , Hitor. Cortuftorum R. I. 
T. XII.. coh 875. A. , J,.>an.. de Muflis R. I. T.. XVI. coL 4 o> C. ,. Corium 
ad an*. 1 J36V. , vide etiam Laudum -, ea occafione fa£tum,, Luter A&ium. Vi- 
cecomitem , & Frartcifcum Scotum v Refbrem ac Defenforem Ci^itatis Pla- 
«entiaa ,, PadV* 8t couvejua continens , etiam favore Famili* Scotae , Roga- 
tum Plaxentiae ab Altarto de Gazii Notario die 14. Decembris 1536» , edito 
in Codic.e Italtae Diplomatko Jb. Chri ftia ni Lunig; pag. 405.. 

C44 ) Quod Novocamum, fuae. fubjecerir dirioni A&ms. ,. conveniunc 

Scriptores , caufianr, etiam aJngnantet, . Franchinus enim Rufca. ejus Urbi*. 

Tyrannus , Epifcopum, nomine BenedieYunv,.ab Uibe jam ante expulerat., 

Hi.c-pri.mo Franchinum ,, atque Cives; eidem faventes anathemate percuifit ,, 

poftea, Amicortim auxilio congeftis Mi'itum. copiis ,, Uibem Clafle Lacum 

verfus obfedit ,. dum Fratres de Graflis Canrurii Domini r ac ejufdem Fran- 

chini. hoftes , ab. altero latere obfldionem urgebant ,. Suppetias ab Aftio Vi- 

cecomite pofcebat Firanchinus, fed contra Epifcopum. arma mnvere reeu- 

fabat, Vicecorae&».Ad Maftinum Scafigerum Vicecomitis. hoftiem.fe convcTtit, 

8t auxilium. depreeabatur Franchinus , fed Vicecomes huius. rei confcius 5 

ad Abduam Milites. deftinavir, qui auxiliaribus MaftinL cophs, flumiiiis. tran- 

fitum vetavere . Franchinus itaque auxiliis , & omnium rerum inopia labo- 

rans,, Civium- infuper. tumultuamium roetu , AcHoCivitatis Domijium^. ob- 

tulit. atque conceflit ; hac tamen lege , quoJ Bilition* Caftrum ac redditus, 

ipfi perpetuo, pofflde.ndos. concederet . Non conveniunt tamen-de tempore 

Scriprores . Hiftor. Cortufiornm R. I: T: XII. col'. 867. C., & J). de Corna- 

2ano R. I. T. X.IL col. 740. anno «f>35^.',d faftumaflerunr. C.oiius. in annum 

»558. differt ; Annal. vero Med^ R. I. T: XVI. co!.. 710-. B. „ & Gualvan. 

Flam.de Geftis Azonis Vicecomitis R. I. T. XII. col. 1015. A. aimo ■■ij.jd». 

hoc. eveniflfe narranr . Pjfteriorum ,, ex. p-rae.didis. Scriptoribus. , teftimonio- 9 , 

utpote fynchr/mis .-,. fottaiTe acquiefcendujn- , credet LeAor .. 

(45) Miftino Scaligero- Brixiax» eripuit Ac>ius, die 8. , feti ut alii 
icrjbunt 6. 0<£tobris , anni, 1 537. ,, Cadrum vero in Montis vertice Urbi, im- 
minens,, die 1 5^ Novembris. ,* Cvhus „ ac prsecipue Coradino de Buchis„ 
tt- Z.Jualoi de Ugonibus , quorum auxilio ,, perforatis Urbis Moe-niis , Aftii Mi- 
Utes fuctive a«dmiul. fuerunt ,, acceptam. rcfexre tams facilem munitiflimae Ci~ 



68 PETRI AZARTI 

auxilio Gibellinorum expulforum . Acquifivit Bergomum 
(45) ac Laudum (47) auxilio Viftarinorum, & contra vo- 
lunntem Vegii olim molinarii , qui dominium dictas Ci- 
vitatis occupabat. Acquifivitque Cremonam (48), quam 

raul- 



ritars captionem , debuit Vicecomes . Vide Hiftor. Cortufiorum R. I. T. 
XII. col. 886. A. , Gualvani Flammae Opufculum de Geftis A2onis Viceco- 
mitis R. I. T. XII. col. 1019.B. 

( 46 ) Bergomum , quae Civitas Joanni Bohemiae Regi fe fponte dederar, 
ut alibi -li&um eft , ab ipfo rebellans , Actii Vicecomitis Dominio fe fubdi- 
dit , die 10. Septembvis anni i?3x. Anony nus Author Annal. Mediol. R. I. 
T. XVI. col. 707. D. anno 1 5 3 J . ac Hie zj. Septembris hoc evenifle nar- 
rat . Hifto ia Cortufiorum R. I. T. XII. ccl. 856. D. menfe Septerrbris 
anni ijjz. , Bergorrum da*um domino A?or.i , tradit , addens in ea Ur- 
be , tunc temporis, fuifle Vicatium Rogi* Boemise , Guillielmum de Caftro- 
bjrco . 

(47) Laulis Diminium ,jam a pluribus annis obtinuerst Vegius Te- 
macolius , qui ex Molitore, Princeps , proditione effeclus , fumma crude- 
litate Urbem regeb.it . Hec confpirantibus Civibus , in Aclii ditionem venit 
anno 1355 1 Corius die *?. Septembris , hoc fa&um tradit ; aliis tamen 
Scriptoribus , quoad menfem ref Mcit , difientientibus . Vi.fe Hift>r. Cortu- 
fior. R. I. T. XII. col. 867. C Vife }o. de Cornazano Hiftoriae Parmenfim 
Fragmenta R. I. T. XII. cof. 740. C. 

(48) Cremonam, qu* ]^a:iris Bohemiae Regis Imperio parebat , obfe- 
dit A5rius die ao. Aprilis anni 1355. Foederatorum auxilio , eanique fame 
ad deditionem coegit ; pa£is ramen induciis per bimeftre , quo tempore a 
praefato Rege , auxilia exocc>ire liceret , quorum fpe tandem fruftrata 
Civitas , in V>"cecomitis Dominium tranfiit die 15. Julii dic>i anni 1335. 
Miror tamen Corium circa initium anni 13J4. rcripfifle , ceptam die ai, 
Aprilis ab A&io , 8t Fceietatis obfidionem Cremonse , qu* fame preffa , 
dc deditione convenit , datis etiam obfidibus , ubi intra duos menfet Rex 
Fonsono de Pon2onibus copias non tranfmitteret fuificientes ad refiften- 
dum , in campi planitie Forderatis ; cumque induciarum expirafTer tcmpus, 
Urbem in Aclii Dominium petvenifle . Ac deinde circa finem anni 1335. , 
iterum fcribere , die 18. O&obris Attium amicabili compofitione , a Cre- 
monenfibus Urbis , Rt Caftri Dominium obtinuiffe . Vide Annal. Mediol, 
R. I. T. XVI. col. 708. C. Vide Jo, de Cornaaano Hift. Parmenfis Frag- 
aacnu R. I, T, XII* col. 739. E, 



CHRONICON. 6 9 

ttiultum meliorimentis reparavit: Vercellas (49) , & mul- 
tas alias bortas Terras , videlicet Burgum Sancti Donini , 
(50) Cremam (51), Blandratum , & alia diverfa Caftra 
nobilia . Duplicavit in potentia Mediolanum , & in.brevt 
tempore ip(am Civitatem funditus intrinfecus murari fecit 
pulchro muro , ut eit de prafenti . Nullam guerram fuo tem- 
pore habuit nec arnavit. Vivebant autem fuo tempore nobiles 
viri Joannes , Luchinus, & Marcus fratres & patrui fui de 
Vicecomitibus , filii quondam Domini Matthsei , carentes 
dominio & titulo dominii Mediolani . Ex quibus Dominus 
Marcus multum prodigus dominium & patientiam ipfius 
Azzonis infeftabat, opprimendo Nobiles & rutticos de Se- 
prio inter alios . Quod multum ferebitur pro molcito . 
Multa enim dicebantur , quas non faciebat ; & multa facie- 
bat , qua3 non dicebantur. Ilte Dominus Marcus carebat 
thoro matrimoniali, fed fpurios multos habeb^t . Robuthis 



erat 



> 



( 49 ) Vercellenfes , fuae U-bis dominium ultro & concorditer A<EHo 
contuliffe die 7. Martii amm i?}4- Au&or eft Corius ad hunc annum. An- 
aales vero Mediolanenfes R. I. T. XVI. col. 707. D. anno 155?« hoc fac>um 
tradunt . Corius ex Scriptoribus Hifioriam fuam compoluit , qui diverfa 
annum incipiendi methodo utebantur . Hinc Chronologise diverfitas . 

( 50 ) San&i Donini Oppidum , ab illis de Rubeis poffeffum , vel quod 
diu fervare poffe dubitarent , vel redimendae pecuniae cauffa , Actio ceffe- 
runt anno 1535. rnenfe Martio . Vide Jo. de Cornazano Fragmenta Hiftor. 
Parmenfis R. I. T. XII. col. 740. C. 

( 51 ) Cremam , quam Urbis titulo anud ali^s , jam tunc infigniram 
lzE° j quamvis Epifcopum , folum anno 1580. a Gregorio XIII. acceperit , 
in Azonis Dominjum veniffe anno 1535. traiunt Gualvan. Flamma Manip. 
Florum R. I. T. XI. col. 716. C. , idem Gualvan. in Opufculo R. I. T. 
XII. col. 10 14. A. , & Jo. de Cornazano in Fragrrentis Hiftor.* Parm. R, I. 
T. XII. col. 740. C. Annales vero Mediol. R. I. T. XVI. col. 710. B. an- 
num 1536. ailignant . Hujus Urbis originem anno 570. confign.n Sigonius 
R. I. lib. 1. , incrementum voro recepit , ex ruinis Patrafii , Urbis olim 
Epifcopalis non longe pofitae a Laudenfi Urbe , ultra Abduae Flumen . Ejus 
?uin» adhuc cernuntur ia Agris a Marchione Trivultio Mediolanenfi poffeflis* 



7a PETRI AZARTl 

crat , ut iupra, afper 6c crudelis., fed araicus amtcorum . 
Qux dum gerercntur pro rctoie-itc*^ uaa noCte dun eu?et in 
camera , moruius ell (5^);, cre cuj.us, rrro-rte ceitu.m igno- 
ratur, & fujt Aano MCCCJCXIX. Quo Anno mortuus fuit 
Dominus, Rpifcopus Arctinus,. Domiuwts P.;ii-ict:ius cu.m filia 
Ut fupra jj & Dominus Caftrucctas,. pFincipaliores partis Gi- 
beil.inae.. Propterea poll nmltos, Annos Lodtixius Vicecomes. 
fiHusq.uoadamDo.mini Petn germani prasfati Domini Mat- 
thaei ia Seprio, & apud Ga.llaratum ^Catltum Creana? erexit 
valde pukhvum, multum hommes Seprii aggravaado .. Vitam 

cru- 



( 51.) Marcus Vicecomes , cuius gefta contra Galeatium, aiiofque Fra- 
sres , Notaa5. recenfui , cuius. etiaro- memin-i Nota 41.,. Dux ftrenuus; 
Mjlitum, , feci ob id. ferox * impatiens , arque violentus. r A&ium. plurimis. 
afftciebat moieftiis ,. ac minis non raro infeftabat , quarum effeelum , a vi- 
jco hujus. ingenii: metnere ■ ,, praeteritarum. rerum experientia , 8t prudejwia. 
docebat ■.. Quapropter A&ii, juiTu« ,. ac Patruosum Joannis , & Luchini coa- 
fenfu ^ die 8. Septerobris anni. lyzy. Marcus in Aren» Curia poft pr.an- 
dium in cubiculutm. coMoquii. fimulatione deduc>us , a delectis. aliquot prae- 
iprianis comprehenfus ,. elifis Iinteo faucibus ftrangulatitr .. Cadaver e fe-- 
neftradejicirur , ac tanquam fpont.e praeceps datus ,. fumptuofis exequiis 
tflmulatur in, Ecclefia Majori , apud Divae Agnetis Sacellum ,. ut tradunt 
Boninconti Moiigia Rv. I. T.. XII, co!.. i 160. D. , Guahran». Flamma- \n 
QpufcUlo R. I.. T. .XII.. cok. l.ooa.. A, , ac Corius ad aiu 1319. r quamvis 
Jovius in vit* Azonis iti Divt Euftorgii Templo ( nefcio quo. tefte ) Mar- 
cum fepuhum fuifle- tradat .. De die mortit tamen non- conveniunt praedi- 
&i Authores : Jo. Villani R^ U. T. Xlifc col. 685. D» diem. 4. v Gualvan.. 
Flamma R.. I. T. XIL. col. iooz.. diem^ 5. ,. Morigia. ioco nuper ci.tato,, cui 
magis credendum ,. diem, 8:. pr«dic>i Menfis ; , ailignantibus . N.)tandum ia- 
terim ,. quam^ caute fe expediatr Azarius dicens, :. De cttjus. mnrtt eertum 
ignoratur . Quo tempore natus fuerit Marcus , mihi certe apud eius, xvt 
Scriptores videre non- contigit .. Ci^ius tamen al »;inuin 1191. ^ inter Fi- 
lios Matthaei Vicecomitis , 5t BonacofTae- de Burris nomiim G>Ieatium, Mar- 
cum ,. Luchinum , Joartnenv , 8t Steplianum ,. quos fi aeians, fervataardine 
numerat , Marcum anno 1178. , aut 1x79. circiter natum^ fuiffe verofimile 
eft ; isleoque annoi aetatis circiter 501 obiiiTe . Galeaciu.n enim anno 1x77« 
die lo, Januarii natum. vidimus Nota iio. 



CHRONIGO N. 7i 

crudelem duxit erga Dominam uxorem fuam de Marchio* 
nibus Malafpina; ; & tantum fe geflit pto molefto , quod 
Veronam fugit , & didtum Gaftrum pofita obfidione cc 
machinis captum fuit &diruptum (53 ), Pofl: cujus diruptio- 
nern Anno currente MGCCXXXVII. de menfe Januario pra- 
fatus Dorninus Lodrixius volens ukionem facere de perpeilis, 
& ftcttum prajfati Domini Azzonis perturbare , venit io 
diftri^tum Mediolani uno motu cum rnille quingentis bar- 
butis & ultra , de pulchriori gente , qu& umquam Lom- 
bardiam intraflet . Et intra Lignanum Gomitatus M^dio- 
lani direxit grellus fuos , & moram traxit , exiitente nivc 
magna ufque ad umbilicum hominis . Erat autem Gapica- 
neus illius gentis Malhcrba Teutonicus nomine . Et omnes 
ufque ad unum Alamanni . Quae gens tunc in partibus Ve- 
ronse caffa fuerat poft fedatam guerram inter Dorninum 
Mallinum de ia Scala & Venetos , ubi magna exftiterant 
commifTa , & quos pulchro modo & fumma pecunia 
acquifivit • 

Erat autem prasfatus Magnificus Dominus Azzo paucis 
gentibus equeftribus fuffultus 5 & majoritatem fuorum equi- 
tum tenebat in Brixia , timens, ne prafatus Dominus Maiti- 
nus Civitatem illam reeuperare ftuderet , quam perdiderat» 
Et cujus Domini Maftini confilio prefatus Dominus Lo* 
drixius fe regebat . Curavit etiam fubfidia amicorum 5 quan- 
tum potuit , & tam pedeftrium quam equeltrium de Civi- 
tatibus fupradidtis ] Curavit habere Dominum Calcinum 
Torniellum jam expulfum a Civitate Novarias, ut infra dice- 

tur , 



(55)Annu!n 1^6. affignat Anonymus Author Anrtal, Mediol. R. I, 
T. XVI. cpl. 710. ubi Caftrlim de Crema , pro Cr-emia , & Ludovicum , 
pro Ludrijio , inepre norninat . Vide Corium , qui haec anno i}37. evenif- 
fe affirmat . Crenna autem pofita eft in.Colle jnqn.jprpcul a G-allerati Op- 
pido prope viam } quse Albiciaium ducit . 

■ 



72 PETRI AZARIT 

tur , qui in fuo Cailro Vergani diitriclus Novariae moraba- 
tur, & multorum cara amicitia cum ipfo Domino Lo- 
drixio tenebatur . Nec cum ipfo Domino Lodrixio erat ali- 
quis notabilis Lombirdus , praeter Vincentiurn Suardum , 
qui greiTus fuos fequebuur, dubitans , ne ciichia Djminus 
Calcinus itatum Novariae & dillriclum Novarias pcrturbarer. 
Az2o autem recuperato iti brevi fubfidio, Dominum Luchi» 
num Vicecomirem prajdiclum itabilivit guerrae Capitancum. 
Et in ipfius comitiva erat nobilis vir Dominus Joannes de 
Flifco cognatus ipfius Domini Luchini . Scieates itaque 
Teutonici, Dominum Luchinum die fequenti Mediolano 
exire pro pugnando , co-itaverunt exercitum pedirum di- 
rumpere , ut ipfis bellando non nocerent , quia paucos pedi- 
tes habebant . Igitur nodtis tempore dictus MaLiciba cuna 
multa comitiva Terram Parabiaghi invafit , ubi Populus 
ipfe dormiebat , & in ipfos pedites iniVwit . Quotqun in- 
veniebant , trucidabant , membra mutilando . Duravirque 
itrages miferorum & conflictus non exfpeclantium ufque 
Rhaude. Et Dominus Lodrixius cum acie magna foquebuur 
finiendo quos mors non expleverat . Et fic verfus Medi >la- 
num via recla procedendo obviaverunt Domino Luchino , 
qui de Mediolano exiverat cum gente fua ad itrepitum tan- 
t£ cladis . Et aciem fuam nondum ordinatam invaferunt . 
Dominum Joannem de^Flifco volentem vires fuas exercere 
Occiderunt . Dominum Luchinurn perfonaliter expugnantes 
ipfum ceperunt , dc fuper campis apud unam nucem fine 
barbuta dimiferunt , ulterius |ri conflictu equitum proce- 
dentes . Sed quia cxplanatio vi ^rurri in loco illo facla non 
erat , fcd maxirne relevata erat vi< , gens equ-itiis Teu- 
tonica non curans de praifato Dorrii 10 Luchi-io , quam fu- 
per campis dimiferat , & alii pedites recentes ulterius pro- 
cedebant ; (54) 6c fe reperientes ad caudam inimicorum , 

ccepe- 

(54) Hic aliquid dceft , quoi ex Azarii Iacinia in Annales Meiiola- 

nenfea 



CHRONICON. 7J 

coeperunt eos viriliter expugnare. Btquia feflbs reperterant, 
ipfos in cuneos feparabant . Quibus feparatis & diigrega- 
tis , campum facere non valentes , aliqui ex ipfis. fugerunt,, 
& pra^cipue Dominus Lodrixius , qui de perfona dubirabir, 
(55)& qui mortuus dl Mcdiolani Anno MCCCLX^V. die 
VI. Aprilis , & magnifice fepultus .. Fugeratque Dominus 
Luchiius , qui viderat fr deititutum ,, MedioLmum. Et fic 
nocle fupcrveniente fuit finis belli, & didta contumicii ctC- 
favit . Nam ea nocte Dominus Malherb.i cu.m D:;mino Me- 
diolani pecunia fufcepta fe coacordavit , & MeJi olanum 
brevi tempore pacifice redivk ( 56) . .. Dicebantur enim mor- 

K tui 



Itenfes illata , fic fupple : Sk procedentet verftts Mediotanttm in iiinere obviar 
verunt Joo. Mititibus , qui venerant de Sabauiia in fuccurfum Domini Medio- 
iani . Eadent Bora fe jungentes cum He&are de Paniso , impetum fecerunt can- 
tra iftos Alamanas retrocedentes- . 

( 55) Lodrifius acl Caftrum Sommae fe recepit , fed ibt cum duobus 
Filiis. caprus , ad Sanfti Columbani Caftiura traductus , in Cavea ex ferro 
conftru&a , carceri naancipatur ; quoufque a J->anne Archiepifcopo poft Lu- 
chini mortem libertati reftkutus , tranquillam. MedioJani duxit vitam ufque 
ad diem c. AprLUs 1364., quo tempore obiit , ut infra videbirrus . Vide 
Corium ad annum ij.??. ; vide Annal. Medio!» R. I. T. XVI. col. 715^ , 
vide Chronicon Placentinum jfoannls. de Muftls R. I. T. XVI. coJ. 497. E , 
de Loirifio vide etiam Muratorii Antiquitates- Italicas T. IV. col. 498. A. 
& Bonincootrura Morigiara in, Chronico Modcetieixfe R. I. T. XII. col. 

1173. E. 

( 56) Miror A^arium hic rrihit dicere de Celebv£ miraculo Sandi Am- 
broffi in aere vifi r Scutica. Milites Lodrifii percutientis , de qua tamen 
ejus sevi Scriptores plerique lnquuntui* ; inter casteros Annales Mediol. R, 
L T. XVI. col. 71 j. E. , Ejnincont. Morigia Chron. Modoetiae R. I. T. 
XU, co\. txjj. E. , Gualvanus Flamma in O^ufc. de Geftis Azonis Vice- 
com. R>. L T. XI?. co!.. 1014. D , a'iique , quibus etiam fidem augere 
viieur conftru^ta- in Iocct confliftus T prope Parabiagum Ecclefia. , San£io 
A nbrofio de Vi&oria , dicata , ad quim publico decreto fancitum fuit 
Ptsefeclum feu ut vocant vulgo , Vicariuin , & duodecim Viros , provifia-r 

jjibua 



7 4 P E T R I A Z A R I I 

tui tam ab una parte quam alia, ultra quam MD. Ex qui- 
bus peditibus magna pars fuit Cumanorum . Dixeram fu- 
pra , quod tunc temporis nix erat magr.a , & fuit verum, 



nam 



nibus Urbis praefectos perperuis temporibus pro offerenda Divo oblatione 
die ai. Februarii accedere debere , ut acceptae gratiae , teinporis , & lo- 
ci ^ gratique animi memoria , perenarret , Quod etiam in prsefenti , nou 
amplius Parabiagi propter itineris incommoda , fed Mediolani in Ecclefia 
Sancti Ambrofii annuatim obfervatur . Fidem etiam conci'iare videntuc 
Nummi , in quibus Sanctus Ambrofius c cuticam ., feu Flagellum Jextera 
ftringens vifitur , poft Parabiagi covtflictum cufi , quos videre licet apul 
Muratorium Antiquitatum Italicarum T. II. , &. apud Philipptim Arpela- 
tum , Caefiris a ^ecretis , ac pluribus editrs libris Clarum , de Monetis Ita- 
liae parte 3. Tamen etiam ante id temporis , Sancrus Ambrcfius Flagellura 
maiiu tenens pingi confueverat , non quod Arriaftos Flagello percuteret f 
ut vulgua credtt , fed quia -praedicatione , validifque rationibus , 5t argu- 
mentis eorum haerefim convelleret , ac profligaret . 

Hoc vero Proelium eveniffe non anno 1337., ut tr-»dit Azarius , fed 

anno 1539. , tradit Gualvan. Flamma R. I. T. XII 1617. C. , cui in epi- 

"flola ad Clarifs. Muratoriivm R. I. T. XII. pag. 994. Jofeph Antonius Sa- 

xius affentitur , etiam Tabularum Pafchalium teftimonio . Autbor eriam 

Hiftoriarum Piftorienfium R. I. T. XI. col. 475. C. Parabi^gi Proeliom ad 

eundem annum 1339. refert . Hiftoria Cortufiorum R. I. T. XII. col. 899, 

B. eoiem anno 1379. , eveniffe rradtr . Nicolaus Laurentii , feu quifquis 

fit Autbor Operis fub nomine f?o/a da Rienzo , a Muravorio edui Anriquiu 

Italic. T. III. col, 300. , & feq. , poftquam Pagnam Parabiagi accuratius 

quolibet a!io defcripfir , anno i33$« eveniffe dicit , cui circa tempus , af- 

fentitur etiam Jo: Villani R. I. T. XIII. 830. E. ; fed horum Scriptorum 

annus 1338. incidit in annum 1339. , annos enim more Florentino nume- 

rant , ut alibi monui . Chronicon Eftenfe R. I. T. XV. , anno 1339. hoc 

Pinelium eveniffe dicit col, 403. A. Solus Codus , 8t Author Chron. Pla- 

centini , R. I. T. XV. col. 497. aflignant anmim 1337. > Amanuenfis for- 

taffe errore ; maxirne cum Petrus Azarius in Opufculo de Bell" Canepicii > 

ad Calcem hujus Hiftoriae edendo , dicat Joannem Azarium ejus Patruum 

Mediolanum miffum fuiffe annor339. a Comitibus de Valperga , ut ad 

eorum ftipendia duceret Malherbam cum tercentis Barbutis , ex iis , qui 

venerant cum Lodrifio Vicecomite , hoc quidem Parabiagi Pioelium ann» 

s >39« eveniffe , comprobare videtur , 



CHRONICON. 75 

nam duravit fupra laciem terrse uique ad flnem menfis 

Mirtii vel quaii ; propter quam campeftria tantum faiU- 

dium frigoris ct fudationis fufceperunt , quod blada , nive 

recedente , ut plurimum mortua apparebant » Et quia mul- 

titudo Pupulorum Lombardi.im habitabat proptcr pacifi- 

cum itatum longasvum , ccepit Anno fequenti tames inva- 

lelcere , & tantum invaluit , quod vini 6c bladi fuit m^xi- 

ma carelUa . Ob quam multas Tcira? habitatonbus pnvatie 

fucrunt , maxime in montanis partibus . Dcinde fathe cef- 

fante ccepit raarbus , profiliens a partibus ultram.trinis , 

partes inferiores invadere. Et primo Bjnoniam applicuit , 

videlicet An. MCCCXLIV. in qua Civitate infiniii pcrie- 

runt, omni defenfione & medela deftituti . Duaj partes au- 

tem corporum dicebantur periiile . Invailtque pcftilentia 

Januam, ubi univerfali morbo perrcrunt . Invafit Parmam, 

inqua multi defecerunt. Servavit Mcdiolanum, Papiam, No- 

variam, Cumam, Vercellas. Sed difcurrendo oa upavit Lom- 

bardiam a diclo Anno MCCCXLIV. ufque ad MCCCXLVII. 

quo iterum fuper diflriclu Novariae vigebit . Nam in diclo 

diltriclu vacuavit Momum & Bellahzagum ; & in Burgo 

Mainerio , ubi converlationem habebam , & ubi viri belli- 

geri habitabant , perierunt dicla clade in tribus meniibus 

pro completis centcnaria quinque & XXVII. virorum, com- 

putatis mutieribus 6t parvulis. Nec ih aliis Terris Novanen- 

fibus tunc introivic . In Comitatu autem Mediolani in par- 

tibus Varixii, Angleriae, Gallarati , & circumftantibus iine 

numcro perierunr. „ Ceiravit itaque didla pethfentia . Ta- 

mcn atiq^ibus m focis difcurrendo affiigtbir. (57) Inter alia 

prafitus M.ignificus Dominus Azzo Joannem Marchionem 

MjntioLrrati bene traclavit , dando ei auxiiium & favo- 

K 2 rem 



«or „ 



( $ 7 } Hic ali^u* deefle , Amanuenfis incuria , facile cognofcet Le» 



7 5- PETRI AZARII 

rem contra quofcumque 'ejus rebelles . Porro eo tempore 
prssfatus Dominus Azzo propter mortem prsedidti Papaejo- 
annis (58) cum complicibus Vicecomitura in ipfa tali qua- 

li 



(58) Quis fuerit Joannes XXII. Pontifex , cujus non uno loco memi- 
nit Azarius , ne Leftori haec alibi quaerenda finc , paucis , quantum fieri 
poteft , hic perftringam , eo libentius , qaoi Azarius Cap. V. de eo jeiune 
nimis Ioquatur . Jicobus de Oza ex Caturco ( nunc Chorges ) Civitare 
oriunclus , prius a ficretis Roberti Regis Siciliae , poftea , eo procurante , 
ad Forojulienfem Eaifcopatum promotus , deinde ad Avenionenfem trans- 
latus , ad Cardinalitiam dignitatem a Clemente V. accitus fuit die % J, 
Decemhris anni i*n., ac PortuenP.s nominatus . Poft Oementis obitum, 
electus fuit Pintifex apud Lugdunum in Domo Prae.Hicatorum die 7. Au- 
gufti , 5t die 5. Septembris in Ecclefia Cathedrali Avenionenfi coronatus 
anno 15 16. , afTumpto nomine Joannis . Cum in elec">ione inftarent Cardi- 
nales Itali , ut eligendus Pontifex Sedem Romae firmaret , ] -annern jure 
jurando affirmafTe dicunt , fe nunquam afcenfurum equum , aut mulum , 
nifi Romam iret ; quod eriam fervavit , quia navigio Avenionem tranfve- 
&us , pedes afcendir ad Palatium , de quo poftea , nifi Ecclefiam irgreffu- 
rus Majorem , quae Palatio contigua eft , nunquam exivir . Plura ab hoc 
Pontifice laude digna fa&a fuiffe tradunt ejus aevi Scriptoies . Ludovici 
tamen Bavari inimicitia , ipfum acriter torfit . 

Qtneftio de paupertate Chrifti , cujus confequentias jam videt Le&or, 
temppftive ab eo damnata fuit ; de hac vide Natalis Alexandri Hiftoriam 
Ecclcfia'*icam c eculi XIII. & XIV. , vide Alvarum Pelagium de Plan&u 
Ecclefiae !ib. 1. cap. 61. , vide Extravagantes Joann. XXII. ejufdem , de 
verborum fignificatione , vide Vadingum in Annalibus Minorum, aliolque . 
Petrus de Herenta's Canonicus Praemonftratenfis , & Prior Floreffienfis apud 
B^Iutium , & ex eo R. i. T. III. parte II. col. 501. , fcribit , ante mor- 
tem eum retra&affe fuam fententiam de Vifione Beatifica , quam contra 
celebr orum Theologorum opinionem tenebat , feque ac D^&rinam fuam 
judicio Ecclefi* Romanae fubmififfe his verbis : Credimus quod anima fepa- 
rata a Corponhus , & purgata , funt in Ctvlorum Regno feu Paradifo , tr eum 
Ckrifio in confortto Angelor um congregata , vident Deum , #* Divmam effentiam 
facie ad facem , clare in quantum fiatus & conditio anima feparata patitur . 
Ampltorem , fed quoad fubftantiam fimilem declarationem , vide apud 
Jo: Villani lib. xx« cap, 19., qui a proprio Fratre ia Aula Pontificis com- 

CQ9- 



CHRONICON. 77 

li fententia , nomine , cognomine , & prsenomine , benefi- 
cium abfolutionis obtinuic (59) , & Ecclefiafticam liberta- 

tem 



morante , fibi tranfmifTam , ac pridie , ante Joannis mortem faftam dicit . 
Data autem efl die }. Dccembris , Pontificatus anno 19. 

De hac tamen retrac>atione , imminente morte f?,£ta , non defunt 
qui dubitent , quos inter Joannes Sanfti Vi&oris Parifienfis Canonicus apud 
Balutium , & R. I. T III. parte II. col. 488. , Bernardus Guidonis R. I. 
T. eodem col. 497. , Appendix Ptolomei Lucenfis R. I. T. antediclo coL 
501. A. Additamenta ad Ptolomeum Lucenfem R. I. T. praediclo, col. 511., 
aliique , nihil prorfus de hac re dicentes . Praeterea , fi hsec retra&atio ia. 
fcriptis , ut par erat , fa&a fuit , iifdem concepta verbis apud varios 
Scriptores legi deberet , quod a f &o , toto co»'o diflat, ut prasdic>a con- 
ferenti patebit . A4de etiam , quod praecitarus Herentals afferit col. 501» 
1. c. , Joannem poft hanc retraciationem illico expirafTe , his verbis : bac 
Jiquidem retraSlatwne fa£la , flatim die & bora fupradi£lis , expiravit , Hoc 
de homine in mortis agone conftituto , an verofimile credendum fit, apud 
L.ec"rorem judicium efto , 

Jiannes Villani Hiftor. lib. IX. cap. 79. R. I. T. XIII. col. 483. A. , 
aliique Scriptores , praedi£tum Pontificem fe ipfum elegifTe narrant ; cum 
enim de ele&ione non convenirent Cardinales , in illum unanimes nomi- 
nandi Pontificem facultatem contu'erunt , qui fe ipfum nominavit . Rem 
vide fufius loco nuper citato . Obiit ex morbo Avenione die 4. Decembris 
hora diei prima anni 1354. Pontificatus 19. , in Ecelefia Majori tumulatus, 
die quinta Decembris . Poft ejus obitum , ingentem vi^intiquinque Flore- 
norum Auri , ut ajunt , millionum fummam in ejus Thefauro inventam 
fuiffe tradunt , Jo: Villani , aliique ejus aevi Scriptore , quamvis ex reeen- 
tioribus nonnulli tantam Auri vim eo feculo ab uno Pontifice annis 19. 
congeri p^tuifTe dubitent . 

(59) ^ufpenfionem Interdi&i, quam Vicecomites & Urbs Mediolan», 
a Joanne XXII. P~ntifice obtinuerunt , jejune nimis hic memorat A7arius , 
quo vitio aliquando laborare , nifi Amanuenfis hoc fit , iam fupra diximns, 
non modico hilroric - » eruditionis detrimento . Rem igitur altius in Le&oris 
commodum repeter<* , ac compendiofe recenfere placet . Jam Nota 41. 
dic*um eft Ac>ium Vicecomitem , Ludovico Bavaro , ab Hetruria redeunti, 
Urbis vetafTe ingreffum, qua re commotus Csefar , qui rerum reficiendarum 
fpem omnem in Mediolano collocaverat , ipfam ob/ldione tentavit . ASHus 

inte- 



7 8 



PETRI AZARir 



intersm» 8t UVbem defendere > 8t Ludovicum eodetn tempore officiis. de- 
mulcere r fano quidem coufilio , opportunum ratus , cupedia efculenta , 8t 
prsetiofa vina quotidie pro Ludovici , Sc Magnatum epulis tranfmittebat . 
Videns vero Caefar fe niliii contra Mediolanain proficere , quoefitaque a Lan- 
gobardi<e Principibus auxilia denegari > pa&a cum Actio pecunia » ab obfi- 
dione recelTit r eumque fuum r ut promiferat , Vicarium poftea conftituit • 

Hec cum intellexiffet Pontifex ,. ,qui nullum inter homtnes. magis nae- 
tuebat > odebatque , quam Ludovicum , cujus res in Iialia peffum iturag 
certo ratus , ubi Vicecomites ad fuas partes trahere datum effet > ad Actit 
notitiam pervenire curavit, probata fibi effe quae- contra Pfeudo Cae-farem fe- 
cerat r atque in earum gratiam , parrataram antea rerum veniam r aique 
amicitiam concedere > fi fupplex peteret > non denegaturum . Aitius. malo- 
ium y qu=e propter Pontificis inimicttiam fuis evenerant r non irnmemor » 
pacifque commoda > qus& ampliando Oominio obftant > confervando jarr» 
acquifito y opportuniora effe beHoconfiderans: , Nuncios ad tpfum deftinavit» 
qui amplo nobilium virorum > fervorumque comkatu r forennique pompa % 
8t Aciii r Se Pomificis dignitati convenirent r ac veniam , & abfoluttonerr» 
pro cornmiuis fuppliciter peterent . Anmales Mediolanenfes R. I. T. XVI. coL 
706. nobilem Militem Vercellinum Vieeeomirem > hujus legationis. psincf- 
pem fuiffe dicunt . Gualvanus Flarnma in Opufcuto de Gelis, Azonis R. F. 
T. Xli. coL jqoz. C. refert Civitaterm Medk>rani die x6. Manir 23 30. feu 
potius rjX9. etegiffe tres {vndieo&, qui Urbis. noovne abfolutionem a Pon- 
tifice pe-tetent » inter <juos> nominat Joannemi de Pontirolo „ 8» Guidolum dc 
Calice . 

Profeftis itaque- ad PonttrTcem r AvenionenfT iir Aufa Nunciis> fufpen- 
fionem Interdidri prhno obtintserunt > poftea abfolutionem > nonnullis tamea 
intervenientibus pa<5l s- , ac prsecipue > quod Joannes Vicecomes r Aflii Pa~ 
truus r CardtnaJitiam Purpuram - % c«rei?aque a Pfeudoponrifrce accepta bene- 
ficia dimitteret . Quo fa£k> > Novarrenfem Epifcoparum ip& coutulit P-nti- 
f«x > anno 1329. Plenariam ramen fuiffe abfoluttonem r quoer fequunrur in 
dubium revocant . Rebus ftaque- cum Sanfla Sede compofitis , ad patriam 
sewerfi funt Eccleftaftici ptures > ob Pontiffcis interdicTum al> \3- be > malto* 
ante annos exulea r tantum enrm temporis > ab Excomunicatione a.f ai>(o- 
lutionem ,, tnercefferat . Acri haec fumc circa finem anni »J-9- 8t lnuium 
3}ja. J>. Villani fc R. I. . T. XI'Lcof.690. haec facta fiiiffe aim- 1J19. nar- 
xat ,. Jo. de Cornazano in Fragment.. Hiftor^ Parm^ R. F. T KU.. col. 7S7» 
anno rj^o. > Gualvan., Ftamma Manip. Florum R.. I T. XI cof. 7? J . an- 
3so irjjo-. r idem Flamma in Opufc. <Je Geftis Azonis R* LT. XII. cof too^* 
"Q, loo^ueaio de Nunciis Aventonem auliis 9 aic t Redterunt Filn (,bedisnti<s j» 

Civj- 



CHRONICON. 79 

tem bene tra&avit, & Imperium pro toto pofle. Sed mor- 
te pra^ventus dkm clauiit extremum . His autem diebus 
Papa Benedictus exftitk creatus ( 6o), parum valens . Tem- 

pore 



Civitatem Medhlanenfem die 14. Tebruarii anno 1330. Corius anno 1519. ab- 
folutionem tribuit, fed Anonymus Author Annalium Mediol. R. I. T. XVI. 
col. 706. B. annum affignat 1551. 

Non enim Plenariam abfolutionem a Joanne XXII. conceffam runc 
temporis fuiffe , fufpicari licet , cum praeter tunc ciratos Annales , Corius 
ad annum 1541. novos Nuncios die 17. Maji Avenionem rniffos , pro im- 
ploranda a Pontifice ( is erat Benediclus XI. , aliis XII. ) plenaria abfolu- 
tione , ab Interdicto Joannis XXII., dicat ; quam etiam obtinuere , ea in- 
di&a expiatoria poena , quod Sacel lum unum in Majori Templo , alterum 
ad Divi Ambrofii Fanum , ambo Divo BenedicVi Sacra , conftrui facere te- 
nerentur , in quibus ad Miffae Solemnia Re&ores , &. Capitanei Populi , certa 
die adftare deberent erogato infuper ea occafione Pauperibus bis mille , 
pane uno triticeo unius pondo , pro quolibet , Conceffae a Benedi&o Pon- 
tifice , plenariae abfolutionis , atque initae Pacis Tabulas datas Avenione , 
Nonis Maji anno Pontificarus VII. , hoc eft 1341. , ex Archivo Vaticano 
extraxir , ac publici juris fecit Us;hellus Italiae Sacrae T. IV. col. ixi. , St 
ex eo J iannes du Mont , in ejus Corps Univerfel Diplomatique . Conditiones 
etiam a Benedi&o Pontifice ea occafione impofitas vidc in Annal. Mediol, 
R. I. T. XVI. col. 707. A. 

(60) Poft mortem Joanm'9 XXII. Papae , Authores Nota 58. citati , 
vacaffc Sedem diebus t6. , atque communi Cardinalium fuffragio , eleftum 
fuiffe tradunt Jacobum Praesbiterum Cardinalem , titulo San&se Prifciae 7 
Ordinis Ciftercienfis . Hic Natione Totofanus de loco Savarduno , Apamia- 
rum Dioecefis oriundus , nomen Benedi&i affumpfit ( alii XI. , alii XII. 
Tiominant , ut jam dixi ) Ele&us fuit Avenione die 16. Decembris anni 
*3 34« > ^ie vero zo. Triregno ornatus fuit . Prius vocabatur Jacobus Fur- 
jierii , aliss cognominatus Novelli , fuit Monacus Ordinis Ciftercienfs , uc 
di&un eft , in Monafterio Bolbonae : Srudiis Teologiae Parifiis alibique infu- 
davit , Magifter in Sacra Teologia effe&us ; deinde , primo ad Monafterium 
Fomis Frigidi , Doecefis Narbonenfs , poftmodo ad Apamiarum , & inde 
ad Mirapifcenfem fuit promotus Ecclefias ; denique a Joanne XXII afium- 
ptus ad Cardinalitiam dignitatem , titulo ut di&um eft San&ae Piifcae , die 
17. Aprilis anni 1^7. , ut videre licet apud Balutium R. I. T. III. pirte 
II. col, 491, Poft 



So PFTRI AZARIl 

pore autem Papas Joannis in diftriclu Papienfi apud VII- 
}am Caftidii fuit prasdatum pcculium y quod conduceba- 
tur a partibus Provincialibus Bononiam pro fuisfaciendo lli« 
pendiariis Ecclefise , fociatum Epifcopis & multis Nobili- 
bus , qui cum didto Thefauro capti iuerunt (di).Et Flo- 

reni 



Poft ek&ionem cogitavit hic Pontifex , Sedem fuam ad Italiam in Ur- 
be Bononia, transferre ,, qua de cauffa Nuncios ad eam tranfmifit Urbem, 
Ht incolarum mentem explorarent , fed Cives. , qui jam expulfo Legato , $ 
Pontificis partibus defecerant , ac Tyrannorum arbitrio regcbantu', rati hoc 
artificio , ac fub fpe Pontificifle Sedis , Urbii Dominium reeuperare Pontifi- 
ci, in animo efle, qui poftea Avenionenfem Sedera, juxta alioi fuae Nationis 
Pontifices , deferturus non eflet , cun£Va recufavere Nunciis . 

Quaefiionem de Vifione Beatifica feu Faciali D.i „ quarn «t privatus 
Do&or tenebat J,annes XXII. , contra ejus placita definivit , die 29 la- 
nuarii anni 1336 , edita Decretali % quae incipit : B-neditlus Deus in San&is 
fuis . Hunc Pmtificem ornniura commendationem meruifTe ob vit* fanftita- 
tem y quam etiam poft mortem miracula comprobavere , traduiw pferique 
Scriptores » Sed cum viris etiam probis nou defint hoftes ; improborum 
enim mijor eft numerus j, poft ejus raortem , fequentia contra tum Carmi- 
«a , fa£*a fuere 

Ifte fuit Nero , Lafcis mors , Vipera Cfero , 
Devius a vcro , Cuppa repleta snero . 

Ab invidis tamen , qui refiirutam a Pontiffce Ecclefialieorum drfcipTinam 
«gre ferebant , compofita h«c carmma , evincit Leonar^us Coqu p us in f»o> 
Anti-Morneo T. II. pag. 209.. Ob it oprimus Poatifex die x 5 . Aprilis ann? 
1342. Pontificatus VIII. , fuitque fepulrus ih Fcctefii majori Avenionenfi ia 
Sacello , pro ipfo fpecialiter aedificato . Vide fcfqffetwn apul B lutiun , & 
etiam R. I. T. III. parte ll.col. 517., 535. , jj 9 . t 54:. . &. (eq ; R.yrul- 
dum , St Francifcum Pasjium in vita Bene.hcti XII. 

(61 ) H«c fam evenerant ufque de anno r 31?. VHe J^annis te Muffis 
Chronic. Ptacentinum R. I. T. XVI. col.495. D. ,J->. etiati Vil'aii Hidor. 
lib. X. R. I. T. XIII. col. 658. B. hujus f^cli meminit, ac Pecuniam inier- 
«eptam ad 30. rrulle Florenos auri afcendifTe narrat . Hujus etiam fa£tf 

men- 



CHRONICON. Sr 

reni in tanta quantitate reperti funt , quod numquam de- 
ficient Damui illorum de Beccaria , qui prricipaiiores fue- 
runt. Et alii non multi habuerunt infinitam quantitatem , 
adeo ut numquam in Lombardia factum fuerit tantum bo- 
tinura ftc brevi dividendum , divifum , & acquifnum. 



L 



C A P. IX. 

huchinus Vicecomes» 

Uchinus autem Vicecomes (6i) , & Dominus J^annes 
ejus frater tunc Novarieniis Epifcopus, & lpfius ^Jivita- 

L tis 



mentionem habec ad annum ija8. Gualv. Ftamma in Opufc. de Geftis A?o- 

Jiis R. I. T. XII. col. 998. C. , fe A pro Ciftro Claflidii , Cafttum Sefiertii 

nominat , quod in ea Regione nunquam cognitum . 

( 6» ) Luchinum Vicecomitem , una cum Joanne ejus Frarre , poft 

mortem Attii feu Azonis in Mediolani Dominio fummam obtinuiffe rerum 4 
jam notum eft . Aftii vero quis fuerit exitus , Le&:>ri hic communicare , re- 

rum ordo expofcit , quandoquidem hoc Azarius neglexit . Podagise igitur 
doloribus cruciabatur , jam ante plures annos Aettus Vicecomes ; hoc in 
cauffa fuiffe tradunt Scriptores , quod ipfe in Sanfti Gnardi honorem 
Templum extrueret prope Palatium , quod e regione Majoris Ecclefise , ma- 
gnis fumptibus aedificavit , quodque m prsefenti Gubernatorum hujus Pro- 
vinci* Aula-n vocitant , adhuc in parte fuperftes ; quamvis a pofterioribus. 
Vtcecomitibus , prsecipue Galeatio fecundo , auftura & reaedificatum , ac 
nupetis aonis a Comite Joanne Luca Pallavicino , viro magnifico , pro 
Domi:ia Noftra Maria Therefia Auj^u^a Infubriae Mideratore , immutata 
interiore murorum difpofitione , ad Regiae prorfus Aulae magnificentiam ap- 
tatorn fit ; a ije<£tifque in r uper fumptuofis Aulaeis , Picruris , atque Chryftal- 
lis rerum imagines refle£rentibus , paucis Europae Principum Regiis fit fe- 
cundum , Podagra igriur invalefcente , illis ftipaia fimptomatibus , quibus 
aliquanlo rmrtales ad feretrum trahit , Aclius opportunis Ecclefiae Sacra- 
mentts munitus , mignaeque pietatis , ac verae poenitentiae teftimoniis , ad 
adftantiwm ufque admirauonem , editis , die Lunae 14. Augufti aut potius 

16., 



8 2 P E T R t AZARII 

tis Dominus generalis , ambo filii pra^fati quondam D^mini 
Matthaei dominium Civitatis Mediolani communirer habue- 
runt. Qui Luchinus modcramina , prasterquam in Novaria-, 
in Civitatibus fupradictis & acquifitis gubernavit . Timuit 
vero Mediolanum de conturbatione ejus dominii; nam ufque 
tunc prsefatus Dominus Luchinus vitam prodigam geiFerat , 
converfando potiuS cum mdis , quam bonis, de die dormiens 
ut pluTimum, & de nocle vigiiabat„ Habuerat narpque unam 
de Spinolis in uxorem, quam in juventute, & cum alio primo 
matrimonio 9 quod contraxerat 9 dicitur dilcxiiTe ( 63 > . Qua 

mor- 



16. , qua die eo anno incidebat dies Lunae ut Cakulum ineunti patebit ; 
dies vero 14. erat dies Sabbati , ( de die enim non conveniunt Scriptores ) 
anno t>$9. die Lunae hora 20. occubuit . 

Optimum taraen fuiffe Principem , juftum , fubditifque Gibellinis , 3c 
Guelphis aeque amicum ^ bello fnrtem , confilio prudemem , omnes afleve- 
rant . iE iificia privata ab eo conftru&a , Moenia Civitatis, ac Turres Portis 
fuperftructe, Civiratis viae ademntae, St ftratae , aliaque plura, ejus magnifi- 
eentiam abunde teftantur . Vixit annos quaft 37., natum enim fuifle die 7. 
Decembris anno 1302. fuperius vidimus, morttium vero die 16. Augufti 
1339. , atque Medi dan? Domiuium accepifle die 10, Februarii i3 2 9« ■> ut 
videre licet Nota 41. Corius annos 38. vixifTe dicit , quod tamen Synchro- 
110 Scriprori , Nota predicta citato , repusrnat . Primus fuit ex Vicecomiri- 
bus Mediolani Dominis , qui intra Urbis Maeoia decefferit . Prolem nullam 
reliquit AcHus legitimam, FiHim tamen notham nomine Luchinam , ab eo 
procreatam 8t Lucholo de Zotta Mediolanenfi nuptam memorat Corius , 
ad annum 1339. E>e ^ oc Principe , Vide Hiftor. Cortufiorum R. I, T. XH. 
col. 903. A. , Gualvani Flamnjae Opufc. de Reb. Ceft. Azonis Vicecom. R. 
I. T. X"I. col. 1028. E. , Bonincont. Morigiam in Chron. Modoet. R. I. 
T. XII. col. 714. D. , Chron. Mutinenfe R. I. T. XVI. col. 598. D. , 
Chron. Eftenfe R. I. T. XV. col. 403. B. ; Corium ad annum 1339. 

( 63 ) Non de Spinuhs , fi Gualv. Flarnmae in Opufc. de Reb Geft. 
Azonis Vicecom. R. I. T. XII. col. 1030. C. habenda fides , fuit prima 
Uxor Luchini , fed Filia Marchionis Salutiarum VioIaj»ta nomire , ex qua 
Filiam fufcepit . Idem Gualvan. Flamma in Manip, Florum R. I. T. XI. 

col. 



CHRONICON. 8j 

mortua D^mioam Elifabetham de Flifco fororem prsedicti 
Djmiai Joannis de Fliica , luperius mortui , virgioem y 
magaam , & iormofam fibi matrimonio copulavit » & ex 
ipfa filium habuit , nomine etiam Luchinum, & filiam no- 
mioe Uriinam. Et multos fpurios habuit ex diverfis mulie- 
ribus quaefitos , videiicet Bruiium. , Forellinum , & Bor- 
fium , quorum aliqui prsevatuerunt ia virtutibus ,, ut i;)fra 
fuo tempore narrabitur .. Scivit r Populum Mediolafii de 
domiaio fibi dato murmurare propter prsemiiTa & alia y 
qu« taceatur : ftuduitque virtutes exercere, & bonis favere ; 
adeo quod ceteros fratres. fuos io refeido prasceflit. Ddexit,. 
fed tacite „ Gibrllioos . Statum Mediukni reiotegravit iti 
taatum, quod Mediolanunr noa Civitas (d Provincia vide- 
batur. Pacem diiexit a juftitiam amavit sequa libra . Qilencte* 

L 2. bat 



col. 7JJ. , Luchini Nuptias, tradit ad' annum 1319. Violantam Filiam Tho- 
mse I. Marchionis Salutiarum , nuptam Opicino Spinul^e , apud nonnullos 
Authotes legi ; utrum vero extincVj primo Conjuge , ad fecunda veta cum 
Luchmj Vicecomite tranfierit Violantes , fatis perfpectum non ha-beo : rei 
tamen veroiimilitudinem addit cognomen primi M^riti ,. a nonnullis Scrip- 
toribus ei at rtbutum . Adde etiam quod Ooicinus Spinula primus ejus Ma- 
ritus, in Annilibus Genuenfibus Georgii Stellae R. I. T. XVII., poft annums 
1J15. ampHus non nominatur , cum praecedentibus annis 1306, , 1307. , 
& ij 10. , frequens de eo fa&a. fit mentio; quapropter eo tempore mortuum „ 
fufpicari licet . Corius etiam ad annurn 1317. dicit 0>icinum Spinulam y 
jam demomium fuiffe . Hifce tamen omnibus non obftatuibus <iifficile a.ldu- 
car ut crelam Violantem , ft ob mortem Opicini Spinulae vidua jam erat 
anno 1317. , poft duodecim annos , nempe anno 1319. setate verofimiliter 
jam p.ove£tx , Luchino Vicecomiti nubere potuifle „ 

Ex fecunda Conjuge ( quam Ifabellam de Flifco, fuiffe dicunr Scripto- 
res ) Filiam nomine Urfinam habuiffe ,, e natam efTe de menfe Septembris 
anni 134J. ,. porl undecim Coniugii annos. , tradit Bmincont.. Morigia in 
Chronico Modoer. R. I. T. XII. col. n 78. B- , ex quo deduci pofTet , ip- 
fum. fecuvlas. Nuptias contraxiffe circa annum 1331. r fk ann. 1343. ^u- 
chinum diclum Novellum nundunv in. Lucem prodiiiTe . Sed de hoc plur» 
in lequcntihus » 



8 4 PETRI AZARII 

bat de paucis curare , & de multis curabat . Correxit pri- 

mo fuam Familiam , & ipfi imperavit , ut a confuetis cef- 

faret . Maximos equires ftipendiarios continue tenebat . Ec 

dkitur (64), quod faciendo guerram femper lucn.batur . 

Pacificum ltatum habuit in tantum , quod in territorio , 

quod tcnebat , tarn de die , quam de node , & in locis 

folitariis quilibet potuit converfari . Imo tantam cautelam 

habuit , quod pradones & confuetos prsedari abfolvit a ge- 

ilis , & itipendiis decoravit, ita quod cuitodiebant loca , 

qua? folebant offendere . Nullum Cairrum , vel locus , vel 

homo faciens fibi guerram potuit perdurare . Auiterus ho- 

mo vifu & opere erat , liberalis , parcus in promittendo , 

& largus tii attendendo . Rcs acquifitas vel captas nufquam 

perdidit . Dilexit foium filios , & de aliis parentibus fuis 

parum curavit . Sufpiciofus valde erat ; quibus cceperat of- 

fendere numquam parcebat , nec de iplis coiiridebit , prouc 

probatur per fequentia . Etenim ad >ieverant Mitthaeus, 

Barnabos , & Galeaz fratres , fiiii quondam Domini Ste- 

phani & ex Domina de Auria de fanua eorum genitrice . 

Et dum efTent in principio', juvenes formofi erant , & vi- 

debantur quali dcbere dominari . Et jam unus , videlicer 

Matthsus , fuerat uxoratus cum Domina Ziliola filia Domi- 

ni 



( 64 ) Ex hoc Verbo , quOd res ab aliis au.iitas , non a fe vifas figni- 
ficat , fufpicati fortaffe liceret , Azarium nundum tunc natum , aut faltem. 
adultum, fuiffe , &. fcribere coepiffe folum poft Luchini mortem , nifi fupra 
cap. 7. dixilfet , Et vidi Dominum Joannem de Spaim Alamamim in Sede Epif- 
copali Novarienji federe , & Epifcopatam ipfum pojjldere . Confer quse Clarif. 
Muratorius in ejus Prsefatione , huic libro praefixa , recenfet , & ea , qu« 
in Monito dixi . Quis autem fuerit Joannes de Spaim , nec inter Novaria: 
Epifcopos nominatum , nec ex Monumentis illius Ecclefia; cognofcere potu?; 
ideoque a Pfeudopontifice Nicolao , circa aiinum 1518. ad Novnrienfem 
Epifcopatum , electum fuiffe , credo , cui anno 1519. Joannes X"XN. , Ji, 
Vicecomitem fubftituit . Hinc forte aliquii , circa Azarii astatem , conjicere 
licet • 



CHRONICON. §5 

ni Philippini de Gonzaga de Mantua. Coepit iitos nepotes 
fuos habtre odio occulte . Et demum oportuit propalare . 
Ipfos exruht de Mediolano & de terreno fuo . Et credo , 
quod precibus illorum Dominorum de Mantua Dominurn 
Matthseum antedictum non expulit de Lombardia , fed 
in partibus Domini Marchionis de Monteferrato dimifit , 
videlicct ut plurimum in Terra Morani . Alios vero quam- 
quam juniores de Lombardia expulit , & in tantum ipfos 
odio fuit perftquutus , quod neceilario habuerunt in parti- 
bus txtrenns abientare , variando loca , & ieparari propter 
duo. Primum fcilicet ob paupertatem . Secundum ob pa- 
trui aitutidin , ut , ubi eifent , haberet deinde ignorare . 
De ipfis noluit aliquid boni audire ufque ad mortem ; imo 
odio habcbit quofque ipfis fervientes . Gefiit & aegrum ani- 
mum contra Magnates, qui converfttionem habuerant cuni 
prsefato Domino A/one . Et dicebatur , quod id faciebat 
propter alterum de duobus , fcilicct aut pro eo quod mor- 
ti prsefati Domini Marci tratris fui , de quo fuperius efl 
narratum , aiTenferant , confulendo , aut quia tempore Do- 
mini Azonis ipfe paucum profictum ex titulo & honore ha- 
bebat . Nam prasfatus Dommus Azo Coufiliariis fuis mul- 
tum credidit , & cum eo in inflnitum facti funt opulenti. 
Et pro eo didtos Coniilianos male tractabat , etiamfi effent 
de Optimatibus Mediolani. Et inter alios erat Franciicolus 
de Pufterla ditior & felicior qu">vis Lombardo , fi tameri 
temporalia horninem poiiiint facere felicem . Et quod fic 
verum , audietis . Nam pulchriorem & nobiliorem mulie- 
rem Mtdiolani habebat in uxorem. Nobiliorem , quia de 
Vicccomitibus; pulchriorem , quia etiam vccabatur Marga- 
rita . Et certe mirum fuit , quod ncmo in luxuria erat di- 
clo Francifcolo co&qualis, m tantum quod a prandio fe le- 
vabat , ut haberet coitum cura ipfa Margarita uxore . Et 
fic faciebat equitando , fi debuiiTet cle equo defcendere , & 
invadere pubiicas meretrices . Ex ea habuerat tres fllios ma- 

res, 



Srf P E T R I AZARII 

res x pulcnriores forma aliquibus Mediolani . Et fi aliter fuif- 
fenr , degenerailent , quia ipfjrum parentes tam vir quam 
mulier formoil ultra moduin erant & valde pulchri . Do- 
mum autem in Medioiano habebat pulchriore m ; polleflio- 
nes , mobilia , in tantum quod numerus non exrtabat , & 
certe aker Job. potuit dici . 

Sed quia ad plenum enarrare longum nimis elTet % 
concludam % quod prjefatus Dominus Francifcolufc accufatus 
fuit de quodam tradlatu . Et ccrte potuit elle verum . 
Nam dicebaiur % quod ipfius uxor pra^didta conqueila fue- 
rat , quod Dominus Lucbinus voluerat nobilititem ipfius 
turpi coitu fcedare fc Nam prajfatus Dominus Luchinus ex- 
ibtit luxurioius .. Et quod gravius erat , propter segrum 
animum , quem in eo, videbat , habvbat cte fhuu dubicare . 
E.t certe ii prasdiclus Dominus Francifcolus cogitata cito ex- 
pleviifet , de facili fuiiTent eftecftum confcquuta .. Scd quia 
tanti &. potentes Cives ipii tractitui aifeiuiebinr (6f) % 
neceilarium fuit ah aliquo publicari , & miL.. Qu >ctrca 
Dominus Luchinus. multos cepit , & capti fuerunt ilarim 
decapitati y & fame , alnfque tormentis necati . Et qun ni- 
mis longum eifet enarrare opus, de ipfis ad pr«efen& tace- 
itur .. Dicam % quod prasdi&us Franciicolus fugit (66) , & 

cum 

(65.) Inter hujus confpirationis complices , Cbrius. ad annum 1340» 
jiominat , prater Francifcum de Puiterula , Gilentium , &. B^rnabovem 
Vicecomites. , Pallam , 8t. Martinum Fratres Liprandos , Borolum de Caite- 
Jetto j, 8t Beltramorum Amicum . Chron vero Mediol. R. I. T. XVI. coi. 
715. E. hos nominant ,, Zurionum Fratrem dicti Francifci de Puterula „ 
Pinallam & Martinum Fratres de Aliprandis , Borolum de Cafteletto , Al- 
pinolum de Cafate , virum levem , & Ramengum ejus Fratrem «. 

(66) Franciicolutn de Puiterula , contra Luchinum , fimul cum. aliis 
Mediola-ni O^timarLbus , vere confpiravTe: anno r 340-. traiunt plures ex ejus 
stvi Scriptoiibus ; funt etiam qtui fufpicajnur Mathseum y Bernabovem , &. 

Galc- 



CHRONICON. Pf 

cum pluribus cx filiis fuis Aveniontm fe reduxit . Sed quia 
nec ibi nec ultra mare , nec citra permifnTet eum vivere t 
necelTarium fuir alio divertere; nam exploratores ipfum ft- 
qutbantur ; & captus fuit in marinis partibus , & fupet 
Portu Pifanorum ducYi fuerunt Mediolanum . Multos alios 
publicatos accufavit , quos morte peremit . Et dcmum in- 
fum & filios duos cum parentibus in Broleto decapitari te- 
cit , & quofque tam mares quam fceminas , & ipfam Mar- 
gantam (6j) conlumavit , qux propterea alia fuit Hecuba , 
ut lcgitur ln proceuTbus Trojanorum . Purgavit adeo Do- 
minus Luchinus eorum contumaciam , quod credo nun- 
quam Mcdiolanenfes aufuros traclare ( etiam quia timidi 
iunt a natura) contra Vicecomites . 

Prseterea Civitatem Parmae , fimulans de ipfa non cu- 
rare , cum univerfis forralitiis & C<tltris ejus diitricflus ha- 
buit , quam Ambafc iatores Paimenfes obtulerant. Civitatem 
Bobn acquifivit . Terdona* & Alexandrise dominatus eft - 
Civitatem Aftenfcrn habuit , & cum pa&is pro vita fua 

tan- 



Galeatium , ejus ex Stephano Fratre Nepotes , magnse expe&ationis juve- 
nes , hujus rei confcios , ac partiripes fuifle . ViHe Jovium in vita Luchi- 
ni > & Corium ad annum 1 J40. Dete&a vero conjuratione , fuga evafit 
Fcancifcolus die ao Julii 1940. , una cum Filiis , ac fuo Thefauro . Poft 
18. vero menfes , Pifas arte dedu&us , captus , ac Mediolanum translarus , 
una cum duobus Filiis , capite p1e&i'ur . Ejus vero bona , quag diftrahere , 
aut occultare -, non potuerat , publicata fuere , & ad bis centum millia 
Florenorum Auri valorem afcenchffe , di&um . Totam confpirationis feriem, 
artemque qua Luchinus , Francifcolum ex Avenione , quo eonfugerat , ad 
Pifanum Portum reverti , ibique comprehendi , ac Mediolanum adduci , cu- 
ravit Luchinus , fi viJere plaeet , confule Bonincont. Moripiam in Chron. 
M-^doet. R. I. T. XII. co! n 76. B., Gualv. F'ammam in Opufc. R. I. T. 
XII. col. 1035. E. , & Corium ad annum 1540. 

(67) Margareta Pufterula , Soror Fuit Ottorini Vicecomitis , & Filia 
Uberti , Fratris Mathaei Magni . Vide Corium ad annum 1340. ,Vide Jo- 
vium in Vita Luchini . 



83 PETRI AZARII 

tantum . Nam Dornus illorum de Solerio , quae in partibus 
illis viginti quatuor Caitra , & magna iortilitia habebat , 
Aftenft Givitati dominabatur , & in tantam fuperbiam cre- 
verat , quod aiias Domos & Parentelas Aftenfium pro nihi- 
lo reputabat . Nam pars Gibellina extrinfecus tenebatur , 
quamquim aliqua Caftra in Aftenii diitrictu pofliderent . Et 
in tantum hi de Solerio elati fuerunt fupevbia cervicofa, 
quod Rotarii Nobiles & potentes , & qui fub uno tecfto 
platese cum majoribus de Solerio converfabantur , propter 
gravia , qua* in ipfis faciebant , coeperunt contra htos de So- 
lerio cogitare . Domus autem Peiletarum , quae tunc perfo- 
nis & pecunia ceteras Aitenfes excedebdt , coepit iftis Ro- 
tauiis prcpter alia adheerere , & in tantum adhselit , quod 
traclatum cum Domo de Gaitello extrinfeca inierunt . Eft 
enim Domus de Caftello ternaria , quia ex tribus Parente- 
lis nobilium Gibellinorum unita , fciiicet Gutturariis , If- 
nardis , & Turchis . Et mediante D >mino Joanne Marchio- 
ne Montisferrati , qui multum de dicla Domo de Solerio ti- 
mebat 5 dederunt ordinem , quod una die Civitatem ipfam 
intraverunt ; & ipie Marchio cum toto ejus exfortio pras- 
fens fuit ad bellandum , & dominium ipfius Givitatis ha- 
buerunt . Qui Marchio , expulfi folum illa D>mo de Sole- 
rio , titulum dominii Civitatis Aftenfis acquifivit , & ipfum 
pluribus annis pomdendo . Et quia , ut fuperius dixi , pars 
expulfa Solerii Caftra prosmifla poflijendo potens erat, guer- 
ram ipfi Civitati fecit , & cum aliis Rcgalibus Pedemon- 
tium , & in tantum quod ipfi Marchioni durum erat , imo- 
impoffibile ipfam Civitatem poffe tenere . Et communicato 
confilio dominium ipiius Civitatis & diftriCtum Aftenfem 
praefato Magnitico Damino Luchino cum ccrtis p^cftis & 
promimonibus in vita fua dederunt ; & quas ipfe valde be- 
ne obfervavit . 

Erat autem praefatus Dominus Luchinus GibeHinifTi- 
mus , quamquam fe talem in Mediolano non oftenderet , 

in 



CHRONICON. 8p 

in quo noluit aliquem non efle Guelfum , prseterquam Do- 
mum de la Turrc . Et timens , ne lih de Solerio expulfi 
de AiU caput iterum facerent partis Guelfas , curavit ip- 
fos fummo itudio devafiare cc vaftavit ; nam Domus illa 
pro tsnendo centum equos & armigeros ultra f )litam, folum 
denarium non expendcbat , cui fimilis in potentia non erat 
in L ^mbardia tunc. Et pro eo favit ipfis Afienfibus Gibelli» 
nis ipfe Luchinus , qui cum cxercitibus , machinis , & aliis 
nectiiariis ad pugnam Caftrorum ipfa Caitra ccperunr , di- 
ruerunt , & txplanaverunt in profundis,& poffcffiones eo- 
rumdem de Solcno mter fe diviferunt cum aliquibus Caftris, 
quae qu mquam non fua occupabantur per eos de S lcrio. 
Et untum fectrunt , quod nullus ipfius D >mus in diitiictu 
Aftenfi bona pofTidebat , neque nominab.tur . Djinde Civi- 
tatem Albse Luchinus acquiilvit , Clarafcum , & afias Tcr- 
ras Regales, & qua? diu per Regem Rob^rtum fuerant 
poiTcilse in parribus Pedemontium nec (blum Caihum di- 
mifit , quod non prolterneret , aut fubjiceret ufque Vina- 
lium , quod dicebatur de partibus Provincise , Alpes cir- 
cumdantes , ibi Lombardiarn tranfeundo . Et certe fi ali- 
quantulum plus fupervixiflet, multa in Provincia pofTedifTer. 
Curavir multum foedus cum Domino Maftino de la Scala ; 
an id facerct amore vel timore , tacetur. Sed multa exenia 
ad invicem largiebantur , & fimul ambo mtgnam fraternita- 
tem habuerunt , & matnmonia inter fe plura decreverant Se 
publicaverant , quse propter mortem alterutrum non fue- 
runt exequutioni mandata . Cum Imperio femper bene fte- 
tit . Cum Ecclcfia tamen fuo tempore in Mcdiolano exiti- 
tit fUbdftum , ut nulli licerct vendere immobilia alicui 
Ecck fiaitico . Et ita hodie obfervatur . Circa vero flnem 
cuia^it, prgediclum Dominum Marchionem M mtisferrati 
vellc deprimere . Et utmam feciflet per ea , qua3 fequuta 
fu -t , & inferius dicentur de partibus L^mbardia? . Et cau- 
U cit , quia yidebdt ipfuni nimis crcfcere . Nam ipfe Mar- 

M chio 



5>o P£T R I A Z A R II 

chio dominiuni fuum , quod reperierat laceratum propter 
itukitias Theodori quondam patris fui , jam reintegraverat , 
& ahi Marchiones adhaerentes ipii de Monteferrato fave- 
bant fibi , timentes impetum Mediolani , & nolentes ipfius 
dominio fubjugari , iicuti Marchio Cremolinus de Mal<<fpi- 
na , Marchiones de Ponzono , M irchioncs Carrettini , Mar- 
chiones Ccvx , qui in angulo Pcdemontium lunt conclufi. 
Et quod verum eflet , indi.ia prajcedebant . Nam peti fa- 
ciebant per Vcrcellenfes Tcrras Tridini , Triverii , Palaz- 
zoli , Fontanetti , Liburni, & Bianzati , diu per MarcLio- 
natum pofleif s citra Padum . Quae Terrae fortes & notabiles 
plena^ erant Pupulo & frudtifci.se valde nimis . Et jam Ter- 
ram de Verruca cura Caitro cceperat poflidere , &: ab Epif- 
copo Vcrcellenfi velle cognoiceie, qua3 eit uhra Padum , 
& qua» impetum dare pluiirnum poterat & poteft ij.ii 
Montiferrato valde afpe-ro ad btlL.ndum . Et Crefcentinum, 
quod ell D:>mini Antonii h ii quondam Domini Ricardi 
de Tizombus citra Padum in oppofito ipfius montis Ver- 
ruca? jam eccperat poffidere . tt dicitur , quod nifi prsefa- 
tus M archio Montisferrati a Mediolano cum cautela , & di- 
mifla ipfius focietate in Mediolano & equis , Papiam fu- 
giflet , male fuccefliflet eidcm . Ex quo Dominus Luchinus 
grave odium habere inccepit contra Papienies , nec dein- 
de in vita fua diclus Marchio Mediolanum rediit . Praste- 
rea curavit idem Domi:>us Luchinus fummo ftudio <k cum 
maximis Liboribus & expenfis Janupm cum fuis Civitatibus 
fubigere . Januenies jam ad Populum cceperant le regere , 
remotis Ca(ahbus magnis , ficuti Spinulis , Fhfcatoribus , 
Auvi s , & Grimaldis , & Simoninum Buccanigrara in Du- 
cem creaverunt . 

Tamen volens ipfe Dominus Luchinus conceptum pro- 
pofitum fequi , fcedus cum ipiis Proceribus taliter expulfis 
inivit , &: cum illis de Flifco parentelam habebat propter 
uxorem , Et ad praedida exfequenda maximum exercitura 

raiiit 



CHRONICON. 5>i 

miilt cum Proceribus ipfis & aliis Lombardiae . Mifitque 
pro Capitaneo dicTas gentis &. reprsefentante perfonam ju^ih , 
difcretum vimm Dominum Ri uxium Yictcomitem fiiium 
fuum naturalem , ut. fupra , fock;tum alio Capitaneo exe- 
cutono , videiicet Domino Ray -laldo de Axandris de Man- 
tua . Dc cujus Bruxii proceffibus infra dicetur » Et fapiens 
Juris DocTor Francifchinus, de Chmhanis fu.iex Papienfis 
cum ipfo Domino Raynaldo in tpio. tx-rcitu. permanebar ., 
Qui cur.ibuit ipfun Civitatem o.bfivicre . Et male fuccelTnlet 
ipii Civitati , li pet mortem, prasfatus. D^minus Luchinus 
non fuiiTet de medio fubiatus., De cujus morte quum praefato 
Domino JSruxio innotuit,, ipfe Dominus Bruxius fugit ad: par- 
tes alienas , nec. aufus mjt ad propria remeare , cauiis. infra* 
fcriptis . Na.ni ipfe vivente patre Laudam Civitatem. tcneb j .t, 
magnam. vium & expenfas ducens, .. Habebit uxorem de 
Dominis, Gaitnbarchi diiirictus Tridentini ; &. fimiiis. Ne- 
roni ipfim Givitatem pertractabat . Cives non audcbant lo- 
qui * N>n velliebatur fecundum Evangelium vefte nuptia- 
li * Rapiebat quse volebat * Juftitia. ceiTabar > & fiebat k» 
cundum ipiius decreta j &. ratio erat , quia dicebatur aliu- 
tus, & ingeniofus ,. & fcientiatus , morales Libros undi- 
que acquirebat , bona & rationabilia principia habendo^ & 
mate caaciudendo . Multa pulchra dicebatur fu~> fludio com- 
piiaile * Dabat refponlum Proceribus Lombardi» , ut libe- 
bat . Et qut a Domino Luchino; non poterant obtinere 3 
ad ipfum recurfum habebant , fic quod erat fecundus Me- 
diol.ani Dominus tacitus ,, Duxitque Laudenfes pro majori 
paxte ad annualem fervitutem 8c operaria ipfi facienda . 
Nec aliquis. audebat conqucti ,, quoniam Judex competens 
non comparebat contra eum , &. ipil miferi contra poire 
annualiter refpondcbant , ut diclum etl fupra ., Perterri- 
tufque , quia folum amicum non acquifiverat , fugit ad 
p.irtcs, extraneas , ubi diu latitantem miferia fubjugavit ia 
paiubus, Yenctorum. Deinde B)noniam rediit ex mitTione 

M z Do 



9 i PETRI AZARII 

Domini Joannis Vicecomitis de Olegio , qui dominium ipfius 
Civitatis fraudibus objtctis occupando detinebat , & dcti- 
nuit , ut potuit , ut inferius dicctur . Et a Bononia ipfum 
Bruxium deinde brevi tempore expulit praefatus Dominus 
Toannes , dimittens ipfum fut proditorem cum folis vefti- 
bus & uno ronzino ; aflerens , quod niii fuiilet amore pa- 
tris fui , ipfum publice iuper piatea Bononias feciilet de- 
capitari , ut alios fecerat deprimentes itatum fuurn in Bo- 
nonia . Qui triltis effugit , & Acatum Civitatem adivit 
in partibus Venetorum , & in ipfa Civitate miferrime 
mortuus eft . Magnificavit autem praefatus Dominus Lu- 
chinus in tantum Mediolanum propter officia in ipiis Ci- 
vitatibus , prajcipue Mediolanenfibus , data , & pacem lon- 
giffimam & juititiam reclam , quod Mediolanum & Co- 
initatum tnplicavit potentia , quaj tunc acquifita ipiis num- 
quam dcficient. Prseterea prasfatus Dominus Lucbinus in Me- 
dioiano & apud Ecclcliam Bcati Joannis in Conca conftrui 
fecit ipatK iiilimam domum , & cum fpatioiis Palatiis circum 
circa , & rurribus fortiilimis & magnis, videlicet quatuor fu- 
per fingulis quatuor angulis direcle protendentium . Et ut ad 
ipiam fpatioLm pro libito venire poifet , fecit fieri pontile 
unum iatiffimum, ipatio br^chiorum decem vel ultra longum 
ab tpfa domo ufque ad Palatia , & domos apud Ecclefiam Ca- 
thedralem , & ubt aiii finguh Domini de Vicecomitibus ha- 
bitabant. Quod Pontile torum erat muro claufum & tedlo 
coopertum , & in fummitate omnium domuum fubjacen- 
tium , quod eft in iongo protenfum per fextam partem unius 
milians . Fecitque fieri in Vigievano Caitrum mirabile & 
innumerabiliutn cxpenfarum , cjuod appellavit Belreguar- 
dum , tamen cum maximo difpendio Communis Vigleva- 
ni , etiam fibi fubjectorum . De cujus magnitudine & lon- 
gitudine mirabilia poifent dici . F^cit etiam confi:i apuJ 
ipfum Viglevanum & fuper ipfius territorio Pontem unum 
ligneum firmatum in principiis parietibus fortibus muro- 

rum , 



CHRONICON. S>3 

rum , & fuper Ticino in longo protenfum a ripa Vallis 
Ticini loci Viglevani ufque apud Caftrum Bergami olim. 
conditum per prsefaturn quondam Dominum Matthaeura 
Vicecomitem occafione tranfitus Ticini . Erat autem dictus 
Pons mirabilis & fpatiofus & protenfus ultra modum . Erac 
latus , quod plauitra tria iviifent paria , & a parte . Lon- 
gus autem per unum milliare , & totus fcandolis ligneis 
coopertus , & tam levatus a terra , quod maxim^e naves 
five ponderatae five non , fine aliquo obftaculo fubtus tran- 
fibant . In capite vero utriufque partis erant pontes leva- 
torii , & fingula? Rocchae lignaminis valde fortis . Nufquara 
vifus fuit Pons ligneus aliquis tam longus , tam fec urus , 
quia ab utraque parte atfenbus erat conclufus , & merla- 
tus , & prseparatus ad pugnam , nec tam pulcher , & quem, 
ut dicetur infra , Papienfes combuflerunt . Et fi aufteritatem 
contra tres Nepotes non cxercuiilet in ipils cxpellendis, poffet 
per omnes Mediolanenfes titulan fanctus , exceptis fuperius 
chdtis , & Domino Miiffino de Beiutio , quam in havere & 
perfona fuit infequutus , tenead ) ipiu n in coafinibus extra 
Mcdiolanum & diftri&um . Et taliter fe gcffit , quod perpe- 
tuo ipfius fama in Mediolano & Lombardia non labetur , fcd 
divulgata apud poiteros elucefcet . Voverat autem prasdic"la 
Dornina Elifabeth ejus uxor vifitare Ecclefiam Sanc~ti Mar- 
ci in Venetiis , ut diccbat . Cui itineri Dominus Luchinus 
annuit . Et fociata multis Proceribus utriufque fcxus , iter 
arripuit , & tanquam Imperatrix , & cum maximis difpen- 
diis , & Curia publicata , recepta fuit in Verona per Do- 
minum Maitinum . Ccmplevitque iter fuum , & dicitur 
etiam voluntatem fuam compleviffe circa coitum (08) . Et 

aliaj 



( 68 ) Celebris eft apud ejus xvi Scriprores « hsec Ifabcllae de Flifco , 
Luchini Uxoris 5 percgnnatio , ad Divi Marci Tsmplum Venetiis vifitan- 

dum , 



S>4 



PETRI AZARII 



«Jum , tam propter comitantiinn numerum , 8t magniricenthm , quam 
propter regiam pompam, qut a variis ttali« Principibut in itinece recepta, 
atque hofpitata fuit . Neque a nonnullis difUmeUntur ea , qu* contra mi- 
tranalis modeftiae debi-um , invioiatamque nuptinlis thalami fi.iem fecifTe % 
hic tracrit A^attus . Nullus. taraen inter tot ejus aevt Scriptores , nobiles 
Matronas ,. & Viros , ex diverfis fubditis Cvitatibus a Luchino accitos , 
quibus Uxorem fociari voluerat , enumerare agrefTus eft ; quod certe ea de 
caufla faclum fufpicor ,, ne ad affeclas , earumque Familias , illam forte in- 
famiaa notam quis extenderet , quam Ifabellam mcruifTe , fcribunt . Uni- 
cus inter omnes, quos videre licuit Scriptores, efl Author Anonymus Chro- 
nici Eften.fi & , a Ctarif.. Muratorio vulgati ,, R. I. T. XV. col 4J4. E. , gc 
feq. y qui haec diftinfte tradit . Ejus textum eo libentius hic refero ,, quia 
jam a Muratorio e litum , 8t quia alicui ,, ex honeftiffimis. Mulieribut , qu» 
Dominam comitabantut , Jure merito,, ex ejus exemplo , aliquid notae inuri 
aon poteft ; praecipue cum propriis fociatae confortibus , pleraeque iter fu- 
fceperint . Quapropter obaudiendum A^arium ficile credo > qui de rebus 
alibi geftis loquitur r Maxime cum apud ptures alios Scriptores ea,, quae ipfe 
infra tradit , nort legantur . Vide de hoc Corium ad annum 1 J47, % quo 
tempore tale fufceptum Iter . 

Praedi&us Au&ot Chronici Eftenfis * fic foquitur ; 

,,. Tunetemporis revelavit(nempe Ifabella } domtno Luchino y Voturri 
u, quod promiferat , defiderans adimplere > qui refpondit eft*e contentum % 
». & Nuntios direxit fubditis cujushbet Civitatis , quoi traderent ei duos 
?, honorabiles Cives , tali de cauffa » & fic faftum fuit % Qyi fuerun* 
3» XXVIII. , fcilicet : 

De Civitate. Tortorue- • 

y, Dominus Gratiolu* de Ooicinis * 
,51 Dominus, Francifcus, de Pon2ano » 

Da Alexandria « 

M Dominus Joannes a Puteo- ,. 

n Dominus Guillelmus. de G uafch is . 

De Cremon* » 

9> Dominus Jacobus de ^umma » 
,». Dominus Bextouus Cavalcabos « 



GHRONICON, 95 



De Brixia « 

»« D-iminus Jicobinus Tagentinus » 
«« Doirinus Petrus de Ugonibus . 

De Venellis « 

•• Dominus Antonius Cagnolus » 
*, Domiuus Rizardus Tizonus . 

De Laudo . 

„ Dominus Sagnius de Vifcamor . 
„ Dominus Matthaeus de Rizardis . 

7?« NoVKYit m 

9 « Dominus Francefchinus Titonus . 
„ Diminus Romagnallus Torniellus . 
i) Dominus Ambaxiator de Bobio . 

De Afii . 

j, Dominus Anronius de Durafliis . 
7t Dominus Conradinus Ruilerius • 

De Como • 

f , Dominus Pincivalfis Avogarus . 

,, Dominus Codeus de San&o Benedicto • 

D% Bergam* • 

,« Dominus Baldinus Saldus . 
7> Dominus Henricus Sbaidus . 

De Placentia % 

„ Dominus Manfredus de Lando . 
,, Dominus Dondacius de Fontana • 

De Parma • 



„ Dominus Ubertus Marchio Pelavicinus . 
„ Dominus Joannes de Corrigia . 

De Papia • 

4> Dominus Becarius de Becharia . 

rt Dominus Ifnaidus Domini Petri , & Frater ejus * Item 



S>6 PETRI AZARII 



Item de Civitata Mediolani % 

„ Dominus Maffeus Vicecomes . 

„ Dominus G'fparinus Vicecomes . 

„ Dominus Francifcus de Carcauo , 

,, Dominus Otobonus Lac Vicecomes « 

,, Dominus BofEnus Mantegacius . 

j, Maxotus Bufca . 

„ Dominus Petrus Vicecomes . 

I, Guiietus de Caxite . 

5 , Guillielmus de Pulerla . 

„ Migifter Miynus Phificut • 

5 , Katelanus focius Domini Maffei , de Sala 

„ Franzolus de Sanc>o Vitali • 

„ Cirnolus Canevexius . 

Nomina Dombiarttm • 

n Domina Ifabella Uxor di&i Guafparini Vicecomitia „ 

t , Domina Leonor Uxor dich Joannoli Scacabarocii . 

„ Domina Bonacoffa de Pirovano . 

>, Domina Leonor Uxor Petri Vicecomitis • 

,, Uxor Domini Joannis Vicecomitis • 

„ Uxor Antholini cum fua Nepote • 

„ Uxor Francefcoli Burri . 

„ Uxor Arducini Benzoni de Cremona , 

„ Uxor Domini Joannis de Befocero . 

,, Uxor Lanfrancoli de Bu?ms cum Filia • 

„ Domina Theodora Uxor Francifci de Madfii * 

„ Uxor Mathsei de Gambera . 

„ Petrus Luvonus Domicellus Domini . 

„ }>anno!us Domini Gtfparini Vicecomitis ♦ 

„ Filius Lanfrancoli Bugni . 

}> Magifter A nberttis Medicus . 

j, Magifler Guillielmus Cyn ycus . 

, Dominus Marinellus de Medicis . 

„ Djminus Mizacanis de Madrienano • 

,, Dominus ^ignorellus HomoH^Ds . 

„ D.iminus Ma^ifter Joannes Bufca • 

„ Fxanciicus de Ma^us . 

„ O- 



CHRONICON. p 7 

alia» focias fuse , & de majoribus Lombardia; fererunt illud 
idem . Propterea multa fcandala kquuta fu-it . Sed quia 
amor & ruffis nequeunt celari , nec aliquol um oecuN 
tum , quod non reveletur , quum ipfa rediifTct , Dominus 
Luchmus fcivit Sc audivit de geftis . Sed tamquim fa- 
piens curavit dare ordinem de vindicla . Et quia una die 
dixtt , quod in brevi faclurus erat in Mediolano majorem 
juflitiam , quam umquam feciifet , cum pulchro igne , 
prasdicfta ejus uxor percepir , quod ipfa erat in juititia ; illa 
mtelledta propter commilfa , cum perfona non poterat fa 
excufare a prasdictis , ficuti alias excufaverat . Qailiter au- 
tem proce&irent negotia , ignoratur , nec fcnbuur (*>'), 

N Sed 



,, Cagno!u9 de Corrigia . 

,, Ferrantinus de Malateftis . 

,, Dominus Bene&us de Malavicina . 

„ Quilibet fupradic>r>rum habebat Domicellos , & Domicellas , nomx- 
,, na quorum , Si quarum non fcribo gic. 

„ Receirerunt Mediolano in Millefimo CCCXLVil. die penultimo men- 
„ lis Apri'is . Hiclenus prgediftus Amhor . 

( 69 ) Quod filentio praeterit Azarius, atqu<> fl^n pauei ejus *vi Scrip- 
tores , refert Jivius in Vita Luchini VicecomitiS hifce Verbis : Hoc ttnto 
inexpiabtlis infamix vulnere perculfus Princepi , ita fiagitii injuriam tulit , ut 
%on ohjcura y parati ad vinditttim animi , figna vel non plane estplicata , con- 
tratte jronfs ane^la , demorfis fepe un^nibw; , ofinderet . Itaque Fufca ( fic 
Ifabellam vocat ) expedito ingenio , non impndica molo , fei apprime truculenta 
Mulier , pv.iv metum celeriter an+evertit ; <tgru-nque adbuc Conju^em veneno 
lento atque tab^fico prxoccupat , nullo tun fcelens extarte ve/ii^io , cum plane 
mfuratus te*ri fenis objtits , ad no^nm inCur^entis morbi impetum , ftcile ref- 
ferretur . Hanc ex Jovio laciniam hic inferre placuit , ut LecY:>r, fimplicita- 
te Styli, quo utor, taedio captus eie^ani huius fa&i defcrip ion- recreare- 
tur ; c^terum, plura quae hic narrat J->Wus quafi teftis pr-efeis fuiflet, Rhe- 
toris i.igenio , non veritati aifcribenh fu it , cu n a->u1 coaev-is Scnptores 
hqu iegantur , Vide etiam Platinam in Hiiloria Mantuae , qui Ifabell* amo- 

res 



P 8 PETRl AZARI! 

Sed Dominus Luchinus vindiclam illam facere non po- 
tuit propter defeclum vizx ; & Gc diem claufit extremum 
Anno MCCCXLVIII. die XXV. Januani , in die Sandtas 
Agnetis ( 70 ) . Et fepelitur in Ecclefia Crefcentiaghi 
(71 ). Unde Cato: , 

Nam nulli tacuiffe nocet . Nocet ejje locutum , 

CAP. 



rc9 cum Ugolino Gonzaga , eorumque ge^a in itinere , quo eam Venetia* 
comitatus eft , luculenter defcribit Jib. III. & R. I. T. XX, col. 733. E. & 
feq. , Vide Chronicon Manruanum Bonumenus Aliprandi Antiquit. Italic* 
Muratorii T. V. col. 11 79. A. , & teq. 

(70) Luchinum Vicecorr.iceiri vita defun&um die San£tae Agneti facro 

ai. Januarii i^X.^gtdie 15. fepului* tradiium , facile crediderim , atque 

Amanuenfis errore in Azario ahquid omiiTum fuiffe , nifi }o. de Cornazano 

in Fragmentis Hiftor. Parm, R. I. T. Xil. col. 747. A. , 8t Gualv. Flamma 

Manip. Florum R. I, T. XI. col. 757. D. diem mortis 25. affignarent • 

Corius autem diem 13. , Jo. vero de Muihs in Chronicon Placent. R. I. T* 

XVI. col, -499. B, Luchinum Vicecomitem Mediolani diem claufiffe extre- 

mum hora 13. Sabbati 24 Januani, affirmat, annum vero perperam affignac 

eundem 134?., quod diverfae annum Cunc temporis incipiendi in diverfi» 

locis coniuetudini , forte tribuendum , pro Azario vero Amanuenfis errori . 

Chronicon Eftenfe R, I. T. XV. col. 452. D. , die 24. Januarii 1349. Lu- 

chinum morte Peftilentiatz , quia fanguinem fpar/it , Defun&um affirmat . Ve- 

neno tamen potius , quam peftilentiali morbo , tribuendum , hoc crederem f 

cum fanguinis efFufio , inrer corrodentis Veneni figna , recenfeatur , Vide 

Lindeftorphium )o. , de Venenis , aliofque ; Anno tamen 1 349. Luchinum 

obiiffe , cum Corio praecirati Authores , & Hiitor. Cortufiorum. R. I. T. XII* 

col. 929. A. , uti etiam Chron. Mutinenfe . R. I. T. XV. col. 614. D. con- 

veniunt . Vide etiam Gualv. Flam. Manip. Florum R. I. T. XI. col. 757. 

Difcordantes Scriptores facile conciliabis inito calculo , ex quo apparet an- 

no 1348. nec diem Januarii 23., «ec 14. incide.re in diem Saturni , diem 

vero 24. dicti menfis , fed anni 1349. incidere in diem Saturni . Tali anno, 

ac die mortuum vere effe Luchinum ex hoc cognofces . Ipfum natnm fuiffe 

circa annum i29i. v fufpicari non temere licet , ut alibi dixi ; Gualv. enim 

Flamma inOpuic. R. I. T. XII. col. 1046. B. dicir , Joannem Archiepifco- 

fum natuui anno 1190,, & jjoft 16. menfes natum Luchinum Fratrem ■ 

H*c 



CHRONICON; 99 

Htc fi vera funt decefiit Luchinus anno aetatis fu* circa 57. 9 quamvis Jo- 
vius nullas adducens tabulas , atmos 6i. vixiffe dicat . Gua>vanus verd 
Flamma tunc temporis Mediolani vivebat , &. verfabatur in Aula , utpote 
qui erat FetierabiHi Damini Joawis Arcb-ejif o/> ; Capellanus y & fcrib-i , ut 
ipfemet profitetur in Cilce Qpufruli . Pi^a eius U^or , Gualvan. Fiamma, 
( !oco Nota 63. citato ) tefte, fuit Vi^ia.^a FiH M ichi^ris Sa'u!iaium, de 
qua tamen vide qu* dixi . Ex ea Filnm fttfbVpWe aHqui tradunt; fed cum 
de hac poftea nihil fcriptum reperiatu*, forte i' f uem extin&irn, purandum 
eft . ^ecunda fuit Ifabella de F'i f co , eique nupfiffe anno i?r6 tradir Ano- 
riymns Seriptor Annal. Mediok R. I T. XVL col 696. C. his Ve bis :. jh 
nnno I5t6. Lurhinv.s , & Stepbamu Fratres , Uvores ducitnt ; Ambce JanuenCet 
erant . Neque aeras obftare viderur ; Lucbinus e in anno 1^16 ex pisg.hctta 
annum agebat vitae fu<e 24. ; Heoque^ primam Uxoem jam habuifle pote- 
rat . Verum quominus Annal. Mediol. Scriptori afTentienium vid-atur circa 
tempus , quo Ifabellse nupferit , h*c in cauiTa effe paffunt . P imo quwd 
Bonincont. Morigia Syncranus Author in Ciron. Mxlae:. R. I. T. XII. cof. 
»178. B. afiinnat Urfinam Luchini , & Ifabellae fi'iam natam anno 154?. 
poft undecim Conjugii annos , ex quo deduci poieft IfabeMam nuptam fmf- 
fe , non anno t?r6. , fed t3 3z. ; Secundo quod ft Ifabellse nuptias ad an- 
iium r?r6. remittas y eam circa praecedentis ^eculi fine n natam fuiTe t 
concedendum fit ; ideoque anno 1347. quo Venetiis perfxu , fere quin- 
quagenariam fuiTe- ; qua» astas , utru n rebus ab ea tunc perpetratis conve- 
nire poffit , Le&oris pruientise judi.-randum relinquo . G nivanus etiam 
Flammt Mmip. Fiorum R. I. T. XI. col. 7??., af annum i3»9» hec ha- 
ber : tunc Lucbinm , fr Lodrijlns d^oeirunt uxo^em , fed neque haec Epocha 
convenit cum iis quae fupra ex Morigia vidinus; Errorem igitur irrepfiffe in 
utroque textu verofimile eft , quod in Motis prascipue numericis facillimum. 
Violantis tamen nuptias , anno i?i6. eveniffe verofimile eft ; I.abeliam 
poftea vero ab eo annr» 1319. defponfatam, fuiffe , ut Gualvanus dicit ; fic 
«nim anno 1347. infra quadragefimum aetatia annum adhuc erat » 

Cu n tamen nemo ex citatis fcriptoribus Luchini more$, accuratius de- 
fcribar , quam incertus Auth^r , irt Hi^ori?e Roman-e fragmentis , quem 
Nicolai Lau^-enti , feuCoIa da Rien^o , nomine edidit Muratorius Antiquit. 
Itaficnun T. III. cof. 306. A. y temperare non poffum , quin huius laciniam 
hic ex riban, cum plura de eo contineat 4 qu* apud alios Scriptores, fru- 
ilra quiefieiis ; fic igitur dicit t 

», ^everus homo Luchinus . abfque ulla miferatione rexit. Offenfas num- 
j> quam remittebat . Pro meritis noxios , St peccanres puniebat . Tanta e£ 
55, crudelitas infuit, ut Canibus fuis vorandum dederit quendam adolefcen- 

N % ,j tu- 



ioo P E T R I A Z A R I I 

„ tulum Germanum , qui Luchino Cerafa obtulerat , quod adolefcerrs ipfe 
„ Canem quendam ejus , fibi alatrantcm vulneraverat . Nulla pietate Ty- 
,, rannus flecti potuit , ve! ob percufforis pueritiam , vel ob genitons ejus 
,, amorem , qui Tribunus Militum , 8t Amicus Luchino erat , vel ob pecu- 
„ niam pro pucro redimendo oblatam . Ceterum idem Vicecomes, Hcet Cu- 
„ ftodes Corporis fui , equites, ac^lfdites in regalem modum habcret, nihil- 
„ ominus praecipuam, novamque cu 'odiam ad Corporis fui defenfionem enu- 
„ uivit . Ejufmodi cufto iia fuerunt duoCanes Alani ,corpore ingentes , afpe&u 
,, horribiles , forma , Leontbus non abfuniles , lanofi ceu pecuies ■, oculis 
„ rubentibus , ac terribilibus . Hi duo Alani Canes perpetuo Luchinum pec 
,, Aulam fociabant , a Latere dextero unus, a finiftro alter . In Palatit fui 
„ medio fortis Turris conftru&a exfurgebat . Intra Turrim amplum fati» 
„ cubiculun erat . Qjium, in illo cubiculo Dominus Luchinus cubitum , ad 
,, fomnum capiendum petebat . Canes catenis foluti vigilabant. Turrim cir- 
„ cumibant femper.Nemo ad pfiium cubiculi apropinquare audebat . Ante 
„ Turrim in^ens , ac fpatiofa Aula videbatur ; Ad Aulae Oftium excubabanc 
„ Cuftod.es . Ai generalem portam Curiae in atrio excubias fcas agebant alii 
,, vigiles . Demum armatorum tertia cuftodia in Platea morabatur . Quum 
,, Dominus Luchinus ai menfain folus fedebat , quatuor Cancs corporis 
„ forma ingentes continuo ftabant ad ejus menfam . Ipfe vero modo uni, 
„ modo alteri fiufla carnium projiciebat . Quum ipfe Dominus Luchinus 
„ ftabat , dynaftarum , 8t Nobilium magna multitudo eum circumdabat , 
,, filentium caute cuftodiens, ob Canum timorem , nemo adftamium aulico- 
„ rum movebatur loco , nemo Nobilium loquebatur . Si Vicecomes ahquem 
„ forte iniquo , aut ingrato oculo confpiciebat , protinus Canes , ad guttur 
„ exofi hominis irruebant , 8t illum , ad terram profternebant 8tc. 
Infra vero (icj 

„ Praeterca Dciminus Luchinus juftitiam fumme amavit, quam nec ob 
„ aurum , nec ob argentum unquam exercendo deftitit . Quare Mediola- 
,, nenfis Civitas , 81 caetera loca , quibus imperabat , fecuritate , 8t quiete 
,, multa gauiebant . Naturalis ei filius fuit Bruzius nomine . Huic Domi- 
„ no Bru^io donavit Laudis Pompejae dominium , Ad hanc Urbeculam re- 
„ gendam ettm mifit . Contigit quendam Virum nobilem vitam ademifTe 
,, cuidam alteri . Captus fuit occifor , & poftmodum decollatus , Ante- 
„ quam Capitalem fententiam is fubiret , parentes malefa&oris ejufdem 
,, Dominum Bruzium adierunt, eique in hunc modum funt loquuti : Domi- 
,, ne Bruzi ; tibi opus funt nummi . Ne perde hominem quem captum in 
„ vinculis habes . Ecce jam par^viinus numeranda tibi quindecim aureoium 
-j> millia , His auditis Dcminus Bruzius protinus animo ienitum fe fenfit « 

» Ob 
i 

i i; - 

ii 



■CHRONICON. 101 

„ Ob id ad Mediolanenfem Urbem eques perrexit . Coram patre fterir . 
,, Genibus ante cum inixus , interfe&ioris abfolutionem popofcit ; quod 
M ipfe Bruzius egenus Miles effet . Quindecim millia aureorum fe fore lu- 
9t craturum expofuit , fi facinorofo viro vitam falvaret . Haec audiens Do- 
? , minus Luchinus genitor , famulo cuidam fuo innuit , ut e cubiculo de- 
,, ferret ad fe quamdam fuam Caflidem . Galea hsec admodum perpolita re- 
? , lucebat . In culmine inerat crifta feriei villofi, coloris purpurei. Infcripta 
„ aureae litterae apparebant . Quum allata fuit Galea , dixit Luchinus : 
,, Bru7i epigraphem hanc perlege . Legit Bru?ius litteras infcriptas nempc 
„ JU^TITIA; addidit itaque Luchinus: Nos juftitiam quam hic nominatara 
, „ intuemur ex ( qutioni mandabimus . Nolo fane quindecim millia aureorum 
i) praeponderare caflidi meae,ou8e quidem pretioficr eft imperio meo . Perge 
j, i^itur, & Laudem Pompejam redi, &. jufiitiam exequere . Hanc nifi per- 
„ ficies , ego ipfe de te fane 1'ufcipiens complebo . Multum amavit Luchi- 
„ nus , ut quilibet fub dominio fuo refte procederet . Multo amoie Popu- 
,, lum , & Plebem profequtbatut . Piaefuit imperio annis novem , & in /uo 
,, dominatu diem claufit exrremum , (ucceflbri renuncians regimen Regni , 
,, amplioris quidem , ac majoris , quam ipfe acceperat . &c. 

( 71 ) AJ huncBru?ium, Nota prascedente non:inatum, fpe&abant am- 
pl* ut vulgo dicunt PoffeJJiones , quas in Agro Laudenfi nunc pofiidet Nofo- 
comium Uibis Mediolani , quas ipfe violenter rapuerat , ac mortuo Luchino 
Patre , fugiens ob vitae metum reliquerar ; in Laudabiliorem ufum poftea a. 
fuccefforibus Principibus aflignatse . Hic Uxorem duxerat de Dominis Caftri- 
barchi diltrictus Tridentini . 

E' rar probabiliter Azarius , cum tradit Luchinum Crefcentiaghi tumu- 

latum fuiffe . Corius in Dh'i Go*tardi Templo fepultum , ai annum 1349. 

dicit , & Chron. Eftenfe R. I. T. XV. col. 451. D. , haec habet : Et fepul- 

tus ad Capellam fuam cum omni decente bonore equorum , fr ianderiarum . Hoc 

eft in Ecclefia Sanfti Gouardi , quae fuo Palatio adnexa erat , ibi fita , ubr 

a tiquitus fuit Ecclefia Sanfti Jcannis , ad fontes di£H , quia ibi erat Fons 

Biptifmalis , Cathedralis Ecclffiae , uti e^udite oblerv.it Vir editis Ooeri- 

bus Clar. Nicolaus Sormanus Ambrofianae Bibliothecae Mediolani Pra?fectus . 

V> le Pafieggi Hifi orico-Topografici nella Citta , e Diocefi di Mrfano &c. Ab 

A6ho Vicecomite ^an&i Gottardi Ecclefiam conftru£tam fuiffe , atque Divo 

Gotrar io noncupatam , uti eorum Patrono , qui Podagra laborant', ut fu- 

perius dixi, pluies tradunt Scriptores . Eam vero Baptiimali Fonti deftina- 

tam , ac Sanfto Joanni , & Virgini Deiparae prius dicatam fuiffe affirwac 

etiam Georgius Merula Hiftori» M«diolani lib. 4. R. I. T. XXV. col. 

148. B. 



,01 PETRI AZARII 

C ,A P. X. 

Joannes Vicecomes 

POrro Dominus Joannes Vicecomes de Olegio , grandis 
corpore & formofus , probus & aftutus , & de quo 
latius infra dtcetur , de pauperie & miferia per Dominurn 
Joannem Vicecomitem filium quondam Domini M itthsei , 
de quo fupra , & ad prasfens infra dicetur , fublevatus 
fuerat ; cui fervire ftuduit, & in tantum virtutibus fe ere- 
xit , quod ex Domicello facftus fuit in majori E.xlefia Me» 
diolani Gimiliarcha , in qua dignitate ufque ad XXXH. an- 
nos perduravit . Demum praetatus Dominus Joannes Epifco- 
pus eum uxoravit , tradens ei Dominam Antoniam de Ben- 
zonibus de Crema . Et o quam bona Antonia profutura fuit 
Cremenfibus , & prascipue illi Domui Benzonorum , licet 
aliquando receperint amarum propter illud dulce ! Et de- 
mum prasfatus Dominus Joannes Epifcopus tunc Novarien- 
fis & Comes , 6c ejufdem Civitatis Dominus generalis , ip- 
fum Joannem de Olegio P >tellatem dicla» Civitatis creavir, 
& ibi ftetit . Deinde a dicla Poteftaria remotum prasfatus 
Dominus Luchinus curavit ipfum in armis exercere , ipfum. 
conftituens Capitaneum in Civitate Brixice , & in Potefta- 
tem , ubi fapienter fe geflit . Et demum ab ipfis officiis. ip- 
fum promovit augmentando % & ipfum pro Poteftate A:t33 
nuper acquifita» milit pro exfequendo fuierius narrata . De- 
mum multiplicato culmine ipfum in Capitaneum & Locum- 
tenentem univerfa? partis Pedemontium conliituit » in quo 
Locumtenentis & Capitaneatus officio erat temporc con- 
dufionis prsefati Domini Luchini* 



CAP. 



D 



CHRONICON. i©3 

C A P. XI. 

Joannes Vicecomes Mediolanen/is Archiepfcopus 
f3* Dominus generalis . 

|Ominus autem Joannes filius quondam Domini Mat- 
J thosi Vicecomius , de quo primo fuperius diclum eit, 
doaimium Mediolani habuit poit mortem pra?fati Domini 
Luchini . Coepitque regere & miniitrare , prseterquam in Ci- 
vitate Attenfi . Succubuit magno periculo ante adeptionem 
dcminu . Nam Domino Luchino vita func-lo , Forafterios 
& Curiales de fidelitate jurare fecerat is manibus Luchini 
Novelli iilii ipfius . Et Foreilinus frarer naturalis (72) ip- 

fius 



(71) Foreftinum Luchini filium fuiffe ab Ifabella de Flifco unico par- 
tu cum Botfio enixum , tradit Jovius in vita Luchini ; Corium forte fecu- 
tus , qui ad annum »546. refert , Luchinum ex Ifabella de Flifco fufcepif- 
fe Borfium , & Foreftinum gemellos die quarta Augufti anno 1546. praedi- 
do . Corius infra tradit Ifabellsm publicis Tabulis editis die zS. Aprilis 
t J49. , confeffam efTe , Luchinum Novellum , &. Urfinam , non effe Luchi- 
ni filios , ut communiter credirum, fed eos ex Galeatio Nepote,ac Stepha- 
rii Vicecomitis Filio , concepffe ; Quid autem de hac confeffione creden- 
dum fit , forte ambiget L< ftor . Ab Ifabella fa£m fuiffe non dubito , 
Corii loeo citato , au&oritate du&us , qui diem etiam indicat ; Dubitandum 
reftat , utrum fponte Veiiiaiis Zelo , ac pro religione eam emderh , quod 
de nauliete nec pi 1 , nec Cafta , admira'ione certe dignum efiet , ac vix 
credendum ; aut ea ad talem edendam declarationem coadra fuerit Matth<ei 
Bernabovis , ac Galeatii arnficiis & minis compulfa , quod forte ejus tem- 
poris Hiftorici non fcripferunt , quia talia tunc fcribere , periculofum . No- 
fter Azarius nunc refert anno 1349. J annem Vscecomitem Archiepif- 
copum Mediolani , poft Lucbini Fratris mortem , Luchino Novello ejus filio 
Fidelitalis juramemum a Subditis praeftari juffifTe , quod certe a Mediolani 
Dominio praedi&cs tres Fratres Vicecomites excludebat . Non ideo invero- 
Gmile videri poteft , praedi&os , malis artibus & minis , Ifabellam , ad eam 

decla- 



104 



PETRI AZARII 



declarationem edendam , cogere potuiffe , qune ipfis Principatum afferre , 
unica poterat . Venenum poflea a Bcrnabove, & Galeatio , Matthaeo Fratri 
propinatum , aliaque faeinora ab ipfis toto vitae tempore perpetrata , pro 
ampliando Principatu , pro eo obtinendo , ad omne fcelus paratos fuifle , 
fatis probant . Credulitate Joannis Archiepifcopi ad haec anfim praebente , 
de quo Nofter Asarius jam dicit , quod erat Muttum Credens . 

Annales Mediolanenfes R. I. T. XVI. col. 711. B. aliique Srriptoret 
narrant Foreftinum filium naturalem quondam Domini Luchini > cubicu- 
lum Domini Joannis Archiepifc ">pi quadam die intraiTe , animo ipfum oc- 
cidendi , fed nihil facere pottiiiTe ; ipfumque Archiepifcopum eum Carceri 
mancipaife , a quo numquam exivit . A^arius cene jam dixerat Cap. 9. 
Foreftinum , B ufium , feu Bru?iu n , &. Bnfium , fpunos , ex diverfis mu- 
Jieribus , Luchinum habuiiTe . Quid Corio fucum fecerit , ut B)rfium , & 
Foreftinum ex Ifabella natos crediderit , i^noro ; hoc tamen certum efl 
quod fi Foreftinus natus fuiffet die 4. Augufti anno 1^46. , anno 1549. Patrui 
cubiculum, pro eo occidendo ingredi non poterat, triennis puer . P;aeterea 
fi ex Ifabella nati Foreftinus & B">rfius , non video cur Labella ipfos noti 
nominaverit in Confeffione diei z%. Apiilis 1549. , fi enim ab ipfia enixi 
fuifTent , vel inceftuofi Coitus filios , ut de Luchino Novello , 81 Urfina di- 
xir , vel legitimos , 5t ex Luchino conceptos declaraturam fuiffe , ut eos 
& pr?ediclis diftingueret , verofimile eft , Credenium igitur puto , Luchi- 
num Novellum , 5t Urfinam ex Ifabella natos , Bruuum , Foreftinum , & 
Borfium , five Borfinum , ex aliis Pellicibus procreatos fuifTe . Joannes Vil- 
lani R. I. T. XIII. col. 957. tradit , anno 1346. Marchionem Eftenfem t 
filium tunc temporis Luchino Vicecomiti natum , ac Sacros Fontes praefen- 
tafTe , quem Luchinum Novellum fuiffe , vix dubito . Imo Chron. Eftenfe 
B. I. T. XV. col. 451. A. rem clare exolicat , ad jam diftis lucem affun- 
dit , ad annum 1346., nam cum dixiffet die 14. Septembris perveniffe 
Mediolanum Obizonem , Marchionem Ertenfem , Hoftaxium de Po'enta , 
Gmbertum de San^o Vitali , 81 alios , addit : Qji fcilicet Marcbio Efienfis , 
Dominus Marcbn Montisferrati , Dominus Cajiellanus , Doninus Hofiaxius de 
Polenta , & alii , tenuerunt ad Sacrum Baptifmum duos filios mafulos dicii 
Domint Ltubini Vicecomitis , quos ambos peperit tixor ejns . Primus quidem vo- 
tatus efi Luchinus , alius vero Joannes , quibus Compatres p^aiiFlt obtulerunt 
bonorabtlia dona . Idem rpfert Chronicon. Bononienfe R. I. T. XVIII. col. 
401. Vides gemellrs fi!ir> s Luchino natos , menfe Septembri , bapii?ai''$ 
1346 , quorum fecundum adhuc infantem mortuum credo , non Boifiu n , 
non Foreftinum fuiffe . Luchinum hunc Novellum , a Me liolano profurum, 
du&a pofea in Uxorem Filia Toannis Bucanigr* Genua Ducis j ejus , auxi- 
lio McdioUni Dominium impetifle } videbimus mfia % 



CHRONICON. 105 

fius Luchinetti dicitur malo animo poft mortem patris fui 
cameram prsefati Domini J^annis tunc ArchLpifcopi adi- 
vifTe . Tamen aliud non fccit . At quia de vita , princi- 
piifque ipfius Domini J )annis alia iunt dicenda , ideo exor- 
dium fumo . Firt ipfe formofus , hilaris , Clcricus , largus , 
& multum credcns (73) . Dum juvenis eilet , fuclus fuit in 
Ecclcfia Majori Mediolani Ordinarius , & multum dikxit 
fuam progenicm & potius parentel.im . Demum miniitran- 
te fortuna propter mortem Ugucionis Epifcopi factus fuit 
Novarienfis Epifcopus (74) & Comes , & ipfum Epifcopa- 
tum ccepit mimtlrare . Ov-cupabatur enim tunc per violen- 
tiam didtus Epifcop. tus , fcu Terra praedidti Epifcopatus 
pcr Dominos Rob.ildonum & Calcinum Civitatis Novarien- 
fis Vicarios Impemies & Dominos generales . Quem Epif- 
cop.itum f.u Terras fic invafts, fitas tam in monte quaro 
in plaao , ipfo facfto Epifcopo Novarienfi reftituerunt ei- 

O dem . 



(7?) J-tannem Vicecomirem natum fuifTe anno 1190. jam vidimus 
Nna 70. , ex Gualvano Flamma R. I. T. XII. cdl. 1046. B Ejus Credu- 
Jitas fortaiTe facilem reddidit Nepotibus impofluram , qua filium Luchini a 
dominio excluferunt . 

(74)J annem Vicecomitem a P'eudopontifice Nicolao V. aliis VI. 
Petro IrHicet de Corvaria , ad Cardmalitiam purpuram promotum fuifie 
die xo Juiuarii anno i?io. , jam dixi notis a 5 ?. & 41. , hanc ramen di- 
gnitatem paulo poft dimifit , atqne a J >anne XXII. Pontifice , & commif- 
fo^uTJ veniam obrinuit , & ad Nwarienfem E «ifcopatum promotus fuir , 
anno eodem 1 >zo. , poft mortem Hugurionis de Bmromeis Vercellenfis , 
Bt eum nominat a Bafilica Petri , Novarisp Sacr* pag. 416. , feu Ugutionis 
de Bono nomine , ut legitur in T^buHs Dyptiris c an<?ti G^u-Ienni Nova- 
ri* ; vii? citatum Authorem , & vide qu^e dixi Notis 41. & 59. Obfervan- 
dum tamen ell , quod inrer Hu^utionis mortem , & J)annis elc&ionem , 
Eoifcoparum a P^eudopomifice Nicolao V. probabiliter conceffum fuiffe 
J) nni de Spaim G?rm->no , ut ex iis , qu« fuperius reruHt A^arins , clare 
faret ; quamvis a Bafilica Petri Ugutionis, vitatii ufque ad annum 1319» 
peiperam extendat • Vide Not. 64, 



io* PETRI AZARII 

dem . Et quia tempore , quo pradidti fratres de Tomiellis 

dominium Civitatis , ut eit diclum fupra , acquifiverunt ab 

Uluftri Domico Lud>vico de Bavaria Imperatorc, Givitasipfa 

Novarienfis regebatur per univerfam Parentelam Torniello- 

rum abfque alicujus dignitatis tilulo vel praseminentia, alii ex 

Torniellis coeperunt praedidlis fratribus invidere, non cogitan- 

tes propterea majorem farcinam ipios fratres & alios mor- 

tuos cum patre eorumdem fupportaiTe in expellendo confor- 

tes Guelphos & extra domum guerram facicndo . Nam Do- 

minus Henricus frater iftorum Dominorum multa tulerat iti 

Mediolano , & extra multcs honores acquiftvit . Et c rie cre- 

do , quod fi natus non fuiiTet , pars Tornielloium num- 

quam partes Bruxatorum & Caballatiorum , quaj Guclpha; 

erant , a Novaria expuliiTet . Et cauia erat , quia Populus 

univerfus in Novaria Guelphus erat , poifidebat Caitra & 

Fortalitias in diftii:tu . Nec iiti Tornielli , quum fuerunt 

reflitutt , in dicto diltrictu folam (75) habebant . Et cer- 

te tempore expulfionis praedidtorum alter Heclor fuit pra> 

diclus quondam Dominus Henricus . Ell autem de didta 

Domo Tornieilorum duplex pronomen ; quoniam antiquifli- 

mi de Novaria fuerunt : & ftantes primitus in Parochia 

Sancli Maphaei , & dicli ilmt aliqui Tornielli de Sanito M.i- 

phaso , reliqui autem , qui habebant Privilegia diva Impe- 

rialia , videlicet in Vignarello , Parona &c. & quse loca non 

refpondent alicui Civitati , & ex quibus natus fuit Rex 

Manfredus , qui unum de Torniellis de Vignarello nomine 

Galvaneum fecit Comitem Squillacii in Apulia , dando ei- 

dem in uxorem pra^claram Dominam Olimpiadam Filange- 

riam ComitiiTam didti Comitatus . Qui Galvaneus in No- 

varia diem claufit extremum . Et alius , videlicet Torrdlus 

formofus , ut gigas , & probus , qui multa commifit cum 

Rege, 



( 75 ) Hic aliquid deeft , ac probabiliter Fortalitiam • 



CHRONICON. 107 

Rege , cura quo ftetit , Conradino in Sicilia . Ex ex iftis de 
Vignarello procefTerant illi duo fratres , quamquam Domi- 
nus Manfredinus procedens ab iftis Galvaneo & Torrello , 
tunc vigerct , fed de dominio non curahat , Ccepit autcm 
pra?fatus Dcminus joannes habere trac^atum in Novana 
( etiam tempore Domini Azonis prsfa-ti ) cum Torniellis 
de S^ncto Maphajo, Domino Francifctiino Tettono , quem 
fecerant Mediolani Pra?torem ad aiutelam , & cum pluri- 
bus aliis ipforum de Sandlo Maphaeu amicis , & prseeipue 
cum Joanne Torniello didto Gu.erciu , qui gerirunus ipfo- 
rum Dominorum erat « Et propter proraiiEones ipfis fa<5hs, 
una die H um veniifet pne/atus Dominus Joannes jn fede Epi- 
fcopali Novariae , & Djminus Gakinus veniret ad didum 
Epifcopatum, pro ipium Dominum Epifcorum videodo, de- 
tentus fuit perfonaliter , Et ptasdicta quamvis ipfius fratri- 
bus didta fuifTent , non credebantur , quia Dominus Calci- 
nus habcbat amicitias & merita , propter fervitia impenfa 
didtis fratribus Vicecomitibus 6c D >mino Matthaso eorum 
patri. Et demum quia habebat Dominam BonacofTam in 
uxorern , filiam unius frroris ipfius Domini Epifcopi , De 
qua captione quum innotuit , Dominus Robaldonus fugit , 
Et caufa erat , quia de traclatu fciverat , cc remedium de- 
diilet, quamquam male , Sed prasrhclus Dominus Calcinus 
incredulus noluit affentire, Et etiam quia Djminus Robal- 
donus magis converfarionem habebat cum illis de Ia Scala , 
quam cum Vicecomitibus , Et etum quia ipfum Dominus 
Cauis Magnus militia decoravcrat , 

Fuerunt autcm pradidU currente Anno MCCCXXXII. 
die XXII. Maji (7$) . Et eo dre prasfatus Dominus Epifco- 

O 2 p US 



(76) H evenifTe anno 1555. tra^ir Gunfvarus Flamma in Opufculo 
ie GciUs Azonia Vicecomitis , R. I. T. XII, col, 1005. C. , haec aidens i 

Joan- 



108 PETRI AZARII 

pus de Civitate Novariai faclus fuit Dominus generalis . Et 
quse Civitas cum difiriclu abinde citra declinavit poll mul- 
ta gefta in eo . Fugiens itaque prasdiclus Dominus Robal- 
donus , Veronam adivit , ubi ftans cum magno iuo honore 
intenit , relidlis Antonio & Alberto filiis fuis legitimis , 
natis t^x Domina Brunaxante uxore fua , & forore Domini 
Thomas Marchionis Mahfpina? de Cremolino, & Opicino 
filio naturali, de quibus inferius dicetur . Qui autem Do- 
minus Efifcopus ad tempus renuntiato Epifcopatu Nova- 
rienfi , fa&us fuit Archiepifcopus Mediolani (77) per mor- 

tem 



Joannes Papa ( XXII. ) audito quod Cazintis de Torniellis boflis Ecclefiee puhli- 
cus effet captus , ^r quod Civitas inciperet obedire Ecclefia , multum exultavit 9 
& Joannem Epijcopum Novaria fupradiSium inflituit Conftrvatorem Arcbieptfco- 
patus M>d-olanenfis , ttt in temporalibus ejfet dominus Arcbiep fcopatus , datis 
1500. Elorenis omni anno Fratri Aycnrdo Arcbiepifcopo Mediolam-n/t . Huic con* 
fenrit Author Annal. Merliol. R, I. T. XVI. co!. 707. C. , Corius ramen , 
&. ex eo forte U^hellus , Joannem Jam anno 1331. temporale Novariee Do- 
minum obtinuiffe tradunt , quibus affentitur A2arius , diem etiam li. Maji 
affignans . 

(77) Mediolani Archieoifcopum , defignatum fuiffe Jiannem Viceco- 
mitem a Benedifto XII. , aliis XI. , Pontifice, fed Benedifto die 15. Apri- 
lis 1,41. defunfro , a Clemente VI. confirmatum fuiffe die 17. Julii , fcu 
die 6. Augufti, ur ferrbit J^Teph Antonius Saxius in AntifliTum M?diolanen- 
fium Hiftoria , de Joanfte Vicecomite anno ij4X., atque a Nwarienfe 
Epifcopatu al Mediolanenfem Cithedram translatum fcribit Ughellus in 
Archiepifcopis Mediolani ; difcrepantia vero circa diem facile conciliatur , 
fi diem 17. Julii Pmtificis confirmationem , diem vero 6. Augufti , captam 
Archiepifcopatus poffeffione n refpicere , intelligas . U'.n obfervandum , fal- 
fo a diver"is Scriptoribus j Corio ad annum 134/1. , Ripamontio lib. 9. , Bc 
Morigia traditum , a Junne Vicecomite permuratam Novarienfem Eccle- 
fiam cum Me -liolanenfe , annuente Fratre Aycardo Archiepifcopo , adjecla 
ejus favore annua mille Florenorum pra»ftatione . Hanc pern^utationem Co- 
rius ad annum 1342. refert , ac a Benedicto Pontifice publicis Tabulis cott- 
firmatam. fuiffe eodem aimo , dum Mediolani in Monafterio Divi Ambrofii 

hofpi- 



C H R O N I G O N. 109 

hofpitatus crmortretur menfe Maji , dicit . Sed perperam , ut aliquandaf 
dubiis innixus teftimoniis folet . Adminiftrationem enim in temporalibus 9 
qua.n prius habuerat , cum collatione Archiepifcopatus , fa&a poft mor- 
tem Fr .tris Aycardi, confundit ; Ughellus in Archiepifcopis Mediolanen- 
fibus , refert Ay-aHum a nonnullis anno 1341. defun&um tradi , ab aliis 
vero anno 13^9. , quam ultimam fententiam utpote a Synchrono Authore, 8c 
Me liolani oculato tefte , Gualvano Flamma , in Opufculo faepius citato col. 
loztf . E. confirmatam, veriorem credet lector, maxime cum diem etiam mortis 
indicet , nempe 10. Augufti ejufdem anni . Refellit etiam Ughellus opinionem 
Bip-imontii de piasdi&a Ecclefiarum permutatione, aflerens in libris Provi- 
fionum Pr*latorum , fub Joanne XXII., Benediao XII. , ac Clemente VI.» 
numquam Aycardum nominari Epifcopum Novarienfem . Neque in Catha- 
logo Epifcoporum illius Ecclefiae ullibi reperiri . Vide etiam quae contra 
hanc fabulam adducit vir editis Iibris Clsr. Jofeph Antonius Saxius in Epi- 
ftola ad Muratorium , Gualvani Flammse Opufculo praefixam R. I. T. XII. 
pag. 994. Si cgeterum Aycardus Archiepifcopus anuo 1559. die 10. Augufti 
deceflu , ui fupra certiorem efle opinionem dixi , quis credat , ipftun cum 
Joanne Vicecomite Ecclefiam commutafle anno 1541., fed ubi etiam ad 
annum 1341. vitam protraxifle credamus adhuc anno 134^. commutatio- 
aem fcere , praecedente anno defun&us , non poterat , nec Pontifex Be- 
x»edic>us eam ratam habere . Iieoque Gualvani Flamm* , Ugheilii * Saxii 
teftimoniis , ac rei ipfius impoflibilitate motus , hanc Ecclefiarum permuta- 
tionem , puram f .bulam effe , ac Joannem Vicecomirem adminiftratorem , 
ac Coiifervatorem , tantummodo in Temporalibus , Ecclefise Mediolanenfis , 
a Joanne XXII. anno i , 3?. contitutum fuiiTe , ut tradunt Authores Nota 
76. citati , ac deinde ab Ecclefia Novarienfi ad Mediolanenfem a Clemente 
VI Ponufice translatum , die 17. Julii poft mortem Fratris Aycardi de Ca- 
modea , creiendum puto : Adde quod Novarienfem Epifcopaium retinuit 
nfque ai eius aiTumptionem ad Archiepifcopatum Mediolani , ut probat 
Carolus a Bafilica Petri , ih fua Novaria pag 465. , nec alius poft ipfum 
ad Njvarienfem Epifcoparum promotus legitur , quam Guiilelmus Cre- 
monenfis ex O. iine Fratrum Haeremitarum , anno 134?. a Clemente VI. 
e!e<ftus , liempe pot promotionem Joannis ad Mediolani Archiepifcopatum • 
Viie Fratrem J.ileph Epifcopum Segninum in Chronico fui Ordinis . Si 
<ju>s autem ea omnia videre cupiat , quse contra Fratrem Aycardum a Vi- 
cecomitibus patrata fuere , confulat Ughellum T. IV. colj toi. ; Si con- 
cordiam , & pa&a conventa inter Joannem , 81 Luchinun Vicecomhes cum 
Pontifice Benedifto XII. , primum die x8. Octobris 1339. , ac poftea die 6. 
Augufti 1341. , videat praecitatum Ughellum , ih Joanne Vicecomite , ut 
Noia 59. indicavi ; videat etiam Gualvani Flammse Opufculum col. 1039. A, 

m 



,io P E T R I A Z A R I I 

tem fratris Aycardi de Camodeja (78) fratris minoris No< 



va- 



( 78 ) Ad Mediolanenfem Cithedram Fratcr Aycardus Antimianus de 
Camodea , Novarienfis Dioecefis a Jjaane XXII. piomotus fuerat anno 1^17., 
ejufdem Pontificatus anno a. die x8. Septembris. Uirum is Ordini Fratrum 
Minorum , an Prae Jicatorum nomen dediffet , non conveniunt Scriptores • 
Vadinghus , Ughellus, aliique pro primo; Fontana in Theatro Dominicano 
pig. 84. , plurefque ab eo citati pro fecundo certant . Notum ipfum fuiffe 
Poncifici ob reconditam dochinam , vitaeque infignem probitatem , praetec 
Ughellum , alii docent Scriptores . Sedem tamen fuam , ac munera Ac- 
chiepifcopalia nunquam ufque ad mortem , Vicecomitum malitia , exercere 
potuiffe tradunc fere omnes ejus aevi Scriptores ; quod tjmen & fi ahqua 
parte verum , non tamen integre fuiffe probatur , Gualvani Flammae tefti- 
monio , Authoris fcilicet fynchroni , ac Mediolani commorantis > qui ia 
Opufculo de Geftis Azonis Vicecomitis R. I. T. XII. col. 1018. C. haec ha- 
bet : „ Eodem anno 1J39. die 4. Julii Frater Aycardus Archiepifcopus Me- 
„ diolanenfis tranfacVs fui Archiepifcopatus annis it. , primum fuam Sedem 
,, vifitavit , 8t cum mirabili honore recepttis fuit ; & fac>a eft controverfia 
5, inter advocatos, 8t Confanonerios, quis Equum Archiepifcopi habere de- 
,, beret ; & quia jura antiqua fuper hoc clara non inveniebantur , Joannes 
,, Vicecomes Epifcopus Navarienfis, Ecclefiae Mediolanenfis confervator or- 
,, dinavit, quod Advocati ipfum conducerent per Fraenum peditando ufque 
j, ad Ecclefiam majorem ; Inde ufque ad San&um Ambrofium conducerent 
„ Confanonerii ; & Equus Archiepifcopi pendente quaefiione in depofita 
j, pofitus fuit ; 81 finaliter determinatum fuit , quod Equus erat de jure . • 

lt . . Reliqua defunt forte ab aliquo partis fiKcumbentis mal ; tiofe 

in Manufcripto di'acerata . Hoc certum eft , in praefenti illuftrem Confano- 
neriorum Gentem , tn plena , 8t pacifica poflTeffione effe , non folum Ac- 
ehiepifcopum , folennem fuum ingreffum Mediolani facientem , comitandi , 
fed etiam Equum quo vehitur , & Thenfas accipiendi . 

In Ingreffu Eminentiffimi Friderici Cacciae Mediolani Archiepifcopi , 
die 11. Decembris 1692. , Comes Fridericus Confanonerius , ex fexaginta 
Urbis Decurionibus , J jannes Confanonerius J. C. Collegii Jurtfperirorum , 8c 
joannes Baptifta Confanonerius in Divi Ambrofii Bafilica Canonicus, di&um 
Archiepilcopum, equitantes praecedebant: caeterorum Confanoneriorum pa-s 
Thenfas , fub qnibus equitabat Archiepifcopus , geftabat : pars eius equuo , 
Fceno , & ftapedis. aditantcs. ambuUbaut . Cum Archiepifcopus in majori 

Tem- 



CHRONICON, in 

Templo , ab equuo defcendi/Tet, ibique de more nonnullae recitatae fuiffenc 
preces , pfedictus Comes Confanonerius Archiepifcopum ad cap<endam Pof- 
feflionem Aharis , ac deinde Archiepifcopalis Sedis induxit ; Altaris Pof- 
feflionem o<cuIis , atque amplexu , Sedis autem Infeffu , accepit Archiepif- 
copus , ibique a. Comite Confanonerio , ejuique duobus fociis fupradiclis , Qt. 
ante Thronum flexis genibus conftitutis , Fidelitatis Juramentum fufcepit ; 
diclifque Confanoneriis , tam Equus , quam Thenfae datse fuerunt . 

Idem protfus fervatum eft in Ingreffu Eminentiffimorum Archiepifcopo- 
rum , Jofeph Archinti die 14. Juiii 1701. , Benedic>i Odefcalchi die 19. 
Augulli 1714,, Caroli Cajetani Stampae die 10. Miji 1759., Jofeph Puteo- 
bonelli die zr. Junii 1744,, qui hanc Sedem , maxima prudentia, pietate , 
ac zelo , omnium Ordinum confenfu , in prasienti regit ; hoc folum difcri- 
mine , quod quae fupra a Comite Friderico Confanonerio fa&a retuli, in In- 
greffu Archiepifcoporum Stampas , ac Puteobonelli , peracta funt ab ejus 
filio Comite Ansherto , ex fexaginta Mediolani decurionibus , ac in Magiftra- 
tu ReddituuTi Extraordmariotum Queftore . Ex conftanti igitur , & incon- 
cuffa hodierna praxi , deduci pofTe arbitr r , Sententiam a Joanne Viceco- 
mite anno 13 29. latam » ,n favorem Confanoneriorum , cefliffe . 

Ignofcat interim mihi LecY)r qu«fo hanc digreflionem , quam venturis 
temporibus , non inutilem futuram cognofcet . Antiquiore tamen tempore 
Archiepifcopum a Cathedrali ad Ambrofianam Bafilicam die Palmarum pro- 
cedentem , jus eum comitandi , Rhaudenfi Familiae fpe&affe , videre licet 
apud Puricellum de Bafilica Ambrofiaua pag. 94. , 81 97. 

Ut tandem ad Fratrem Aycardum redeamus , idem Guidvanus Flam- 
ma , Ioco fupra citato tradit, Fratrem Aycardum Archiepifcopum e vivis 
creptum die 10. Augufti ij?9. hoc eft brevi 37. dieium fpatio poft ejus in 
Urbem ingreflum , eique fuffe&um Joannem Vicecomitem Novariae Epilco- 
pum , & Me liolane ifis Ecclefiae jam Confervatorem . Fratrem vero Aycar- 
dum in Ecclefia Fratrum Minorum Mediolani turr.ulatum fuiffe ; quod Va- 
dinghi fentertiae calculum addit . Lazarus Auguftinus Cotta in Mufto No- 
varienfe , Stanza 1. pag. 32. Aycardum Avchiepilcopum die u. Augufti 
anno 1339. obiiffet, Mediolani in Canonica Sanfti Ambrofii fepul um tradit, 
ac ejus lapidem Sepulcralem , cum Archiepifcopi figura fatis bene expiefJa, 
adhuc videri dicit in divi Francifci Templo, feu in Ccenobitarum Clauftro , 
contra murum , ereclum prope januam , quae ad Sacrarium ingrefTum 
praebet . Hanc ego etiam vidi ; utrum vero Aycardi , an aherius Archie- 
pifcopi Cepulcro infcviverit affirmare non auferim , cum ibi nihil fcripium 
invenerim . Lazarus Auguftinus Cotta nuper citatus , in Mufeo Novarienfe 
num. i$x. affert Lapidem exiftemem in Porticu Monafterti Sancti Francifci 
Novarias , in quo fic legitur : Hic 






ir* PETRI AZARII 

varienfis , Mediolani Archiepifcopi . Antc omnia curavit 
Joannes ck Nepotibus fuis, ut prsedixi , habendis in Medio- 
lano poit dominium per eum fufceptum (79). Et nfdera 

m 



Hic jacet D?mina Caravera UKor Domini Uoerti de Caccia ...» 

Ec Muer Domini Fratris Aycardi Archiepifcopi Mediolanenfis Ovdini» 
Fratrum Minorum , qu^ obiit anno MCCCXVI. 

Ubi Lapis hic fit fincerus , Fontanae fententiam certe jugulat • 

Scifcitanti autem cur folum poit it. annos Iicuerit Aycardo Archiepifco* 
po Mediolanum ingredi , refpondeo anno 1359. compofuis Controverfiiis , 
que inter Pontificiam Sedem , & Vicecomites diu vigu^rant , eos , opera 
Guidoli de Calice , quem ipforum Prncuratoris , & Syndici ritu'o, Avenio- 
nem ad Pontificem Bsnediclum XII. deftinaverant , in Pontificis gratiam 
venifle . Hac de caufTa ut fubmiflionis , atque obedienti e luculentum Bme- 
di£to praeberent teftimonium , Archiepifcopum non folum in fuam venire 
fedem concefTerunt , fed etiam folenni Pompa , plurimifque honoris , ac 
xeverentiae oftentarionibus ipfum excipi , ut Pontificem fibi demererentur 9 
voluiffe . Recole Notam prascedentem . 

(79) Matthaeum , Galeatium, St Bernabovem , ^tephani Vicecomitis, 
quem M^diolani , dum in Aula Ludovici Bavari veifaretur , brevi moibo 
extin&um anno ij^z. Nota x$. jam recenfui,& Va'euinae Filiae Bernabo- 
vis de Auria Genuenfls , Filios , Mediolano jufTu Lichini Patrui expulf s 
fuiffe , cun&is notum eft ; quid tamen in caufTa fuerit , cum h»c filen-.i-j 
praetereat A^arius , breviter in Leclorum Commrdum referam . Dixi No- 
tis 65. & 66. Francifcolum de Pufterula , conrra Luchinum confpiraiionerr» 
moli um effe, non abique fufpicione, Srephani Filios in eaimplici-s fuiffe . 
Rem Clarius narrat Jovius in Vita Luchini Vicecomitis ; poftiuam enirn 
Francifcoli de Pufterula , & fociorum confpirationem declaiavit , h?ec ad- 
dit : ,, Caeterum ex damnatorum quseftione compertum eft , Galeatiu.n , gt 
,, Barnabam non ignavos initae conjuratioiis , pararofque ad excipien lani 
,, Principatus forrunam , ranti facinoris eventum fpe&aviffe . Sed Luc:ii- 
,, nus , ne fupra Marci Fratris necem , Fa nihse D-cus vel maxime nocen- 
„ tium Juvenum cruore macularet, deprecante Joanne Antiftite , cxilii 
, poenan non exreftit . Ita tamen ut eos perfidiae impietatifque ignominia 
„ notatos , a.I Octeanum in extremos Belgis , atque Batavos relegaret . 
„ Ha&enus J wius qui u!timam fententiam haufit ex Corio , ad annum 
w 1348. > fic loquente : Dap£oi vennero Ut,$eze a Luchino da B. fuo Pron 

l> CUi.»" 



CHRONICON. 113 

in brevi receptis in Medi >lano , alacriter ftuduit ipfis de- 
fervire , magnificando , &: exdtando eofJcm . Et fufcepto 
domiuio , praemillum Foreltmum (80) filium naturalem 
quondam Domini Luchini fecit detineri , nec dcinde a car- 
ceribus exftitit liberacus . Fugitque prasdicla Domina E'ifa- 
bet olim uxor Domini LuJiini cum altero Luchino fiiio 

P fuo 



„ curatore preflb al Porj.efice in Avignono come in exequtione de fue Lit» 
„ tere haveva obtenuto , che! Papa havea :Wlaiato , che Bernabo , ee 
„ Galeazzo fuoi Nepoti , per Iui relegau a'le Cmfirme, come iu'pee* de la 
,, fede , violatori della pace , perjuti e dereitan h non poteflino eontrahere 
1, matrimonio , e morendo mancalTino de Ecdefia&ica . c epuHura , ne che 
„ Imperatori ne Re , con epfi potefllno havere confederazione ; dil che tri 
„ jurifperiti difendendo Ii prenominati fiatelli , fi apellarono de tanta ne- 
„ phandifllma declaratione a lo Imppratore . 

Matthseum autem qui Ziliolam Filippini Gonza^hae Filiam in Uxorem 
antea duxerat , Soceri conremplarione ad morani Villam in Monteferrato 
relegare contentus fuit . Prae-li&orum vero Frarrum ex ulflonem , Corius 
anno 1545. eveniife , fcribit , quod certe non fatis intelligo ; Cum enim 
Francifcolus Pufterula poft confpirationem , Mediolano re r efTerit die 10. 
Junii anni 1540., ur habet Gualvanus Flamma in Opufculo faepe citato R, 
I. T, XII. col. 1055. D. , & p>ft iS.menfes M?dio1anum addu&us, capite 
plectitur , quod incidit circa initium anni 1541. , Si Fratres Vicecomites 
confpirationis participes fuilTent , ex Francifcoli , aliorumque Confeflionc 
xevelatum fuiffet ; complices vero fuifle, Hem Corius ad annum 1540. dicit . 
Errorem circa eorum expulfionis tempus , in Corio fubeffe dubiro , ut alibi 
Ctiam obfervatum eft. Quis enim credet Luchinum ta'es proditores , maxi- 
mo fu* virae pericu^o , ab anno 1341. ad 1345. in Urbe toleraffe , ac fo- 
lum tiibus poA patratum delicl-um anois in exilium mifllTe ? Annales Medio- 
lanenf^s R. I. T. XVI. cof. 715. B. confpirationem Francifcoli , & expul- 
fionem Nepotum , eodem contextu traJunt , fed annum, Amanuenfis for- 
tafle errore , perperam afiignant 1338. 

Pot Luchini vero moitem , prsefatos Nepotes a Joanne Archiepifcopo 
ad p4t<-iarn -evocatos fuiffe , eodem anno 1349. tradunt annales Mediol. 
R. I. T. XVI. col. 7x1. B , & Corius ai annum 1349, 9 aliigue pafiim 
Script ; >res , imbus afTentitur A^arius • 
( 3o ) Vide quae dixi Nota 71, 



ii 4 P E T R I A Z A R I I 

fuo parvulo , & ad partes Januas fe reduxit , & quas num- 
quam ad 'propria remeavit . Polt ergo breve tempus prae- 
latus Dominus Archiepifcopus reinte^ratis pradictis tnbus 
fratnbus , nepotibus fuis ; fcihcet Matthaso , Barnabove , 
& Galeatio , liuduit duos ux >ran (81), & m domo fua 
nuptias celebrare . Birnabovi tradidit Dominam Reginam 
filiam quondam Domini Maftini de la Scala & valde ju- 
venem . Praefato Domino Galeatio Blancam pulcherrimam 
juvenem , fororem Hludns Principis Domim Comitis Sa- 
baudiae . Et una die m domo prasfati Domini Epifcopi 
cum alia data Ambrofi > filio Domini Lodrifn Vicecomitis 
prasdicli fuerunt nupt'133 largitcr & hilariter celebratqe (82), 
Praiterea pactis renovaris , &. licuti Dominus Luchin ± m 
vita lua tencbat , fic Civitatem Attenfcm fub ejus dominio 
poiiedit , pacla male «.'bfervans circa reilitutionem dicto- 
rum de Solerio . Qua occaiione alia arma fuerunt machi- 

nata . 



( 81 ) Anno fcilicet 1350. . Vide infra Notam fequentem , & Njtam 
161. 

( 8x ) Has Nuptias anno 1 551. celebratas fuiffe fcribit jiannes de Cot- 
nazano in Fragmentis Hiloriae Parmenfis R. I. T. XII. col. 748. A. Hiftoria 
vero Cortufiorum R. 1 T. XII. col. 953. Ad has nuptias anno 1350. menfe 
Septembris celebratas dicit . Corius etiam , Jo. Archiepifcopum Scaligero- 
iu;ii amicitiam ad fu* mentis conceptus exequendos neceffariam ratum , 
Bernabo i Ncpoti fuo , Beatricem Scaligeram , ejus animi magnitudine Re- 
ginam diaam , in Uxorem procuraffe , tradit ad annum 135©., Anno ta- 
men 1349. Matrimonmm Blancae de Sabaudia cum Galeatio jam retulerat . 
Sed cum Guichenonius Pa&i pro eodem fignata fuiffe in Caftro B^urget die 
decima Septembris nno 1350., .licat in probationibus , pag. 181. , & 
Galeatii , ac Bernabovis Nuptias ea.iem die celebratas fuifle tradant pleri- 
que Scriptores , vel Gmchenonium annos diverfa quam noftrates methodtf 
numeraffe , quod verofimile eft , ve) amborum Vicecomirurn nupsias non 
anno 1350., fed 1351. celebratas fuiffe , apparet , quod tamen difficili:er 
credo . Vtde infra Notam 161 Vtde Corium ad an. 1350. , Azarium col. 
314. , Annal, Mediol, col. 711, B, 



CHRONICON. 115 

nata . Marchionem autem M mtisferratt coepit bene tracTa- 
re , adeo quod ipfum flcut filium diligebat , & e conver- 
f o . Qui Mirchio f.mpcr ut potuit , ituduit fibi dcfervire. 
Durantibus autem pra?dicTis & fub- tranquillitate pacis im- 
mcnfas , in partes Marchiaa Ancomtana? mitlus fuit pro Ec- 
clcfia quiiam Marchio v,alde lTreauus & Hifpanus , 5c po- 
tens cc fufiultus pecunia , pro rccuperando Eccleiias Terras 
perditas in parte illa Sc ya Romandtola". Pro qu.rum recu- 
peratione multos T^eutonicos , Itahcos , cc ahos ftipendio 
honoravit . Et recuperatis Civiratibus ,, Ctfhis y & Terris 
pradi&se Marchia? , verfus Romandioiam dirtxit greilus 
fuos . Et dum eiiet fuper partibus Faventi* & Imolaj cum 
maxima gente illa invafit Bononiam , pro ip(a nomine Ec- 
cleiia? rehabcnda . Fuerat autcm Annibal Legatus , de qua 
diximus , a. Bononia fugatus, & cafu inopmato , 6k male 
fe^erunt . Nam tunc B xionia non Civitas y fed Pravincia % 
dici poterat . Ec dicitur 9 qu^ci ea die tresdccim milie 
Scliolares in ipfa morabantur . Fecerat autem Legatus ille 
muros riovos circum circa * Bur^os concluiend) . FeTt 
eti am Canale navu 1 cum XX- V. Molendinis» Fecerat <3c 
Ch;fiam dicTi Canalis lapidibus & calce . Dc quibus & ahis 
operibus per ipfum facTis incredibilia pailent dici . Detine- 
b tur autem dominium ipfius Civitatis Bononiae per Domi- 
nos Jacobum Jurispcritum & Legum DocTirem , nec non 
per Joannem fratres de Pepuiis j qui gravta. Civibus facien- 
tes etlam odio partiali ( quamquam unus Gibellinus in ipfii 
Civitate reper/tus non fuiiitt ) cceperunt propter potentiara 
praedicTi Mirchionis dubitare „ Tameu fe oitendcbant fau* 
tores. & bvnevolos Ecctefias Romanaj, cau*e ipfam Civita- 
tem cuftodicntes . Ec demum dum pras.iicTus, Dominus. Jo- 
annes Je Pepulis citatus & requultus fuiiTec per dicTum 
Marchionem dd colloquium % fuit per iTipendiarios Mar- 
chionis ietentus , fecitque redemtionem in maxima quan- 
tkate Fiorenoru 11 » Ec hasc vi.teus fuafit pcajdicTo Domino 

P z J a ca- 



n<? PETRI AZARII 

Jacobo fratri de dominio Civitatis ipfius vende ndo . Et ita 
potius Domiio Archiepifcopo prajfato, quam alteri elcgit 
illud vendere , quamvis plures aliae Civitates pro pecunia 
ipfam Civitatem habere procurafTent . 

Et facta traditione ejufdem , foluta maxima quantitate 
pecunia? , domimum illius Civitatis prasfato Domino Ar- 
chiepifcopo exilitit publicatum (83). Et relaxato praedicto 

Do- 



( 85 ) Occupata , feu potius empta a Jo. Vicecomite Archiepifcopo , 
Bononia anno 1550., exeaniuit ira Pontifex Clemens VI. , alta mente re- 
volvens omnia , quae contra Pi aedeceflores fuoa. , tempore pcsefertim Ludovi- 
ci Bavari patraverant Vicecomites , contra SancEtae Sedis Temporalem non 
minus , quam Erclefiaftica.n dignitatem ; quapropter deftinato ad Jiannem 
Nuncio, indifta Pontifici* indignationis potna , popofcit Bononienfis Civita- 
tis reftitutionem , atque aut Ecclefialticae , aut Temporalis in Mediolano 
dignitaris dimiiltonem , ejus per nittens arbitrio , utrum Princeps , vel 
Epifcopus effe mallet . Nuncium maximo excepit honore Joannes , refpon- 
fumque poft aliquot di>s 50. daturum pxomittens ; proxima die Dominica , 
in majore Ecclefia , MifTie Sacrificium folenniter Archtepifcopali pompa ce- 
Iebravit , poftea a iftantem Nuncium , Legationis fuae mandata exponere , 
praefente Populo , curavit ; quod cum effet fa&um , Joannes Archiepifcopus 
ex ipfo Altare , evaginato Corufco Enfe , quem dextera ftrinxtt , ftniftra 
Crucem tener.s : Hsec eft mea fpiiitualis dignitas ; Hic eft enfis , quo meum 
imperium tuebor , dixit . Nec aliud dedit refponfum Nuncio , qui fequenti 
die difceffit . Vt le C-^rium ad annum 1351. > aliofque . 

Miferat interim Pontifex in Italiam Epifcopum Ferrarienfem , Floren- 
tinum Civem, ex Antelefiorum agnatione , qui Florentinos caeterafque ltaliae 
Refpublicas , Princeps viros , ac diverfarum Civitatum Tyrannos , ad ine- 
undum cum Pontifice Foedus invitaret contra Vicecomitem , cujus auftam 
ad exceffum potentiam , caeteris inhiare Dominiis , ac nifi tempeftive jun- 
#is viribus occurreretur, omnia tandem abforbere debere, aquo jure timen- 
dum erat . Nuncios itaque Aretium mitterent , qui Foederis Conditiones , 
atque Subfidiorum pacifcerentur menfuram , quo uniufcujufque faluti con- 
fultum foret . Nec cun&anter mandata exequente Ferrarienie Epifcopo , 
menfe O&obris Aretium convenere fere omnium Civitatum Nuncii , ibidem 
/jrequentibus Confultationibus Foederis ineundi pa&a pertra&antes . Sed 

Mafti- 



C H R O N I G O N. 117 

Mafttrti *"aligeii inopinata mors , ac Joannis Archiepifcop» apud alios , of- 
ficia , propofiti Fcederis eluferunt exitum , Nunciis ad proprias Civitatee 
re infefta revertentibus . Pontifex infselici harum rerum fucceffu irritatus 
magis quam penerritus , Ecclefiafticas Cenfuras , omnefque contra Viceco- 
tnites , Criminales ProcefTus , vivente Joanne Pontifice XXII. agitatos , re- 
vivifcere jubet , atque Archiepifcopo , ejufque Nepotibus , terminum per- 
emptorium 6ie 8. Aprilis 1351. expiraturum , aflignat , intra quem Ave- 
tiionenfi in Aula perfonaliter comparere , propriamque defendere caufTam , 
tenerertur ; Sed fagax , longaque rerum experientia prudens Archiepifco- 
pus Foedus cum plerifque Gibellinje fa&ionis Tyrannis prsecoci induftria 
init , ac virum fagacem fibi a fecreti; , pluribus ftipatum famulis , Avenio- 
nem deftinat , ea indi&a lege , ut Palatia , domos , Hofpitia , quotquot in 
ea Urbe poffet , ad fex menfes conduceret ; Annonam vero , cseteraque ai. 
riftum neceffaria pro duodecim millibus equitum , & fex millibus peditum. 
pro eodem temporis fpatio emeret , atque in domos congereret . Dum haec 
Avenioni diligenter executioni mandantur , delatum Pontifici , exteros plu- 
tes ad ejus Aulam accedentes quotidie , nec te&um , nec vi&ui neceffaria 
quolibet pretio obtinere poffe , Mediolanenfis Archiepifcopi Aulicis omnia, 
occupantibus . Tum Pontifex praecipuum ex illis accerfiri jubet , ac fcifci- 
tatus , cur tot conduxerit domos , cur tantam, Civium fuorum non levi in- 
Commodo , congerat annonam ? Ille vero refpondit domini fui juffu haec 
facere , qui in obfequium Pontificiae juffionis , cauffamque propriam defen- 
furus , brevi Avenionem venire debebat , duodecim mille equitum , ac fex 
mille peditum , pro fua dignitate , ftipatus famulatu , ac magna Nobilium 
turma ; interrogavit Pontifex , quantum JEris haftenus erogaffet ? Quadra- 
ginta millia Florenorum , refponfum eft . Pontifex hanc fummam eidem per- 
folvi juffit , atque Archiepifcopo epiftolas deftinavit , quibus ejus proveftas 
setatis intuitu , ipfum non obftantibus quibufcunque citationibus , ab hoc 
fufcipiendo itinere , pro excufato habebat . Huius tamen Hiftoriolae verita-» 
tem , quam Corius ad annum xjsi., Jovins , &. Kipamontius referunt , 
horum Scriptorum fidei rehnquo,cum apud Synchronos Authores ejus men- 
tionem non invenerim ; indicandam tamen cenfui • 

Poftea Guillielrrum Grifantem , Sanfti Vi&oris Maffilienfis Abbatem . 
qui poftea Pontifex Urbani V. nomine creatus fuit , Mediolanum depu- 
tavit Pontifex , ab Archiepifcopo omnibus honoris , atque amicitioe officiiB 
excepturn , cum quo falubri Confilio pax cum Pontifice ad annum firmata , 
Bononia vero Pontificii Feudi rtomine a Vicecomite retenta , addito tamen 
annuo cenfu Florenorum duodecim mille , Pontificio asrario folvendo . H<ec 
poftea per Archiepifcopi Nuncio» Avenione firmata fuere > ac publicis con- 

va» 



n8 PETRI AZARII 

Domino J^anne de Pepulis , prsefatus Dominus Galeaz cum 

illa maxima quantitare FlorenorunV Bononiam adivit, & 

cum glomer( fa quantitate Nobilium peditum & equitum 

dominium Bononias apprehendidit pro ipfo Domino Archie- 

pifcopo , non tamcjuam Archienifcopo , fed Domino J janne 

Vicecomite . Cum prasfato Domino Galeaz crat ille nobilis 

& magnanimus vir Dominus Philippinus c!e Gonzaga Do- 

minus Mmtuae , qui otia non patiebatur , & Dominu* Gaf- 

par Vicecomes , primo & tunc faclus Poteftas . Guravit 

itaque Dominus Galeaz , par-.icipato confilio, turmam fti- 

pendiariorum prsefati Marchionis lacerare ; & curam ad- 

fiibuit , quod Ducem Guarnerium , qui de Apulia venerat, 

& eam provinciam deftruxerat , cum quantitate bande- 

riarum fuarum equeftrium , &; etiam aliarum cum magnis 

provifionibus datis ipii Duci , certifque comitivis equeitri- 

bus , ad ilipendia Domini Mcdiolani venire fecit > & Bo- 

noniam intrare . Oh quantum illi negotio profuerunt caf- 

foni Domini quondara Luchini Vicecomitis , ad quorurn 

repletionem tahtum fludium adhibuerat ! Oh quam fuit in- 

felix illa dies emtionis Bononias aliis Civitatibus Lambar- 

di« I Nam poteft dici , quod tunc orta funt fcandafa , er- 

rores , impenfas intolerabiles , & quse ufque ad pnefentem 

diem viguerunr , Lombardiam lacerando . Et utinam Bo- 

nonia non fuiiTet . Cocpit autem Populus Bononise , prx.ii* 

dtis emergentibus , primitus murmurare , & potius inter 

fe , 6c dicere : No* nm vojemo ejpre venzu . Et in tantum 

crevit ilfa vox » quod , parvuli vocem illam fequeb.mtur . 

Et una die tota Civitas tranliit ad rumorem , in qu-» di- 

clus 



valiJata Tabulis die 5. Maji i?«fi. VideCorium acf armum T?yr. , & 1 75*., 
Matthseum Viilani R. t. T. XIV. 'ib. r. cap. 76. R. 1. T. XIV. cof. 74. E., 
8» Hb. 3. cap. 4. , Jovium in, Vita )■>. Archiepifcopi , )■>. de Cornazano in 
Fraginenti» Hifior. Parmenfia R, I» T. XXI. col, 74?, B. 



C H R O N ICON, 119 

clus Dominus Joannes de Pepulis mu^tos labores paffus eih 
Et certe mfi ipfe fuiiTet in Bononia , male procefiilfent ne- 
gotia utriufque partis . Nam ille habebat iibi adh^ere ntes 
in Bononia , quorum quantitas parva non erat , & non 
audcbant facere nec loqui , nifi ut ei videbatur . Bononi- 
enfes Gibellini undique reperti (veluti Carbonenfes ) erant 
rcttituti in Bononia , qui prsedicl:is Gueiphis non adhaere- 
bant , quamvis pauci eifent refpe&u aliorum , & etiam 
multi ahi , quamvis non Gibellini , nec amici illorum de 
Pepulis , erant reitituti , nimirum Gallutii , Sabadini 9 
Gulzadini , & qui Gibeilinis , &: potius Domino Mediola- 
ni adhaeitbant . In eo rumore populari Dominus Galeaz 
valde timuit de perfona , curavitque de receifu , Medio- 
lanumque venit , & cum eo duxit Dominum Joannem dc 
Pepulis , quem deinceps magnanimiter honoravit , & qui 
ufque ad prasfentem diem ab ejus coniilio non receiftt . Mif- 
fufque fuit pro Capitaneo & Locumtenente Domini Joan- 
nis Archiepifcopi , probus & magnanimus vir Dommusjo- 
annfS Victcomes de Glegio , recedens a partibus Pede- 
montium . Et utinam per fequentia nec natus fuiiTet , nec 
in Bononiam miifus . Ccepit namque dominari non uti Lo- 
cumtcnens , fed veluti Dominus generahs , & in fu > domi- 
nio perdurans , cefTato diclo rumore in Bononia . Et quum 
M ;rchio abiiiiet de Romandiola , pax fuit indidla inter 
quoslibrt Bononienies . Ft ad paces ipfas componendas pra> 
.IVtus Dommus Joannes multurn ftudii & curs adhibuit . 
N.mi eit facundia plcnus , & neque Ulyifes Grascorum in 
facundia eum fupcravit . Ccepit regere expendendo prodi- 
galitcr , Bonomenks honorando , & praecipue rettitutos . 
Difcellerant autem a Bononia cum Galeatio & Philippino 
dc Gonzaga rr.ulfi nobiles Lombardise , & prsecipue Medio- 
lanenfcs , qui cum eo venerant Bononiam tam ex .prascepto 
quam voluntarie , nam Mediolanum tunc credidit iibi uni- 
verias provincias lubjygafle , Et utinam fuiilet tah acquifi- 

tione 



izo PETRI AZARII 

tione contentum per -_a , quas fucceilerunt . Sed de futuris 
contingentibus non eft determinata veritas . Nec ideo Bo- 
nonia interim exftitit vacuata , quin CXCVI. banderise 
equeftres , & CC. pedeftrium remanerent . Nec poterant 
caifari proptcr ipforum conducliones non completas , & 
ne fcintilla oriretur , qua_ io principiis ftatum Bononias 
combureret . Nec mirum , quia ea Civitas magna eft , & 
Guelpha a natura . Nec volebant Bononienfes proteftari , 
nifi de eorum venditione . Nec parvuli umquam viderant 
Aquilam , nec Viperas , quas in (ingulis quadriviis & pla- 
teis fccerant dipingi , abraiis Liliis, Raftellis , Clavibus , 
& Leonibus . Et pro eo per Comitatum B^nonia, dc mijo- 
ri parte eorumdem ftipendiariorum fadta fuit diftribuuo , 
etiam ut idem Comitatus fub tranquillo ftatu fervaretur . 
Erant namque in Comitatu multa, Terrse fortes & notabi- 
les , & muitum plence Populo ; adeo quod in Lombirdia 
repertas non fuiiTent fortiores . Tamen convocato confilio 
in M.diolano , numerus earum banderiarum cau/am dedit 
alia graviora faciendi , & alios in Thufcia excitandi , dan- 
tes intelligere plures Gibellini Tufculi , qu ">d cum gentibus 
illis Tuiciam dominio Mediolani fubjugarent . Sed male 
concluferunt . Nam dini confueverunt duo proverbia ; 

„ Qui fedet in plano , non babet unde cadat . Aliud eft ; 
Nam Corniz ftio perjiflens in nido , duros confliclus ingerit in 
falconem ; & antequam capiatur ab ipfo , Itcet Jit viribus illa 
debtlior , recedit ab ea fcepius vxtlneratus . Ex quo fi praedicta 
cefTaiFent , bene fuiflent Civttatibus Lombardia; . 

Dominus Ubertus Marchio Pallavicinus , Confiliarius 
prasdidli Domini , in fe valde modeftus & figax Mdes pro 
Capitaneo & Locumtenente , nec non Dominus Bernardus 
AnguiTola de Placentia pro Poteftate , in Bmoniam miili 
fuerant . Et dum fuiiTet ibidtm in Bononia exercitus , Do-» 
minus Joannes de Olegio , in armorum exercitio experrus, 
fuit conftitutus & proclamatus ipfnis exe.citus Capitaneus 

gene- 



C H R O N I C O N . 121 

generalis . Qui coadu iatis ftipeniiariis & Nobilibus Bono 
niae , etiam ad camelam , ut Civitas de iplis propter alia 
evacuaretur , cum magna celericate Bjnonia exierunt An:io 
MCCCLF. dc menfe Junii . Rt fuit tanta frequenua in di- 
fceifu , qu >d quaii nuila viclualia , fei pauca , fccum du- 
xerunt , & de quibus infra dicetur . Mam ratio procedir , 
quod frequentia partes & totum r>ene non perficiuntur . Et 
ad partes Sambugse per Vallem Reni iter direxit exercitus, 
Frcquentia autem fuit , quia dabitur inteiJigi per Tufculos 
fufurratores , quod Piitonum habcretur , & qu >d in ipfa 
Civitate traCt .tus vigerct . Quod minime verum fuit . N-.ni 
quum exer*itus in fine fpcraret tradtafum, & exfpeCtaret 
illum publicari , tames ipium exercitum publicavit ; & 
quum fperaret , quod aliqua ex portis Civitatis hbi aperire- 
tur , citius fames portas fuas expandir . Nec mirum . Nam 
quum eflent Uoaldini in exercitu cum omni eorum exfortio, 
promiferant victualia fequi , quod fuiiTet contra naturam . 
Nam Ubaldini degentes in Alpibus funt conclufi, ubi copia 
panii denegatur, fed copia carnis habetur. Et praedicta proba- 
ta lant ea hora vifibili ratione . Nam fuo tempore duclis plu- 
ribus afinis onufiis pane in exercitum e Terris Ubaldinis , ex 
quibus non folum panis manducatus fuit , fcd etiam afini per 
itipendiarios Teutonicos 6c alios fuerunt devorati . Et vidx 
plures Bononienfes , qui pro una panis bucella tunc recep- 
ta promiferunt ipfis conduitovibus corbem unam frumcnti 
in Comitatu Bononias . Et certe mei focii , qui exercitum 
fequebantur , & erant Notarii ftipendiariorum , carentes 
pane , caput unius afellj , quod cum corio portab.it qui- 
dam afi larius , quodqu? per violentiam abQulerat Ruffinus 
de Callelletto Capitancus equeitris , qui cum ipfh Notanis 
ftab.it in duodena ( erantque omnes Mcdiolanenfes ) datis 
foldis VIII. ipfi afinario , ne conquereretur , caput , inquam, 
ilbus afelli coctum abfquc fale , & pane , vel lpecicbus con- 

Q duum 



122 PETRI AZARII 

ditum comederunt . Et certe nifi fuifTent uvae immaturse & 

agreftes, & perfica item accrb.i , quae jam grolla crant , male 

evenifTet eifdcm. Dcmum cum exercitu ipfo fuper portis 

Florentise tubaverunt , & una nocle pernocTaverunt , mul- 

tas pulchras domos & palatia cum aedificiis iaccomannando 

& comburendo , & ibi etiam pcr gentes illas diclum fuit 

de Saccomanno, quod vocabulum ufque ad prasfentem diem 

in Lombardia perduravit (84) . Deinde recefTerunt , & 

Vallem Mugelli intraverunt , 6c Cattrum Barberinum per 

violcntiam expugnaverunt , in quo tantum bladum & vi- 

ctualia invencrunt, quod tam homines quam equi faturati 

funt . Et dicebamus , quod illud Caltrum magnas elemofy- 

nas fecerat . Dum ibi pernocfhrent . Terra Scarparise , quac 

tunc propter longasvum pacifkum itatum vallo carebat , ca- 

rebatque fcalis pro afcendendo , turres circum circa exitten- 

tes ea nocle januis domorum pro vallo ereclis , & oiliis fca- 

larum undique portatis , fuit reducla in fortalitiam . Hinc 

exercitus per fequernia Bononiam viclualibus fpoliavir , & 

Lombardos pecunia ccepit vacuare, Sequenti autem die , 

hora Nonaz , exercitus Scarpariam adivit . At non valens in- 

trare , caitrametatus ell circa ipfam , ubi ftetit ufque ad 

flnem Menfis Novembris cum maximis difpendiis & deftru- 

clione Lombardorum, faciendo caftra lignea , machinas , 

pontes portatiles mper rotis , ubi illi Tufculi latitabant . 

Quas omnia uno folo denario non profuerunt . Et interim 

Florentini Burgum Sancli Laurentii in ipfa planitie Mugel- 

li munierunt , a quo diclus exercitus maxima damna pa« 

tiebatur . F.rat autem tunc Dominus Francifcus Comes de 

Urbino cum gente fua folummodo ad portam inferiortm 

didbe Terrae Scarpariae cum una machina caftrametatus . 

Qui 



(84) De hujus vocis fignificatione , vide infraNotam iao, H»c autem 
accidere anno 1351» 



C H R O N I C O N. 123 

Qui fuper Circhis (85) ipfius Terra? Mmtellos ($6) flrmos 
tenens , defenfores gravirer offendebar . Terra aurem die 
nodtuque fe defendendo mumebatur . Et in tantum exlhtit 
fortifLata , quod mora ipilus exercitus evafit fruftratorid . 
Sed piger hyems accedens , coepit ftipendiis fuis prasceden- 
tibus cam f 'um invadere . Et aquis & nivibus mims coegit 
a campo difcedere cum maximo detrimento equorum 6c 
perfonarum . Nam his diebus Dominus Mediohni renova- 
tionem equ orum in fuo fervitio mortuorum facicbtt . Ec 
propter fraudes maximam quantitatem Florenorum expor- 
taverunt , 6v exportabant % recedenres , & lacerati per par- 
tes Pctraemahe , Scaregalafini , & Planorn Bonaniam redie- 
runt , & in ipfa Civitate meniibus hvtrrulibus ciicfti ftipen- 
diarii Iteterunt cum infinita careftia foeni &. palearum. 

Pra3 licla autem vidi Sc audivi , quia ego tunc tempo- 
ris fteti pro Notario ad bancum itipendiariorum Bononiaa 
menfibus XLIV. & quafi ufque ad amiiTionem didlaa Civi- 
tatis per Dominum Mediolani factam . Et runc Dominus 
J >annes de Olegio propter infamiam. & queltus B^nonien- 
lium conquerentium , quod per tanta faftidia & labores nec 
in Tufcia nec alibi unicam Terram acjuifiverat , coeoit 
se^rum animum habere contra amicos Dominorum de Pe- 

Q 2 pulis y 



( 85 ) Circhos , feu Circhas vocabant Aruiqui fpatium illud terrae , 
quod Foffis Urbem circumdantibus , a-ijacebat . Gilli vocant /' Efplanade , 
ov G:acii , Grmani die Ebene r\ng$ umevnt flatt . Itali lo fpalto y la fpianata . 
E t aucem tdrge fpatium ab Arboribus , Foveis , aliifque impedimentis va- 
cuurn , cultuioe expers , ac in iefcendentem in adverfam ab Urbe partem 
plai.tiem , coaptatum . VHe Mucatorium. Anti juit. Ici'ic. T. x coK 507. 

(86) Mantellum^ & Mmtelettum , erat Michinae MiMtaris defenfivse 
fpecies, qua ab hoftium te'is, quafi a pluvh Palli 1, tegebantur propugnan- 
tes - Palis , Pecticis , Catibufque folUatns, ex Vegetio afTeric Du-cangius, 
a.l Verbum Mantelettum . Aliquid fimile etiam ho-Iie in obfidionibus eft in 
ufu , pto defenfione miliium con.n lapid<=s , quis obfefii adverfus agreflb» 
res Eneomm Mortariorum , ac Pyoi pulveris auxilio , emittunt , 



i24 PETRI AZARII 

pulis , & contra Jacobum de Pepulis olim Bononia; Domi- 
num , quem in Bononia captum tic fpoliatum bonis fuis in- 
feclabatur , favens aliis ipforum Pepulorum contrariis 
& arniulatoribus ; etiam quia intellexcrat de fe ipfo gra- 
via eile relata prasfato Dornuio Archiepiicopo ; qui tamen 
ea credere noluit proptcr caecitatem amoris , quo ipfum 
Dominum Joann m de Olegio , e ltm* fublevatum , pro- 
fequcb.itur . Imo plu.es cre \ bmt fuum eife filium ; nec 
fuit verum , quia D minus M nfredus agnomento Botta dc 
Gattego de Novaria , Iiom > Guelphus , multum virtuofus, 
amore Ecclefia? in proximis partibus guerram faciens , & 
inimiciffimus Vicecomitum & Torniellorum in Olegio Ga- 
ftro p^rviffimi valoris , patrem ipfius Domini Jo.mnis de 
Olegio cum una mizia ferrea , quam tunc portabat , in- 
teremit , <5c Olegium popul uus eit , & totum concremavit. 
Tacite tamen dictus Domiiius Joannes de OlegicT multum 
repugnabat pr<sfno D mino Galeaz , & potius Domino 
Joanni de Pepulis praedicfli , quia Dominus Galeaz junior 
erat , & crcdebatur , ipfum talia nefcivifTe cogitare . Sed 
hsec eveniiFe credo propter amidtiam & converfationem , 
quam prafatus Dominus Galeaz habcbat cum Domino Jo- 
anne de Pepulis in Mediolano . Erat autem praefatus Do- 
minus Joannes de Olegio multum odio Domino Matthaso 
Vicecomiti iratii Domini Galeatii propter turpia verba , 
quas ad inviccm fibi dixerant in prajfentia quondam Do- 
mini Luchi. i , fe mentiendo per gulam . Nunc autem pras- 
fatus Dominus Joannes de Olegio ccepit venire odio prse- 
fato Domino G deatio . Et adeo multiplicavit odium , ut 
neuter ipforum fratrum de Vicecomitibus vellet familiam 
ipfius Joannis de Olcgio videre , nec de ipfo quicquam au- 
dire . Et tunc Joannes coepit cum Domino Bernabove in 
beneplacitis permanere velle , multa exenia illi mittendo , 
& in benevolentia permanendo , quse duravit ufque ad 
mortem prsefati Domini Archiepifcopi ; nam poftea ccepit 

cefTa- 



CHRONICON. 125 

cetTare amicitia per fequentia . Receflit autem Dominus 
Marchio Ubertus P.illavicinus a Capitaneatu Bononise ; & 
praefcHus D<>minus Joannes de Olegio , ficuti primitus, par- 
tes ilbs miniitrare profequebatur . Et nolens a Bononia di- 
fcedere , ita procuravit cum Domino Archiepifcopo , ut 
aeftate fequenti cum ftipendio tranfmiilo equettri & pe~ 
dtftrt iterum in Tufciam ad partes Sancli Sepulcri mif- 
fus fuerit Dominus Luchinus de Verme pro Capitaneo di- 
cla? gentis miflaj per Dominum Mediolani in partes Tufci^. 
Eft autem Dominus Luchinus nobilis Miles de nobili pro- 
genie Veronenfi , formofus perfona , & alacri vultu ; ta- 
men ferus afpedru , quum irafcitur : aftutus , fortis , & 
difcretus ; non evitans labores , & tanta facundia pnscla- 
rus , ut par non habeatur (87). Exercitus itaque veniens 
ad diclum Burgum Sancli Sepulcri , multum conterruit 

Tu- 



(87) Luchinus de Verme , Veronae in lucem prolatus anno 1511. , 
aut «Jxi. Perro Patre ; a Cane Grande fecundo Scaligero in exilium pulfus 
fuit anno 1^54. Plurimarum ditionum , fuo , & Jacobas Malvefinae Uxoris 
jure , dominus fuit in Vicentino , & Veronenfi Agio , Marotii in Aftenfi , 
Monguiii , 8c pertinentiarum in Me^iolanenfi . Genuae , Albae , Pompejae , 
partiumque Subalpinarum , pro Vicecomitibus Gubernator , eorumque dein- 
ceps in Hetruria , Infubria , Monteferrato , mox Venetorum contra rebel- 
lantem Cretam , Exercitus Imperator , anno 1564. Contra Turcas pro- 
fe&us , obiit in Syria anno 1572,. Uxor prima , jacoba Malvefina , Filia , 
gt Haeres Bonetti , Militis Veronenfis ; fecunda Uxor Beatrix Henzola, Filia 
Thomae Patritii Parmenfis 1357. Ejus Filius fuit jacobus , rebus in Militia 
praeclare geftis celeberrimus , ex quo defcendunt, Comes Fridericus , Sl ejus 
Frattes , qui Placentiae in praefenti vigent , multis Feudis , ac dignitatibus 
ornati , ac Comites Antonius, & Petrus, qui Mediolani plurimorum Feudo- 
rum honore condecorati , divitiis , ac eximiis animi dotibus , florent . Vide 
Comitum Vermenfium Seriem Chronologicam MS. T. 1. col. 43. Mediolani 
apud nunc defun&um Dominum Carolum Vermenfem, Bobienfis Civitatis t 
Curtis Btugnatellae , ac Romagnenfii Comitem , praediclorum Confobrinum , 
qui ipfam , ea qua pollebat eruditione , authenticis innixus documentis , 
Goncinnavis • 



i2* PETRI AZARII 

Tufculos , quia pars Gibellina Tufcia» ut plurimum no- 
bis adhaerebat . Burgus autem ille eft in planitie fuper 
Tyberi proficifcente verfus Romam . Et adeo pulcher elt , 
fructiferus , & abundans vidualibus , ut numquam pro 
toto exercitu annona defecerit , nec pretia afcendcrinc 
cum avantagio duorura denariorum pro Soldo . Et adeo 
exaltatus Turribus , palatiis , &: excelfis domibus , ut Pa- 
latia confpicerentur . Muratus a parte exteriori muro , fof- 
fatum , viridaria , & hortulos continebat ; & non expulfo 
aliquo Guelpho , & annuentibus univerfis ad favorem Do- 
mini IVLdiolani , de guerra & expenfis videbatur non cu- 
rare . Et demum participante Domino Cortona? , exercirus 
curavit , Betonam fitam in principio Ducatus Spoletani , 8c 
in oppofitum Givitatis Pcruiii , mediante di&o flumine Ty- 
berino , propter difcordiam majorura intrinfecorum & au- 
xiliante Domino Crifpoldo , qui major erat didtas Givitatis , 
dominio Domini Mediolani fubjugare . Er miflis a Gortona 
banderiis XXXII. Tcutonicorum , Burgundionurn , & Lom- 
bardorum , dominium ipiius Civitatis Betonas nomiue Do- 
mini Mediokni obtinuit . Non tamen fic tempeiti^e, quo* 
niam ante pra?.dicla univerfus exercitus converfan:b & itau- 
do fuper riperia Lacus Peruilnorum & Cortona» Palatia in- 
finita deftruxit & vallavit in partibus ilhs , & in tanturn 
quod damna , qua* utraque pars perpeiTa eit , non poteranc 
aeitimari , nec umquam talium tancoturnque ex:ciTuum me- 
moria dilabetur . Et quia nimis Iongum eflet enarrare , ad 
exercitum Betonse eft breviter redeu idum . 

Betona autem die introitus pulcntuline refulgebir, 
Palatiis , parietibus micantibus ex iplend )re , plena vietjA- 
libus , & pra?cipue oleo olivarum , cujus abunJdntia? non 
fuit finis . Etiam banderias XX. biliitariorum plerumque 
Civitatem ipiam intraverunt. Nefcio tam.n an Civitas cfici 
poiTet , quia carebat Epifcopo. Nihilominus viii Civitates 
m iruxima quantitate nou fimiles nec cJceju-des. Qa ) in- 

truitu 



CHRONICON. 127 

troitu Faclo rruUi e Civitate propter difcordiam prseceden- 
tem fugcrunt , & aliqua pars in ipfa Civitate permanfit. 
Cum quibus du^ bus lngreffibus Terrse Perufinorum longa 
parte protra<5ta? diiipiebantur, cremabantur; & multie etiara. 
Civitates , ntmpe Affifium , ubi Corpus Beati Francifci re- 
quicfcit , padta inierunt , ut fi in breyi fubfidium per Pe- 
rufmos non daretur , quod Civitatem eam , aliafque trade- 
rent in fortiam Domini Mediolani . Nec mora . Perufini 
thefauros aperierunt . CeiTaverunt a laboribus, & ab arti- 
bus vacaverunt ; defperati de tali infortunio . Unicuique lli- 
pendia tribuebant; & tanta multitudo errantium (tipendia- 
riorum vencrat ab Apulia deftrucla , & cucurrerunt , quod 
fine numero infinita quantitas tunc per Peruiinos exititit 
defcripta . Et fubito duas Baitias (88) apud Betonam per 
jadtum lapidis confrfuxerunt . Cum quibus ab utraque par- 
te cum armis talia funt commiifa, quod a Troja citra ilmi- 
lia bella non fuerunt vifa . Ultra autem Baitias contractas 
ipfi Pcrufini campum firmum papihonibus & caftramentis 
firmatis conftruxerunt fuper flumine Tyberis , ita quod num- 
quam fuit audacia per alias gentes Domini Mediolani prae- 
di&os de Betona fuccurrere. Nam die illa nobilis vir Do- 
minus Raynaldus de Affandris , de quo diclum eft fupra , 
Capitaneus Domini Mediolani erat , & cum exercitu Medio- 
lani caftra ab oppofita parte fluminis prsedidti cum magna 
potentia direxit . Et certe fi primitus pofuiiTet caltramenta 



( 88 ) Baftia , Baftita , 8t Baftida , Turrem ligneam fignificare , Fof- 
fato , Aggere , & Palis firmiter terrae infixis , circumdatam , pro oppu- 
gnanda Urbe , Arcendis hoftibus , aut alicujus Fluminis , feu Pontis defen- 
fione , plurium Scriptomm Medii Jhvi textus , comprobare videntur , Vide 
Du-Cangium , Vide Patrem Carolum de Aquino S. I. in Lexico Mihtari , 
ad Verbum Baftum . Vide Lexicon Florentinum, Vulgo della Crufca , in quo 
tamen afferitut Baftiam idein effe , quod nunc Trencea, aut Trtiiciera vocant , 
^uod quidem a vero aberrare , crediderim . 



r2 8 PETRI AZARII 

in loco occupato per Perufmos ( quod facile facere potuit , 
antequim illi habereut Ccimpum magnum & gentcs infiui- 
tas pr^eparatas ) B.iitiaj primo faclai non fuiiTent , 6c apud 
Betonam totaliter laceratse ruiiTent . Quarum grandior per 
Betonenfes virtutibus commendabiles fuit capta , rupta , 6c 
defolata , multis ab utraque parte peremtis . Sed ftante Dj- 
mino Raynaldo cum exercitu fuo fuper ripa dicti fluvii , 
ubi femper ftetit ficut navis in mari , qua; caret remis , non 
folum homines Perufii ihpendiarii , fed etiam mulieres , & 
barberii cum zavatteriis cucurrerunt , Perufinorum campum 
inchoatum fulciendo. Et dicitur, quod Rec-t >res Populi Pe- 
rufini , qui juxta morem iunt quatuor , ipfi Djmino R .y- 
naldo dederunt bibere ; & in bj/tis miferunt de vino , quod 
in Vercellis datum fuerat Illuftri Principi Djmino Philippo 
de Valefio , ut diclum eil /upra , quod vinum naturam ha- 
buit Florenorum . Et propter ejuldem Domini Raynaldi 
moram Betona remanfit obfelTa , & tam graviter, qu >d in 
ipfa exiltentes comedcrunt equos ductos fere mortuosfame, 
quum equi non haberent quod comederent , nifi folia ficuum 
& olivarum , cc proinde neque pilum neque corium habe- 
bant fuper teila . Pedites autem coquebant ficus acerbos in 
aqua , & oleo deinde condiebant . Oleum nam ]ue olivarum 
numquam defecit . Nara de equis pars , quae jacebat > equo 
vivente , erat putrida . Et alias carnes equinae venclebantur 
ad macellum , & comedebantur fine pane , fale , & fpecie- 
bus. Quid ultra ? PrasdicTi fic obfeiTi , de au^ilio prxtati Dj- 
mini Raynaldi non amplius fperantes , padta cum Peruiinis 
inierunt : nam infinitos balillis Pz fcararriuciis & irruptioni- 
bus occiderunt ex Perufinis , quia port int Idngas targas , 
& ad bellandum ut plurimum funt indifcreti . Et vidi Con- 
trum de la Specia , qui LX. & ukra ex dicli> Perufinio iic 
targatis occidit cum baliila . Et quid ergo fecerunt alii ? 
PacTis igitur firnmis, cum armis & equis univerfi de re- 
cefru libero fuerunt affidati , excepto Domiao Criipoldo aun 



tcdi- 



CHRONICON. uj 

tedtclo , quem numqu.im Perufini voluerunt in padionibus 
includere . Crifpoldus autem proditus fuit . Nam quidam 
fuus nutriror , qui ipfum a puentia educavem , eumdcm 
Perufmis tradidit . Etenim ante paclorum conflrmationcm 
fub taciturnitate noclis de Bctona fimul defccndcrunt , & 
de fcientia & beneplacito gentis Domini Mcdiolani conclu- 
fx, diclus nutritor ipfum Dominum Crifroldum in fauces 
ipforum Perufinorum confignavit . Captus ifaque duclufque 
Perufium de praefenti fuit decapitatus iuper platea . Attamen 
pacta gentis Domini Mcdiolani , & eorum txfiitcrunr obfer- 
vata . Et fic cum equis fuperviventibus , qui vix fuerunt nu- 
mcro LXXX. difctflTerunt a Betona, & per campum Pcru- 
fmorum tranfeuntes taliter macerati ad campum Domini 
Ruynaldi cum maximis truffis (8p ) & clamoribus turpi- 
bus recefierunt : quse verba & truffae gravaverunt eofc 
plus quam fames . Deinde ab ipfo campo levatis tcndis 
& papilionibtis , & apud Civitatem Caitellanam P^rufmo- 
rum , ubi ma^na damna & incendia intulerunt , fe direxe- 
iunt , & ad Terram Burgi SancTi Sepulcn redierunt (po). 
Propterea pncfatus Dominus Raynaldus a dicfto officio fuit 
amotus . Banderh equeftris filii , & duae fratrum fuoium , 
fubito fuerunt cafTas : & ipfe totaliter excidit a graria Do- 
minorum Vtceeomitum in perpetuum . Quamquam ipfe de- 
tentus in Bononia , & in domo mea permtneret , fe a pra3- 
dic5tis excufabat , dicens , quod habebat in mandatis facere 

R qua> 



( 89 ) Truffa apud Du-Cangium , qui inter plures alios , prsefentem 
A^arii textum citat , funt Nuga , item Fallana , doli lllujio , Uerifio quo 
■itimo fenfu hic Truff.is intelligenlas eflTe , puto . Lexicon Florentmum 
Vu'go Dilla Oh/Jm, Tufftre praerer a'hs fignifkariones Beffare e farfi Beffe , 
dic t , !ioc eft Illudere , Irridere . Hic vocc iterum utitur Azarius col. 378. 
D , de Fratre Buflolario fermonem haber.s , fed diveno fenfu , ibi enim 
Truff* pro Filtaciis , ac dolis , intelligendae . 

(90) Hec anno i?5z. evenerunt • Viie Ephemeridies Urbevetana* 
B. I, T. XV. col, 670, D, 



130 P E T R I AZARI1 

quas confulebant piures Nobiles de Tuicia , de «ominitn» 
quorum tacetur , & quod prajdicrj 1 uiculi fic agendum di- 
xcrant , & confuluerant . 

Reveriis autem praedictis gentibus Domini Mediolani ad 
■habitandum in Burgo Sancli Sepulcri , cafus ultra modum 
jnirabilis evenit . Nim frj Vigilia Nativitatis Domini noltri 
Jefu Chriiti , vel praecedentis noclis terapore , talis terra> 
niotus Terram concuflit , quod palatia & turres corruentes, 
& parietes llmul coilidentes , brevi hora taliter funt quaf- 
fata? , quod paucae rectce videbantur . Et certe fi Saraceni 
jurailent ipfim Terrara proiternere , non fuiifet fic dirupta 
in una hebbomada . Sed pauca gens periit : quod fuit gra- 
tia Dei (s>i ). Et verum fuit , quod lapidcs ab imis muro- 
xum fundamenris fuper terram fotfaj exterioris profilierunr, 
cujus foflati & praecipue murorum profunditas erat decem 
cubitorum . Etiam ab una parte Givitatis Caltelbe fuit ter- 
jajmotus, fei non tam magnus . Et etiam fequenti heblo- 
jnada , hora Tertiarum , fuit alius terrasmotus in ipfa Ter- 
ra , in quo Turris cum CafTaro Caiiri , per medium fcifla 
dirupra exilitit , & fub ipfa filius Caitellani cum pluribus 
aliis periit , & multa; alias domus a primo terraem >tu im- 
munes corruerunt . Quarum domorum deitructionem & pro- 
ilernationem vidi infinitam . Ex quo itipendiarii cura illis 
de Boccanigris potentioribus partis Gibellinse exierunt , Ter- 
ram ipfam totaliter dimittentes , nolentes fine bello mori . 
Et poit paucam raoram ornnes Bononiam redierunt , dimif- 
iis didtis partibus fic vaitatis. Difceflis itaque a Tuicia pras- 
diclis , & antea Perufini magnam quantitatem fuorum fti- 

pen- 



{91) Terrae motus , qui Burgum Sanc>i Sepukri concu/fit , evenit 
menfe Dccembris IJ5Z. VHe Matthaei Villani Hiftoriam R. I. T. XIV. col. 
189. , qui hoc «veniffe die z$. Decembris ejus anni , & prima die jaaiurii, 
fcquentis anni , majori impetu iterum eveniffe , afferit . 



CHRONIGON. 131 

pendiariorum caiTaverunt ; & multi alii de partibus Apulise 
tam pedites quam equites Teutonici , Burgundi & Itali , 
audientes de guerra , ad partem illam couflux^runt . Et 
coadunati in maxima quantitate ac defperati , uti carentes 
flipendiis , cceperunt Societatem inirc . Qh quot malorum 
principium tuit hasc prava Socittas! Caput fuum fecerunt 
Fratrem Morialem, qui Fratcr Tcmpli fuerat , fed praeva- 
ricatus nuhtiis gloriabatur . Et ccepit cum fua Sourtate 
partes Tufcias uJurpare . Ipfe erat de Burgundia , tamea 
fciebat Teutonicos & Lombardos gubernare , pai ti. ipando 
rapta . In ea Socictate fupcrvenit Com^ Landus, qui uti- 
nam non adveniilec propter infelicta , qua? e ,; eneru at ia 
Lombardia . Itle cum T-utonicis fibi adhcerentibus, etiam 
qu >ti fie fuperadditis , M^rchiam hycmali tempore occupa- 
vit . Et non obitante quod nix eilet maxima, Terras ipfrs 
vaitavit , cepit , plerumque pra? iatus eit . Ab hujufmodi 
fceleftitTimo ccetu Frater Morialis deinde receilit , & R^ma^, 
quo iverat , pro accipiendo magnam auri quantitatem cx- 
tortam in Apulia , fuit tamquam praedo per Tnbunura de- 
capitatus , & dies extremos fiaivit . Deinde G jmes LanJus 
cum Societate ipfa in Apuliam profedtus eft , ubi diu pra^- 
dando moram traxit . Dum autem exeicirus Domjni Medio- 
lani rediiiTtt Bononiam , curavit idem Mediolani Dominus 
guerram Tufculorum promittere . Et procuravit , quod Ci- 
vitates Mutinae & Regii , quas iter fuarum gentium Parma 
Bononiam mittendarum occupabant , cederenc . Igitur pri- 
mo invafit diTncTum Mutinas , & partem Gibellinam pro 
eo expulfum de dieta Civitate , & pra^cipue Dominum Ga- 
laflium de Ptis cum fequicibus fuis iibijj.unxit , & m Bono- 
nia recepit cum parte fua . Cceperuntquc magnanimiter age- 
re contra Mutinenfes . In- illis tamcn principiis ilh de Savj- 
gnano , qua3 eit titulo tertia Domus m Muriaa ex majori- 
bus partis Guclphae , cxperunt tracftire Roc! ettam Savigna- 
ni diu pofTciTam pei Bononienfes . Et iplam cuitodiebat Mac- 

R z thasus 



tiz P E T R I A Z A R I I 

tha^us de Guidabobus de Parma ( qui de ipfa tunc tempo- 

ris aufugit ) pro Domino Mediolani . Multa quidem gtfta 

fuerunt in Caftris ilhs per utramque partcm , de quibus ta- 

cetur propter nimium Ormoncm . Fa<5to enim ponte fuper 

nimium feimonem . Fadlo enim ponte fuper flumine Pana- 

rio , ubi antiquitus fuerat via recla veniendo a Mutina Bo- 

noniam , & fadtis (iuabus Balliis pro cultodia dicti pontis , 

& tortiori verlus Mutinam, cui Bernardinus de Piis faclus 

fuit Caftellanus cum multis paghis , coepit exercitus Domi- 

ni Mediolani pertranfire . Et capto pnmitus Caitro Flora- 

ni , Civitattm Mutinae invadere , & poft paucos dies ccepe- 

runt fuper Canali partis inferioris , & ubi alias fuerat apud 

Civitatem Mutinae, B^lliam erigere . Et dum in dicta Ba- 

flia ad elevationem ipHus laboraretur , & itante ibidem Do- 

mino Albicio de B<ildinis , Collaterali Domini Joannis de 

Olegio loco ipdus Domini Joannis , qui jam animo conce- 

perat faciendi quas exinde fecit , hic non curabat , quod 

Mutina caperetur propter fequentu , quia mortuo Domino 

Archie ^ifcopo fperabat fe moraturum proptet fuperius di- 

cti . Aibicius erat cum Populo & Proceribus Bononienilbus 

Capitaneus . 

Et facto alio Ponte fuper Panario cum navibus in op- 
pofitum Crepacorii , una ciie prsetatus Dominus Joannes de 
Olegio mifit literas , quis vidi , ad Dominum Albicium , 
ut die nocluque verfus Bononiam remearet cum Populo & 
cum Procenbus , quos volebat turpiter mori (92). Et fic 
adulando , quoniam Comes Landus cum Societate fua ibi 
erat de prsefenti ; nam ea Societas tunc diftabat a Bononia 
miliaribus CC. & ultra a dida BaiHa , nec volabat . Qui- 
bus literis vifis , & alio confilio non deliberato , quia ipfe 
Dominus Albicius erat pailor bonus , pulfatis tubis , & nul- 

lo 



( 9» ) Forte y nolebat turgitcr tnwi • 



C H R O N I C O N. 133 

lo impellente , a dicta BafHa fugerunt , etiam quia Bono- 
nicnfes libentifTime recedebant ; & tali frequentia Pontenv 
impulerunt , ut ipfum fregerint , & multi equi & homines 
fubmerfi perieriut.Et die fequenti deleto toto didto Ponte 
Bononiam redierunt . In principio autem quaeitionis mota!; 
per Dominum Mediolani contra Mutinam & Regium , vi- 
vebat Marchio Oppizzo Eilenfis , qui folummodo tres filios 
habebat valde juvenes , videltcet Aldrovandinum & alios , 
natos ex pulcherrima muliere Bononienii , & forore Henri- 
ci de Arioftis . Et timens de Marchione Francifco nepote 
fuo , ne cum auxilio Domini Mediolani ( cum quibus Vice- 
comitibus habuerat parentelam, quia Mater Domini Azonis 
fuerat de fua progenie ) aliquid moliretur , vix incoepto 
praediCto difcordio prajdictum Marchionem Francifcum a 
Ferraria cum aliquibus intimis fuis fugavit, & Civitartes Mu- 
tinas & Ferraria3 coepit caute cuiiodire. Qui Marchio fic ex- 
pulfus , Mecliolanum venit, ubi de prasfenti magniiice com- 
moratur . Poil hujufmodi expulfionem tractavit Dominus 
Marchio Obizzo cum Dominis Mantuse , qui & Regium te- 
nebant , & cum illis de Padua , de reiiitentia facienda Do- 
minis Mediolani , ut a captione Mutinas & Regii ceffarent 
vota fua . Et tunc participato confilio ftuduerunt Comitem 
Landum cum Societate fua fub eorum iiipendiis habere , 
& habuerunt . Et curarunt , ut quanto citius ille Comes per 
partes Romandiolaa intraret Lombardiam . Et hinc dctegitur 
malus conceptus , quem Dominus Joannes de Olegio fibi 
ftatuerat de permanendo in Bononia , quamquam difceifo 
de fui mandato , ut fupra , exercitu apud Mutinam noclis 
tempore, nam dies octo & ultra fuum curfum evolverunt, 
antequam Landus Bononiam accederet . De cujus exercitus 
receffu multa dicta & cogitata fuerunt . Sed propter poten- 
tiam ipfius Domini Joannis nec OrBciales nec alius aufus fuit 
loqui , nec Domino Archiepifcopo refcribere. Venit ergo ad 
partes Bononias diclus Comes Landus cum impia Societate 

fua , 



134 PETRT AZARII 

fua , & primo deftruclis pmibus Budrii diftrichis Bono- 
rticnfis , eas occupavit . Deinde levato exercitu , in camp^- 
ftribus apud Bononiam a parte verfus exitum Canalis Bo- 
nonias pluribus diebus itetit . Ft diclum fuit , quod fecto 
lignamine occupationis foraminis exitus dicli Canalis, mul- 
ti ex Societate ipfa Campum mercati intraverunt , & nu- 
mero ducenti vel ultra . Quapropter tota Civitas Bononiae 
traxit ad rumorem . Elt enim Campus Mercati Iocus valde 
fpatiofus , in quo & per quem htbitur Canale , & fuper 
quo conittucta funt Molendina fupradicla . Et intra mcenia. 
Civitatis conclufus a parte , ubi Carvale labitur, & prope 
Callrum , quod habebat Le^atus antcdiclus jam expuifus . 
Dcinde dicra Societas tranfiens diclum Canale , fe pofuic 
apud Pontem Reni , & Burgum univerfum Panigalis occu- 
pavit , vanavirque Cafalegium & mulras alias Terras m 
Valle Reni , eique c ircumftantes prsedatus eit . Et ibi mul- 
tis diebrts fletit , nihil probitatis faciendo . Deincfe vcifus 
IWminnm greiTus fuos direxit , & ad Pontcm fadturn novi- 
ter cum Baltiis , ut fupra , fe pofuit , & duabus vicibus 
ipias rum Ponte expugnavit . At non profuit . Tn panibus 
iliis tantum duravif , quod didtas Baftite fuerunt capt*e cc 
Pons una cum eis totaliter devafhitus. 

Durantibus autem prasdicYis & fub regimine Domini 
Ottolini de Burris tunc fequentis Poceftatis , Dominus Jo- 
annes de Olegio multos de Bononia Nobiles & Popularet 
cap-i mandavit pluribus in vicibus , quos dicebat eife culpu* 
biles de proditione Civitatis ex accufationibus patentibus . 
Et dicebatur , quod illi erant amici & intimi Domini Jo- 
annis de Pepulis . Qui pluries ad mmyrium lacerati , di- 
xcmnt vera e(Te , c\ux in inquifttione continebantur . Et in 
duabus vicibus XXXIV. fuper Campo Mercati publice ex- 
lliterunt decapirati . fnter hsec rumores multi in Bononia 
erTcrbuerunr , in quibus plurimi Bononienfes per itipendia- 
jios in ipia Civitatc fusrunc interfetSti , cc aliqui de occifj- 

ribus » 



C H R O N I C O N. 135 

ribus . Et turrc quum multi de Ubaldinis pro cuftodia Ci- 
vitatis Bononia? fuiftent requifiti , & cum eorum clientibus 
& glomerofa quantitate & ultra modum armatis venilTent 
ad cultodiam . Et facta ipforum monftra , pofitifque fuper 
plateam , rumor exLlitit inchoatus , ex quo primi ex iliisj, 
qui decapitati fuerunt , capti fuerant . Inter quos- Zenno- 
nus de Sanclo Alberto dicebatur principalis . Inter Ubaldi- 
norum clientes tunc venit magnus ille quotidie ebrius , qut 
in Mediolano Malvafiam generofius deinde deitruxit , lufio- 
cando fe in coeno . Et qui Dominum Bonincontrum de San- 
miaiato diu excellentiffimum in Mediolano Officialem vul- 
neravit ; & pro quo vulnere ipfe Dominus Bonincon- 
crus in pace rtceffit .• Ulterius autem ipfa Societas illa vice 
non proceflk , fed ad partes Tufcias rediit . Et utinam ibi 
fuiflet finis . Remanferant itaque ambse Civitates Mutina & 
Rcgiurn , ficut primitus erant , & cum peffima voluntate 
contra Dorainum Mediolani , ut inferius apparebit . Domi- 
nus autem Galafiius de Piis egregius Miles cum amicis fuis 
popularibus e Mutina expulfis morabatur aliquando Bono- 
nia3 , plerumque in Caltro fuo Garpii . Literas autem, qui- 
bus in Collegam Capitaneatos Bononienfis deputabatur , ha- 
buit a Domino Archiepifcopo . Sed praefatus Dominus Joan- 
nes de Oiegio fecit per Bononienfes opponere , & Medio- 
lanum refcribere , quod ipfum habebant fufpectum ; & cau- 
fa erat , quia Vicarius inimicus erat & nimis Gibellinus . 
Ifhs duraiuibus praefatus Dominus Archiepifcopus diem clau- 
fk extremum cc fubito , videlicet Anno MCCCLIV. (93) 

die 



( 9? ) Joannem Vicecomitem Mediolani Archiepifcopum , menfe Octo- 
bris 13J4. vita defunftum , omnes tradunt ejus sevi Scripiores . Jovius vero 
his verbis : „ Septimum regnantem annum Augufto menfe concepta Febris, 
?) & lentis demum accefiionibus produ<fta in Septembrem , climaterico asta- 

„ tis 



i 3 tf P E T R I AZARII 

die Dominico IV. Menfis Oftobris . Verum ante ipfius mor> 
rem & durantibus prasaictis , poit obitum praefatt Ma^nifiei 
D^mini Luchini Vicecomitis , & dimiftb odio inter Nobiles 
& Populares Jinua», facloque Simonino Buccanigra Duce 
Januenfium, quaeltio infiaita orta eft mter| Januenfes & Ve- 
netos in ipatiofo pelago . Utraque pars Galeis & aliis na- 
vibus ad pugnam aptis , & fulcitis gentibus ad bellandurn 
cum infinitis expenfis , exercitum maritimum fecerunt . In 
qua guerra Veneti Regem Aragonum inimicum antiquum 



„ tis anno , leniter extinxit „ . Corius diem Dominicum 5. Oclobris , 8t 
horam 14. affiguat . Hiltoria Cartufiorum. Lib. 10. cap. tt. R. I. T. XII. 
co!. 94^. B. diem 5. O^tVoris iniicat , cui alTentiuiitur Ciacconius T. x. 
col. 45 j. , & Gualvan. Flamma Manip. Florum R. I. T. XI. col. 737. D. 
Matthceus Villani R. I. T. XIV. col. x$a. C. ejus mortem fic narrat : 
„ Meffer Gioanni de Vefconti Arcivefcovo di Milano potcn iflimo Ti- 
„ ranno in Italia , havendo dilatata la fama Jella fua potentia in grande 
„ akezza , e vivuto al Mondo longo tempo tn difloluta vita fecondo Prela- 
,, to , vedendofi avere vinta fua pugna , e foperchiata nel temporale la 
,, Chiefa di R-jma , e riconciliatofi a quella , co* Aioi sformati doni , e che 
,, tutta Iralia il temeva , e lo eletto Impentore non avera ardire , eaian- 
„ dio follecitato dalla forsa , ec denari della Lega di Lombardia , piglia- 
,, re arme contra a lui , vaneggiando nel Colmo di fua gloria , uno Vener- 
„ di fera adi a. di Ottobre 1554. Ii apparve nella fronte fopra il ciglto , 
„ un picciolo Carboncello, del quale poco fi curava , et il Sabato fera adi 
,, 4. del detto mefe il fece tagliare, e come fu tagliuto cadde morto 1* Ar- 
„ civefcovo fen^a poter far teftamento , o alcuna provifione delP anima 
„ fua , o della Suceflione de' fuoi Nipoti nella Signoria , i quali feciono al 
„ Corpo folenne Efequie . E fen^a quiftione , e con moha concordia fi ri- 
,, ftrinfino infieme facendo grande honore V uno all* altro , per la qual 
,, cofa , i Milanefi , e tutti gli altri Sudditi , ftetono in obedientia de nuovi 
„ Signori . Tanto che poi con nuova fugeftione , di tutti i Popoli fi fecio- 
„ no dichiarare Signori , come apprefio racconteremo . 

Authorem audis Guelphum , ac Florentinum , ideoque duplici titulq 
Jo. Vicecorniti infenfum , cujus verba hic adducere p'acuit , quia mrrrci 
citcuoiftantiae , cx Anthrace in fconte nato , ac imprudentex feiro ezcifo , 

caie- 



CHRONICON. 137 

taeteris diligentius defcribit . Errorem tamen in textu Villanii circa dies 
aflignatos , ex eo etiam fubeffe apparet , quod fi dies fecunda menfis erat 
Veneris , dies quarta non poterat effe Saturni . Oeterum ipfe obiit die 
quinta Octobris , quse anno 1354. erat dies Dominica . Quod etiam ex La- 
pide Sepulcrali evincitur . Non defunt tamen fpee>atse fiiei Scriptores , qua 
dicant ipfum , morbo Augurto menfe jam incepto , ac aetate jam in Senium 
provefra , praevidiffe proximum fuae Vitae exitum , ideoque publicis Tefla- 
menti Tabulis , Nepotes aequa Iance haeredes inftituiffe , ac opportunis Ec- 
clefiae Sacramentis munitum obiiffe . Azarius tamen , aliique Synchroni 
Authores ejus mortem jejune nimis tradunt . Vide Corium ad annum 1354» 
Vide alios Scriptores jam fupra citatos . Obiit setatis anno 64 , natum enim 
anno 1190. vidimus Nota 70. , Climatericum itaque ejus mortis annum 
inepte nominat Jovius . Principatum tenuit a morte Luchini Fratris , quam 
No*a 70. eveniffe dixi die 14. , aut 25. Jannarii annj 1349., ufque ad 
pra»dic>am ejus mortis diem, ideoque annis 5. menfibus 8« diebus n.; non 
ergo feptimo regnante anno , ut Jovius dixit . Archiepifcopatum vero a die 
6. Augufti 1341., quo a Clemente VI. conflrmatus ,• quamvis poffeflionem 
acceperit folum die 8. Septembris , annis 11. menfibus fere duobus ; Se- 
pultus fuit in Ecclefia majori in Arca Marmorea infculptis hifce carminibus; 
hodie etiam confpicuis : 

Quam faftus , quam pompa Ievis , quam Gloria Mundi 

Sit brevis , & fragilis , humana potentia , quam fit 

Collige ab exemplo , qui tranfis perlege ; difce 

In fpeculo Speculare meo lacrimabile Carmen 

Qui fim , Qui fuerim dicet ; qui marmore Claudor 

Sanguine Clarus eram , Viceeomes ftirpe ) >hannes 

Nomine , nullus opes poffedit latius Orbe , 

Praeful eram , Paftorque fui , bacu'umque tenebat 

D^xtera Paftoris , gladiumque finiftra gerebat 

Fclicis Dorritni , magnufque , potenfque Tyrannis 

Ir>fe fui Victis , metuerunt nomina noftra 

Evhe a , Tsrra , Mare , fuberant Urbefque potentes 

Imperio Tituloque meo , mihi Mediolani 

U. bs fuberat , Laudenfe folum , Placentia grata 

Aurea Parma , bona Bononia , pulcra Cremona 

B-vgima magna fatis , laoidofis mnntibus tufta 

B ixia magnipotens , B>nienfis Terra , Tribufque 

Eximiis dotata bonis , Terdona vocata 

$ Cuma- 



138 PETRI.AZARII 

Januenfium confoederaverunt , qui Rex multas magnas navcs 
& habiles ad pugnam ex Catalanis fuis cxpertos & probos 
in mari praeparavit . Et taliter procelTeruut negotia , brevi- 
ter concludendo , quod tunc Januenies in marinis partibus 
fuccubuerunt , ex quo maxima carelHa victualium in Jtnua 
habebatur , etiam alia cauia praecedente . Nam a parti- 
bus tranfmarinis nulla vel mo.iica viclualia vehebantur , 
quum Domini de Spinulis prohiberent , & prascipue prxfa- 
tus Dominus Archiepifcopus Mediolani , qui Alexandria; , 
Derthona? , & Placentiae dominabatur , viclualia ipfa tota- 

liter 



Cumarum T.llus , novaque Alexandria pinguis 
Et Vercellarum tellus , atque Novaria , & Alba 
Aft quoque cum Caftris pedemontis juffa fubibanr 
Janua que ab antiquo Condam jam condita jano 
Dicitur &. vafti narratur janua Mundi 
Et favonenfis Urbs , & loca plurima , qu* nunc 
Difficile eft narrare rr.ihi , mea juffa fubibant 
Tufcia tota meum metuebat languida nomen 
Per rne obfeffa fuit , Populo Florentia plena , 
Bellaque fuftinuit , tellus Perufina Superba , 
Et Pifae , 5l Senae timidum reverenter honorem 
Praeftabant , me me metuebat Marchia tota 
Italise partes omnes timuere Joannem 
Nunc me petra tenet , faxoque includor in ifto ; 
Et lacerum, Vermes Ianiant nunc undique Corpus 
Quid mihi divitiae , quid lata Palatia profunt ? 
Cum mihi fufficiat parvo quod marmore Claudar 
Et claufi diem meum MCCCLIIIl. die 5. Octobris . 

Dominus Gabrius de Zamoreis d' Parma Iegum docror , compofuit h»c 
Carmina . 

Hanc Infcriptionem ex Sarcophago , in Cathedrali Ecclefia adhuc exi- 
ftente, diligenter excribendam curavi, cum Corius, Joannes tam Jofeph ¥1- 
glianus aliique , qwi ipfam dederunt , multis mendis deformatam tradant . 



CHRONICON. 135» 

liter denegabat . Quorum caufa coepit populus parvus in 
Janua raurmurare . Et eit fciendum , quod fpecies Populi 
parvi fpecies Ducis Janua? j & ab ipfo Populo minuto Dux 
traxit originem . Populus etenim ille & plebeji fuerunt adeo 
perfonis fatigati , & pecuniis afflidti pro conikucndo navi- 
gia , & ea muniendo , quod major & majores cceperunt po- 
tius condolere & altius murmurare . Quse audiens Dux 'Si- 
moninus antediclus , auditoque inforrunio marino , nec pr<£- 
dictorum voluntati valens reiillere , n^c ipfcs valens fuble- 
vare , tamquarn fagax & prudens cautelam adhibuit , no- 
lens madfcari per Populum , nec opprimi per Nobiles , prop- 
ter cornmiila . Et de duobus malis minus elegit . Et curn 
maxima altutia cogitans vivere , fuoque bentiicio gaudere 
poit lapfuia lilius mali puncti . Et iic ad pnefens fecit . 

Nam habucrat in Mcdiolano amicum nomine Joanno- 
lum Mondellam de Ferro ( & agnominabatur de Ferro, quia 
mtrcatumm ferri exercebat , fed ex pecuniis alterius Joan- 
noli Mondcllai Thefaurarii prsefati Domini Archiepifcopi % 
& cjus germani faciendo etiam mercantias ) redudtum cum 
prajfato Archiepifcopo , tamquam Iegalem hominem , fince- 
rum & veracem ad illius magnalia gubernanda cz exiequen- 
da , odentem pompas & tnbuta , ac honeilifTime viventem 
& cum caritate . Cujus familians Notarius, & domeiticus 
fui ego Petrus Azarius , ut in fine dicetur , & converfando 
cum eo , gefla vidi , audivi , & per Iiteras didici . De ec 
prsefatus Dominus Archiepifcopus ultra alios confidebat , &. 
merito, & cum eo tamquam experto confilium & collo- 
quiura habuit , & in brevi taliter ordinavit , quod prcefar 
Simoninus lub certis paclis & conventionibus initis & de 
beneplacitoUniverfitatis Januenfis Civitatem J.inuae cum uni- 
verfis aliis Civitatibus & Cattris dominio Januenilum fubje- 
ctis remiilt fub dominio prasfati Domini Archiepifcopi , qui 

S de 



i4<> PETRl AZARII 

de plano praedicta pofTedit (<?4) ; nec fola Fortalitia defecit . 
Verurn eft , quod praefatus Dominus Simoninus habuit ma- 
ximam quantitatem Florenorura pro inftaurando expenfas 
per fubditos faclas , & tollendis mutuis propter ea contra- 
clis . Maxima quantitas bladi in Januam fuit vecta , in tan- 
tum quod celTavit inopia Janua? . Ubi etiam pofuit Potefla- 
tera & Capitaneum , & in Savona , & ubique Officiales & 
Caftellanos . Et pacifice ampliando pofTedit in vita fua & ul- 
terius, ut infra . Et in tantum procuravit , quod Januenfes 
pacem fecerunt cum Venetis & Catalanis ; qua^ pax ( quam- 
quam Janua contraria fit Mediolano ) ufque in prasfentem 
diem obfervatur . Fecit & prtefatus Dominus Archiepifco- 
pus pulcherrimam Domum novam ; & continue duabus vi- 
cibus in die habendo Curiales & alios Nobiles , fi qui erant 
in Curia, & fuos caros tres Nepotes , collationem cum pu- 
riffimo vino & aliis fruclibus & confcclionibus faciebat. 
Quibus horis diverfa poterant dici , nec umquam audien- 
tiam denegabat.. Et fuit prodigus in dando comedere Pro- 
ceribus, & in aliis quibufque expendendo , & femper cre- 
vit (5)5).. Caftrum autem valde pulcrum conflrui fecit in 
Novaria (s><*). Filium naturalem habuit nomine Leonardum, 
quem pluribus annis tenuit in Novaria pro Poteftate . Sed 
male , inepte , & debiliter in ipfo regimine fe gerentem 

demum 



(94) Anno 135^. menfe Septembris : Jo. Vicecomes Getiuoe domi- 
nium obtinuit . Vide Georgii Stellse Annales Genuenfes R. I. T. XVII. 
col. I09X. D. 

(95)Hic aliqua forte defunt , quibus alia praeclare gefta a Joanne 
Archiepifcopo referebat Author . 

(96) Carolus a Bafilica Petri Epifcopus Novarienfis , vir emunfta na- 
ris , dicit Caftrum Novariae a Joanne Vicecomite sedificatum , idem efle , 
quod fuo tempore , nempe anno 1612., fuperftes erat . Si hoc eft , Nova- 
riae ptaefens Caftrum , illud effe quod Joannes praedi&us conftrui fecerat , 
non effet dubiundum . Vide Novariam Sacram lib. 1. pag. a66. 



CHRONICON. 141 

demum indignanter ejecit privatum gratia fua , nec dein- 

ceps voluit ipfum audire nominari . Ideo Leonardus , quia 

Miles erat , cum Domina Catharina uxore fua fe reduxit 

ad Caitrum Viozzalli dutridtus Vercellenfis . Illud Caiirurn. 

erat ipfius Domina? Catharinse , fapientis & pulcraj ultra 

modum , fueratque filia quondam Domini Martini de Vioz- 

zallo ex Dominis de Palettro ditiiTimi . Et durn praidi&us 

Dominus Mirtinus hanc unicam filiam haberet , & in uxo- 

rem promiftiiet Iberto de Rovefenda filio quondam Domi- 

ni Francifchini , aviatico Domini Joannis de Rovefenda di- 

tiori quoque Vercellenfi , pra5dic>us Dominus Martinus ( du~ 

rantibus verbis de prasfenti in ipfo matrimonio , & puella. 

fortaflis annum a3tatis nonum vel decimum agente ) exceflk 

e vivis . Et non obitantibus prasdictis verbis de prsefenti ipfa 

Domina Catharina , & male , fuit iiVDomino Leonardo 

matrimonio copulata , & fucctilit patri in univerfis bonis , 

inter quas illud Caitrum habebatur . Permanente igitur di- 

<5lo Leonardo in eo Caitro , Dominus Joannes Marchio Mon- 

tisferrati Dommium Civitatis Novaria? cum univerfo diftri- 

clu occupavit : quo audito praedidtus Leonardus , quamvis 

validum Caftrum haberet pro fe viiiliter deiendendo cura 

Civitate Vercellarum propinqua ad duo vel tria milliaria , 

& quse Civitas numquam fuit perdita , fponte venit No- 

variam , & ibi dicto Domino Marchioni ie & fua dedit , 

reliuquens propriam parentelam . Quum itaque Civitatem 

Novanas Dominus Galeatius recuperaiTet , noluit de diclo 

Domino Leonardo mifereri . Quaie ipie Leonardus profu- 

git ad partes extraneas . Et elt in tanta debilitate ( quia 

dcbilis conftitutus ) quod dormit in Hofpitalibus , & cum 

ribaldis converfatur . Galeaz autem prcedidum Caftrum 

cum bonis poffidet , Dominam Catharinam piasdidtam ali- 

nientari faciendo . 

Diebus autem prsediclis mortui funt Ludovicus Impe- 
rator in partibus Alamannia? , ubi continue Coronam Im- 

pe- 



i 4 2 PETRI AZARII 

pcrialem tenuerat fine alia exceptione (97), & Papa Be- 
nediiltus , cui fufficitur Ckmens (<?8). 

Mortua autem D miino Joanne Vicecomite praeUclo 
conftirutus fuit Archiepifcopus JVLdiolani D^rainus R.vjber- 
tus Vi:ecom~s (py) qui primitus erat Ofdinarius &. Ar- 
chipresbyter Domus Sanduc Marias Majoris Mediolani. Cui 
Djmiao Archiepifcopo dirruiTus fuit anaulus, & parvas pof- 

fef- 



(97) Ludovicus Ravarus obiit die n. Oftobris 1546. De eo vide , 
quae ai&a funt fupra , Notis 14. ^5. zS. 41. 

( 98 ) Hic denuo tempora confundit Azarius* Benediclum XII. eoden» 
tempore , quo Luiovicus Bavarus , mortuum dicens . M.»ta praecedente j im 
indicavi Lulovicum die ir. Octobris 1546. e Seculo migrafle ; Njta vera 
60 R-medi&um KU. die ^5. Aorilis anni 1^41. diem c'auri(Te extremum . 
Ccmens vero VI. Pontifex maximus , iii Ciftro Ma'imo.uis Lemovicenfis 
D,oecefis natus , poft mortcm Reneiicti VII. die 7. Mtji annj »341. ai 
fum.num Sacerdotium eligitur Avenione , & die- 19. ejufdem menfia Ponifi- 
cali redimitur Tiregno ; Sedit in Saiili Pe:ri Gub.edra aun :s 10. menfes. 
7. , dies, 5. , obiit Avenione die 6 D;cem vis amrtS 1551. Ejus Caiaver 
fequente anno , cicca Pafcatis fo'ennitarem ai Mmal^riun Cafe D.-i . C!a- 
ramontange Dioe:e(U , iti quo M>iach:is fu-rit , trais'atum , tumuLtur in 
Sacello y ejus fumptibus ibi.iem conftruc>) . Vide Bilutiu.n , >dio r que apud 
ipfum in Clemente VI. 

( 99 ) Robertum Vicecomitem Antonii Fi'ium in Metropolitana Ecclefia 
Archipraesbiterum , poft Joannis Vicecomitis mortem» ai Arcniepi c >palem 
Midiolani Cuhedram, ab Innocentio VI. Pontifice e-eftu n triiit Ughel- 
Jus i 1 Archiepifcopis Mediolani , ltali'e Sac a& . T. 4. col. 15^0. Hic vero 
aliorum Scriptorum confenfu evenit anno 1554. Vicecomiiun veto P i ici- 
pum comrneudatione ad hanc digniratem promotum , tefti ur Pjmifex in 
Epiftola ad Mattheum ejufque Fratres , d.tta Avenione V. I ius N vem- 
bris anno Pontificatus fecundo , hoc eft 1354. ,apul Ugheilum loco ci- 
tato , videnda . A Roberto Archiepifcopo Cuolum IV. Caeiarem Ci ona 
Ferrea redimitum die 4. Jinuarii t?55* videbimus N >t* 105. , ipfum vero 
cum annos fex , 8t aliquot menfes in Archiepi.copali Cuh o d>a fe lifFet , ab 
hoc Seculo migrafle anno i}6i. die 8. Augufti , tra iuut Cotvi Scriprores . 
Vide Ughellum loco citato : vide Saxium alias ci.atum> T. 1. pag. 813. y 
vide Clironografos, alibi citatos . 



C H R O N I C O N . 145 

fefliones . De aiiis autem jurisdiclionibus Archiepifcopatus, 
& de beneficiis dandis parum fe impedivit . Cujus tempo- 
re per prcefacos Dominos fibi & Clero Mediolanenii mnltse 
taliae impoiltse fuerunt & exacfae ultra alias per Sandtam 
Romanam Ecclefiam ordinatas . Qui Dominus Archiepifco- 
pus cum maximis laboribus vixit ufque ad finern, videlicet 
Anno MCCCLXI. quo Anno in pace Medioiani quievit ; & 
Dcminus Guiilielmus de Pufteruia ( 100) de Mediolano va- 
lens Clericus dicitur fuiile electus in Archiepifcopum. Ta- 
men nihil gaudet , fed Avenione refidet de praefenti . 

In omnibus igitur bonis prsefati Domini Joannis Ar- 
chiepifcopi fucceilerunt praedicti Matthasus , Barnabos , & 
Joannes Galeatius nepotes iui ex quondam Stephano fratre. 
Et in dominio Civitatis Mediolani exfiiterunt confirmati , 
prout etiam de Civitatibus , Burgis , Caftris , Oppidis, & 
aliis undequaque poifeffis . Verum quia diverfos hdbuerunt 
rcfptdhis , & voientes potiri dominio feparatim , ut moris 
eft iti partibus Lombardiae, voluerunt dominia dividere & 
feparare , ut unufquiique ipforum exercere poiTct in agen- 
dis pro libito voluntatis , quamquam ad unicum finem ad 
gravia curaiTent extendere vircs fuas . Feceruntque de Me- 
diolano & ejus Comitatu partes ires coaaquales, poiIeiTtone>s, 
domos , qua^Iibet mobilia & immobilia dividendo , diviie- 
runtque dominia aliarum Civitatum & pofTeflbrum extra Me- 
diolanum. De diviiionibus Mediolani non trac-lo propter fa- 

fti- 



C 100 ) Guillelmus Pufterula rerum experientia , ac fanguinis nobilitate 
illuftris , ex Modoetiae Archipr • ■sbytero , Conftantinopolitanus Patriarcha 
crea*us , ac poftea ad Mediolani Archiepifcopatum promotus fuit ab Inno- 
centio VI. Pontiftce maximo , anno ij6r. , Sedit annos 9. menfes 4. , de- 
ceflitque menfe D j cembris anni 1370. ut tradit Ughellus , qui forte perpe- 
ram Modoetia , pro Mediolani Archipraesbyterum ipfum nominat : de ejus 
etiam Patriarchali dignkate fatis non conftat » Vide Saxium T, i, pag» 
819. 



i 4 4 PETRI AZARII 

itidium operis . Solum dico , quod unufquifque voluit in 
eo habere imroitum & exituru per portas . Deinde decla- 
rare cogitavi de clivifionibus Civitatum , de quibus con- 
itat dicere , & de beneficns extra* diitrictum Mediolani . 
Per primo dico , quod cfe Civitatibus conitat dicere per 
ea , quas fequuta fuerunt . Et quia ■ prasfatus Dominus Mit- 
thseus in tempore alios praecedebat , a divifioae ipfius in- 
choavi . Habuit namque extra Mediolanum Laudum , Pla- 
centiam , Parmara , Bononiarn , Bobium , ceterafve Ter- 
ras dominio Mediolani mbjectas ultra Padum ; mediantibus 
& durantibus praedictis Civitatibus . Barnabos fecundogeni- 
tus liabuit Bergomum , Brixiam , Cremonam , cc aiias Ter- 
ras a flumine Abdua . Dominus Galeatius tertiogenitus ha- 
buit Comum , Novariam , Vercellas , Attam , Albam , & 
univerfas Terras Pcdemontium , Alexandriam , Terdonam , 
cum aliis locis intra confinia prasdiclarum Civitatum con- 
clufis . Janua autem cum partibus fuis remanfit indivifa , 
quum bene & commode non pofTet dividi . Divifionibus ita- 
que fa6tis , curavit unufquifque ipforum prajdicla guberna- 
re , & fua difcretione regere , mittente unoquoque Capi- 
taneos , Caftellanos , & alios OfficiaJes cujufcumque mane- 
riei pro libito voluntatis. Domuum vero intra M diola- 
num fitarum diviuo fuit hujufmodi . S.ilicet Domus con- 
itrucla prope & extra Archiepifcopatum , in qua rubita- 
bat prsfatus Dominus Archiepifcopus , obvenit Dimino 
Matthaeo , quam ipfe habitavit . Domus autem lev ta , 
ut diximus , per Dominum Luchinum apud Ecclcfnm San- 
dti Joannis in Conca pervenit Domino Bcrnabovi . Re- 
liquae , in quibus confueverant habitare Domini Galeatius, 
Luchinus , & Azzo cum reliquis afcendentibus de Viceco- 
mitibus , Domino Gileatio remanferunt . Et quia praefa- 
tus Dominus Matthaeus alios fratres ftns aetate praecede- 
bat , ideo ab ipfo imtium fumam , fcripturu* eorum geita . 

CAR 



CHRONICON- 145 

C A P. X I I. 

Matthceus Vicecomes . 

Mlfit igitur Dominum Thomam Marchionem Malafpi- 
nam de Jermolino pro Capitaneo v\ Civitatem PJa- 
centias , D >minum Gaudentium de Coconate pn> Porefta- 
te BononiaB , & rcliquos in alias Civitates fu s . Tunc tcm- 
poris Dominus Joannes Vicecomes de Olegio in iede fua 
Bononia? vigebat , dolens de morte praslati D >mini Ar- 
chiepifcopi . Sed quia diu machinatus fucrat , quid oaiu 
prasdicvto cveniente faceret , de levi ordincm iuo tcmpore 
cogitatis cxhibuit , fperans pro defenfione fui non habcre 
judicem competentem . Sciebat etenim ftimulos habcre , 
& medico carere , proptereaque de itatu fuo cogitavit . 
Quum autem Dominus Galeatius habuiifet in divifione 
C >mum curn dillriclu , erat Vallis una valde fertilis <3c 
amcena in extremitate dicli diitriclus , tamen a Como fe- 
parata , & quam confueverat tenere unus diclus Avoga- 
rius de Belegno , & Vallis Belegnum vocabatur , cujus Val- 
lis dominium didtus Dominus loannes de Olegio , tempo- 
re fuo felici , virtute Domini Archiepifcopi acquifivit & pof- 
fedit , & poifidebat tempore praefenti . Quare Dominus Ga- 
leatius refpiciens , quod in dicla divifione fibi obvenerant 
omnU , qu« in partibus Comeniibus vel circa poffidebantur 
per quondam Dominum Archiepiicopum , & quod ea Val- 
lis Belegni per eumdem Dominum Archiepifcopum acqui- 
fita effet , & ejus virtute , quamvis precano jure ipfi Do- 
mino foanni de Olegio tacite dimifiiTet , ipfam Vallem 
cum utilitatibus. coeyit poifiJcre . De hifce Dominus Joan- 
ncs de Oiegio conqu-ltus elt ad Dominum Bernabovem , 
im > D ".)imnus B rnabjs coepit de factts fuis non in tan- 
tum cucare, lkut antea curaverat. Quod forte accidir, quia 

T. plu- 



i 4 $ P E T R I AZARII 

plura habebat agere . Pra*terea Dominus Matthseus mifit 

Bononiam duos fuos Domicellos tjus nomine , in quorum 

manibus omnes itipendiarii equites & pedites , nec non 

Caftellani in partibus illis exiilentes facramentum fidclitatis 

prasitarent . Et duabus vicibus intra breve tempus iterato 

mifit Dominum GalaiTium de Pns pro ibcio m ipfius Ohi- 

cio & Capitaneatu Bononiae . Qui libenter non annuit , fed 

fingens placere , dixit, quod contentabatur , quia ipfe erat 

fenex. Item mifit unum Judicem pro fiyndicando Famiham 

ipiius Domini Joannis de Olegio . Qui Judex , quum ho- 

mines non auderent conqueri de infinitis extorfionibus & 

barattariis faclis per univerfos de familia ipfius Domini Ja- 

annis , prsetonizari fecit , quod volentes conqucii , depo- 

nerent petitiones in capfa ftrrata & forata , pofita in una 

Ecclefia , in cujus domibus didlus Syndicator pcrmancbat • 

Et tunc capfa , puitionibus pisediclorum decics in dkm 

implcbatur , ncc reltabant . Fucrat autem prasfatus Domi- 

nus J^annes de faciendo , quod fecit , diu initigatus prop- 

ter fuperius dcfcripta. Et propterea permittebat etiam fuam 

familiam prsedari, dummodo taccret pulchro modo. Ailen- 

tiebatque itipendiariis tqueilribus, pedeitribus, Caifellanis, 

cuftodibus portarum, & quibuslibct Officialibus forafieriis, 

ut Iibitum & placitum cxercerent in rapiendo & fraudan- 

do Commune Mediolani , quia rationes ab inde procede- 

bant. Et quando praemiffi fupendiarii ob aliquem defedlum 

repertum , five debite five indebite conquerebantur , per- 

fuadebtt eis , gratiam faciendo . Si alia via non erat , ut 

ipforum benivolentiam obtineret , ftudebat caifare , quos 

non fperabat fibi adhsefuros , & aliis malefadloribus com- 

placere. Et dum prsedi<flus Syndicator prsemiiTa vidit & 

audivit, reverfus eft Mediolanum , & ca Domino Matthaso 

notificavit . Et demum: Bononiam rediit pro fyndicando 

perfonam ipfius Dommi Joannis: & certe fuit maxima fim- 

plicitas . Nam Commune Venetiarura fatis habmilet ad fa- 

tis- 



CHRONICON. 147 

tisfaciendum pro diclis male ablatis per ipfum Dominum 
joannem & domefiicos fuos . Et tunc Dominus Joannes ce- 
lerius ad propofitum feitrnavit, iubridens & dicens; quod Jt 
illi de Mediolano fciebant , fciebat iffe quoque . Dominus autem 
Galaflius ttans in Bononia , timebat eum , nrC volebat in 
aliquo eidem difplicere , fed cum luis forinfetis de Mutina 
ut plurimum converftbatur . Ec quod deterius fuit , prse- 
fatus Dominus Matthaaus, fentiens tempus hyemale , cura- 
vit expenfas diminuere , & prasfertim in p.^rnbus Bononiaj. 
Et tunc vetii ego Mediolanura pro pras JicStis una cum 
Domino Leone de Muriculis , qui intratas guflerat roulto 
tempore . Et quum fuimus Mediolani , datus fuit ordo , 
quod XXX, Banderise equeitres ftarent Bononia? & in Co- 
mitatu ; & erant tunc LVII. vel circa . Et XL. cohortes 
peditum pariter ibidem ftarent, nam erant Cl. Et per me 
fuerunt dcfcriptae . Et ubi erant duo Collateralles ad b.ui- 
cum ftipendiorum cum FlorenisXLV. in menfem pro quo- 
libet ipforum , folus ftaret pro XXVII. Et ubi erant duo 
Notarii cum ipfis Collateralibus ad ftipendia cum falario 
Florcnorum X. pro quolibet in menfem , ftaret unicus fa- 
lario Florenoium VII. Et fic diminuendo Qificiales , de- 
traxit. Et propterea videns conditiones, & male deliheraf- 
fe, ego cogitavi Ubizolum Vicemallam Notarium focium 
meum in ipfo Officio ftipendiorum, & officium cupientem 5 
relinquere . Et malum fuit pro ipfo . Praeterea prasfatus 
Dominus Matthaeus voluit calTare Jacobolum Paganum de 
Medi ^ano ab Officio Tnetauraria* B->noniae; cujus Officium 
parvum non erat . Nam ccrte vidi XXXII. millia Fioreno- 
rum fingu-is menfibus difpendi in Bononia, & difpenfando 
pro Bononia multis menlibus non fufficere pro expentis or- 
dinanis . Quanta? autem efTent extraordinarias , non eft di- 
cendum, prsefertim pro fubrogandis equis, pro quibus duo 
millia Florenorum non fatisfacerent quolibet menfe , com- 
putatis menfibus gucrras . Intrata; Bononiae ultra centum 

T 2 mil- 



148 P E T R I AZARII 

mille Florenos Bononienfis monetae in anno non excefTerunt, 
quamvis ad prsefens propter incurfa multum declinaflent . 
Quibus fic fimpliciter peractis ( & credo , quod novi Con- 
lihani voluerunt ipfum Dominum Matthasum uno anno fic 
infinite ditari ) venit Francifcolus Man/occus Thefaurarius 
novus in Bononia conftitutus cum XV. milhbus Florenis , 
permanente ibidem alio Jacomolo , ut fupra , & ipfo Jaco- 
molo exiftente Mediolani Thefaurario cum Thefauraria an- 
tiqua & male ablatis. Oh quam fatua fuerunt pra^cedentia! 
Quis enim non cogitaffc-t de ftatu fuo ? quis non evitaffec 
pericula ? quis non fcandala , & prsecipue fui , fuaeque fa- 
milia? fyndicatum ? Et maxime quum prafarus Dominus 
Matthaeus fciret, ipfum Dominum Joannem de Olegio pro 
certo eile fuum inimicum publice & privatim . Quid vcro 
Dominus Matthaeus habuifTet facere , filendum eil , quia 
uterque ipforum erat de Vicccomitibus . Scd difcretio tan- 
ti politici Coniilii fui in Mediolano debuit animadvcrtere, 
quod ctiam pecudcs perpenderent . Nam menfe praeceden- 
ti , & ante, quum veniffent fecunda vice Domicelli fupra- 
ncminati pro dando facramento ftipcndiariis Bononiae , 
& aliis foraileriis, de fidelitate fervanda Domino Matthaeo, 
publice dicebatur , quod Dominus Joannes de Olegio do- 
minium Bononiae occupaverat . Et fic publice diccbatur de 
voce & fama etiam ufque in Mediolano . Scd quia pigritia 
alias virtutes excoecat , lic praefatus Dominus Matthseus ob- 
ccecatus cum Confilio fuo dormitans , praedicta fuiUnuit 
pertranfire , fperans , quia leclionem Confiliariorum quon- 
dam Domini Joannis Archiepifcopi habuerat . Sed male 
conclufit . Igitur Dominus Joannes de Olegio , quum fe 
videret laqueis interclufum , venenum produxit ; & tam- 
quam defperatus & volens pauperiem evitare , Jaqueos , 
quos diu tetenderat , cogitavit & voluit explanare . Nam 
praxedente eo infultu faclo contra dominium Civitatis Bo- 
nonise, & ^contra Dominum Mediolani , nodte prasceden- 

te, 



C H R O N I C O N . 14? 

tc , Familiam fuam alloquendo allicuit , & animavit , di- 
cens : Pultis mori y <jr comparere Syndicatui in Mediolano ? Me- 
lius quidem heic mori , quam in carceribus Mediolani crudeliter 
macerari . Nonne mei eflis ? Ego vos tamquam filios diltclos ele- 
gi , nutrivi , & exaltavi . Et Ji in adverfa conditione vos defen- 
di , quantum fperare poteritis in profpera & felici ? Nam ft Lo- 
cumtenens eram , volo amodo in antea dominari . Huic coilo- 
quio omnes concorditer annuerunt . Etcnim prsedicfti erant 
fimplices, & nulla in eis vel parva vigebat difcretio ; fed 
erant plerumque ejus affines , & fortuna favente fuerunt 
comites inauditi & milites , qui numquam viderant Ala- 
manniam . Nec fuit de familia fua pugillaris , qui non cre- 
deret Imperatorem corrigere . Eo vefpere & fero , quamvis 
non oporteret , animavit Cives fibi adhserentes , animavit- 
que omnes itipendiarios non caflbs . Nam quos habebat in- 
gratos , pridem jutlu Domini Mattrm callaverat . Et dic 
praecedenti Dominum GalafTium antediclum cum centum 
barbutis Teutonicis , de quibus dubitabat , emiferat , dicens 
ei , fe ita facere , ut iret fecurus in luilrandis & vifitan- 
dis fortalitiis ufque Rcmandiolam , & ne Comes Landus 
tunc exiftens in Tufcia ipfas invaderet . 

Et prsediclis proficifcentibus ad prsedicla fub bona fide 
exfequendum , & nemine contrariante , dominium ipfius 
Civitatis occupavit , faciens publice evulgare de dominio 
ipfius , & parvo inchoato rumore . Erat emm ludus parvu- 
lorum . Quifnam ei debebat refiftere ? Omnes erant unani- 
mes . Et tunc non folum familia fua , fed & ftercora fu- 
pra equos coopertos in domo fua afcenderent , clamantes : 
Vivat , vivat Dominus Joannes de Olegio ( non dico Viceco- 
mes ) Protecfor Populi Bononicnfts . Nec fuit unus , qui refi- 
fteret , quia non erat contradicens ; quohiam in Caflella- 
num Bononias creaverat quemdam Guidettum Merofum , 
qui tuerat fuo tempore mercator bladi , & qui nufquam 
viderat enfem evaginatum . Habebat ilie Caltellanus tres 

fiiios , 



ijo PETRI AZARII 

filios, nempe duos grandiores , & unum parvum , omne9 

mercaturam bladorum in Bononia exercentes ; qu<2 blada 

mittere fperabant Cumas , ut credo , ficut froxando millies 

tranfmiferant . Qui Caitellanus mediocrem filium miferat 

ad ipfum Dominum J >annem , ut confueverat , pro ftipen- 

dia repiciendo . At Dommus Joannes eum detineri jufiit , 

& Jigatis manibus, cum multitudine fua perditorum ho- 

minum duxit ad Caitrum ipfum . Et erectis furcis ln con- 

fpeclu patris , pater , mater , & fratres coeperunt clamare 

tamquam dementes : Ah fili ! non es dignits fufpendio , Defe- 

rimus Mediolanum , & ehgimus vitam tuam . Et forfitun quod 

tunc virtutes prsevaluerunt faciendo , ac fi mortuus vel fu- 

fpenfus fuiffet Imperator . Et eft notandum , quod Medio- 

lanenfes Mercatores , quum nutriant longas barbas , ut vi- 

deantur itrenui , accipiebant & accipiunt Caitra ad cufto- 

diendum , ficuti tabernas; ut oculi oculis non videantur 

facere teiferas , & vendere peftivinum ( ioi ), & alios num- 

matas ( 102) , valentes uno dcnario pro quatuor , decipien- 

do primo Dominum Mediolani , & Civitates , & d^ inde 

fequentia ; cogitantes cum fugitivis artificibus lucrari , dum- 

modo Officiales decipiant fervitiis , faciendo fibi monftras. 

Et tunc quum volunt habere pagas , dicunr , quod ilercus 

hominis eit Turris , & in neceifitatibus Turris major vide- 

tur ipfis itercus ; quia numquam fe opponunt ad bellandum 

cum magnis barbis, fed cum tefieris ad fugiendum . Et de 

ipfis teiFeris potius curant , quam de Caltris . Et fic fecit 

ille fatuus Guidettus Mer >ius cum filio fuo majori , qui 

fine bello tradiderunt iuexpugnabile Bjnoaias Cailrum . Et 

fic 



( 101 ) Vide infra Notam nr. 

( 101) Numata neutrius generis tn plurali , pro viftdafibus ad ufum 
MMi.um mtelUgi debere , ofteniunt texuis a Du Cangio adducV ad hoc 
▼erbum , Hic lem comeftibilem pariter. cile feiifus inJicat . 



CHRONICON, 151 

fic fecerunt omnes Caftellani Caftrorum Bononiae Mediola- 
nenfes cum magnis barbis , & fuis teileris , Caitra promit- 
tentes pro pagis prceteritis ; excepto folo Caitellano Bazam , 
qui Parmenfis erat , nuncupatus Joannes de Miano , qui mi- 
nimum ex Caftris diitridtus Bononia? cuffcodiebat ( de quo 
alii Mediolanenies non curabant ) & guerram faciendo , 
idem Caitrum non permifit prasfato Domino Joanni de Ole- 
gio , quamquara muitum premeretur , donec Magnificus 
Dominus Barnabos ipfum reititui fecit Domino Joanni prse- 
diclo propter fequentia . Igitur pra^fatus Dominus Joannes 
praedatus fuit ambos Thefaurarios Mediolani fuprafcriptos , 
quibus abliulit maximam quantitatem Florenorum . Prse- 
datus fuit Leonem Muricolam prsediclum , Gafparoium Ve- 
robium , olim ac diu in Bononia Factorem Generalem pro 
Domino quondam Archiepifcopo Joanne , Ubezolum Vin- 
cemalam focium m.urn in meo Officio , qui CC. Flore- 
nos habcbat ad tabulam , quos cum fumma avaritia con- 
gregaverat . Et tunc diclus Ubezolus diclum Sapientis appro- 
bavit , fic teiiantis: Refle vivit avarus , in fe non perdens di- 
vitias , fed aliis refervando . Prsedatus elt omnes de M^dio- 
lano, & quaslibet ad Dominum Matthabum perrinentia . 
Praedatus clt omnes de Pepulis , & praecipue qua3 habebat 
praefatus Dominus Joannes de Pepulis . Et infuper omnes 
praedictos perfonahter detinuit una cum quarnpluribus aliis 
Officialibus , de quorum nominibus propter magnitudinera 
operis tacetur . Gaudentium de Coconato Poteitatem Bo- 
noniae , qui ibi fteterat per menfem , pacifice abire permi- 
flt una cum aliis , videlicet Domino Michaele de Sancto M. 
Vicario Generali pro Dominis Archiepifcopo & Matth&o in 
Bononia . 

Hifce & aliis peraclis , coepit de fuis Officialibus pro- 
curare , & Civitatis B A noniae Confervatorem fe intitulari 
facicbat . Sed certe male confervavit , imo potius con- 
fumfit in havere & tn perfonis . Habebat namque plureg 

Ne- 



i 5 i PETRI AZARII 

Nepotes tam fratenos quim fororios , tam legitimos quam 
fpurios , qui omnes iimul ante prsedicla non potuitfent 
emere fingulas veltes ; & poftea fe intitulaverunt , ficut 
Dux Venetiarum , & ficuti fi fuitlent de itirpe Guibalen- 
ga . Primus illorum vocabitur Joanninus de Lefu nepos 
fororius , quem fecit Potetlatem Bononiae polt Dominura 
GaiTmum de Don^tis , alias pauperrimum , & a Domino 
Joanne primitus factus Conneitabilis equeftris , mox pote- 
itas : cujus tempore , ut infra dicetur , multa gravia com- 
miifa fuerunt . Pater hujus joannini de Lefia miile diebus 
cavaverat cum zappa , & in fudore vultus fui vefcebatur 
pane fuo . Filius fe intitulavit , & fuit nuncupatus Dominus 
Joannes Capitaneus de Grona . De Capitaneatu male often- 
dillet privilegia . Sed credo , quod propter vetuitatem po- 
tuiiret allegare , quod mures ipfa comediflent . In Po- 
teitaria fe geifit Neroniana humanitate , & inter Confi- 
liarios Domini Joannis de Olegio ante exitum fuit major . 
Nam bene projecit fcovam ; quia tanta pttedatus eii , quod 
leviter fe impinguavit . Sed tam pro ilto quam pro aliis 
dico , quod omnis laus in flne cernitur , & omnis canis in 
cauda finirur . Alter nepos fororius dicebatur Joanninus de 
Arona , natus ex Ricardino Vicario tunc vivente , & ite- 
rum Vicariam faciente , qui fe quoque intitulavit , & ap- 
pellabatur Dominus Joanninus de Arona Domini Ricardi- 
ni , fa&ufque fuit Capitaneus in Bononia , & iuper itipen- 
diis poiitus . Alium nepotem paternum & legitimum no- 
mine Francum Vicecomitem , continue ( antequ un eiTet 
veititus ) ebrium , fibi quammaxime conrvJentcrn deputa- 
vit in cuftodiam perfon* fuas itipatum LX. clientibus ele- 
clis , & in domo comedentibus . Habebat alium nep^tem, 
fed ft urium , fratrem ipfius Franci , nomine Oliverium , 
femper tbrium , & publicum rufEanum , qui multa gra- 
via in Bononia perpetraverat . Nam , dicitur , quod plu- 
res ruitici Bononknies reperti fuerunt mortui & pucridi 

in 



CHRONICON, 153 

in quintana unius domus occupatae apud domum Domini 
Joannis , quum a Bononia receilerunt . Rolando fratn fpu- 
rio & baitardo dicli Oliverii , miferabili , & unum grof- 
fum non habenti , dedit Bandcnam unam equettrcm . Mox 
brevi hunc Rolandum , & praediclos du ~s J )anninos de 
Lefia & de Arona baltheo militari decoravit ; & Milires 
exititerunt nominati , non tamen quod in b. Ilo proptcr 
virtutes fuas diftum honorem acquiiivitTent , fcd pro no- 
bilitate prsemilla . Et Rolandus poit pi^eiicfta miifus fuit 
pro Capitaneo gentis equeftris per D 'rainum ''oannem de 
Olegio , expe-liiaj ad depopulationem V1ce9qm.it.ura M.dio- 
lani , prout tulius infra dicetur . H >noravnque muit >s de 
Novaria , quos caros habcbat , diverfiique & pulchris offi- 
ciis decoravit ; & pra^cipue Luchmum Savium filium quon- 
dam Domini Lanfranchini , quem pro fuo Cancellario ha- 
bebit , & cui proditionem aperuerat . Joanr.em Savium ejus 
fratrem , quem primo fecerat Cipitaoeum dictce gentis 
mdfe , ut fupra , Novariam , quia ipfe fciebat itinera , 
cum B„mderia una equeihi , & cum provrSoiie, quando 
in Lombirdiam & Mrdioianum venit . Utinam ptas.hctus 
Joaanes Savius natus non fuitTet propter defiructionem Ci- 
vitatis Novariae & drtrictus . A quo J >anne principium 
habutt tanta deilruclio . Honoravirque Laurenrium Sa- 
vium filium eorum fratrem , prasponendo eum banco ftipen- 
diaiiorum loco rnei Notani , & curn falatio confueto ; & 
Dorninum Joanrum de Arona affumendo in Collateralem 
ad i.iem bancum . Et Gaudentio Savio dedit Banderiam 
aliam equeltrcm , qui quatuor fratres de Saviis divitias 
cumularunt , & facti funt valde opulenti . In hunc mo- 
dum dhtributis etiam erga alios officiis in B)nonia &: di- 
ftvictu , coepit Dominu* J >annes de Olegio dominio ipf> 
c..rn magnanimitate potin , vitam maximam ficut Impe- 
ritor ducendo , amkims undique acquirendo , &: fe cura 
Ferraiknfibus 9 Mutiueniibus , R.-gienfibus , & Ecclcfia cotv» 

V foede- 



£54 P E T R I A Z A R I I 

foederavit . Durantibus vero pnedictis , Dominus Mattha;us 
niorans domi quondam Domini Archiepifcopi in Mediola- 
no , divifus ut fupra , & malam vitam ducens , plures for- 
mofas juvenes in lecfto tenens etiam de Nobilibus Mediola- 
ni , perfonara fuam vallavit . Solo vitio luxuriae faedaba- 
tur . In virtutibus ceteros fratres fuos antecellebat , & prae- 
fertim in facundia , qua non erat ei fimilis nec par inter 
Magnates Lombardia? . Et fic cum mulieribus vacando 
( quod puteum evacuafTet aqua ipils apud C." m diftillata ) 
fubito , quia pinguis & formofus , vitam explevit (103) 
Anno MGGCLVII. 

Ejus 



( 10} ) Duplex de Matrhsei fecundi rnorris cauffa , apud ^criptores in- 
valuit opinio . Ccrius , ouem alii etiam fequumur narrat , Matthaso cum 
Fratribus Bernab ve , & Galeatio , Crefcentiacum verfus , ( locus eft tertio 
a Mediolano lapide , extra Orientalem Urbis Portam ) die quadam equi- 
tantibus , incidiffe fermonem de prseftantia Principatus , Matthneo affentien- 
te , &. addente , optimam rerum Priticipatum effe quando foci's caret . Qua 
fententia , Fratribus fufpicio inducla eft , Matthseo hunc perfectionis calcu- 
lum proprio Principa ui addere , eorum internecicn: , in animo effe ; Quod 
eo faciHus credendum , quod cttm Fratrum primus effet natu , iuxta Proge- 
nitornm Exemplum , folus Principatum obtinere debuiffet , nifi ] >ann s Pa- 
trui difpofttio , Fratribus Communem effeciffet . Qua re permoti Bernabos , 
&. Galeatius , die fequenti , Suillis lumbis , quos maxime appete.bat , vene- 
no illitis , ejus procuraviffe mortem . Cui rei fidem facere idem Corius ad 
anrmm r ? ^6. dicit , Teftamentum Valentinas Matthaei Matris , in Sanfti 
Euftorgii Tabulario affervatum , in quo ipfa diris omnibus devovet Berna- 
bovem , &. Gileatiuni , proprii filii interemptores . 

AHi autem Seriptores non inficiantur Matthaeum a Fratribus veneno 
extinclum , fed aliam aflignant Cauffam ; Audi Matthjeum Villani Hiftor. 
lib. 5. cap. 81. K. I. T. XIV. col. 1550. D. „ Meffer Maffiolo De Vif- 
„ conti di Milano , effendo il maggiore de tre Fratelli Sjgnori di Milano , 
,, perche era diffoluto nella fua vita , e fenza alcuna virru , era riputaro il 
„ minore nel regimento della ^ignoria , tuttavia Meffer Bemabo , e Mcffer 
„ Galeazzo gli rendevano afiai honore . Avenne che per fcelerato ftem- 

pera- 



CHRONICON. 155 

99 peramento della fua luffuria , accolfe nella Camera fut %o, tra Donne 
9) maritate , et FanciuHe , et altre Femine , c >lle quali , avendole fatre 
» fpogliare ignude , fi folaz^ava a fuo diletto con Io - o beftialmente , E ri» 
9) cordandofi in quello sformato , e sfrenaco aH->re ii libiline, d' una bel- 
9, la giovane Moglie d' un buono Cutadiuo di Mi'ano , ltnn 15 per Iui , c 
9, minacciolo di far morire , fe incontanente nvi g'iela menaffe , o man- 
„ dalfe , Vedendofi quefto buoq homo a cosi viHa.10 partito , come difpe- 
9, ruo p:angendo fe n' anlo a M-ffer Bernabb , e contogli il grave parrito 
9» a che Meffer MifHolo I' aveva meffo , dicendo, che inansi volea morire» 
9, ch' affentire a cotanta fua verg;ogna , preganiolo che 1' dovefle aitare • 
9, Meffer Bernabft diffe : Iq non bo a caftigare il mia maggiore Fratello ; Pcc 
, 9, non moftrare a C^Iui la fua inren»ione, e di prefe;ife cavalco ah' O cierc 
91 di Meffer Maffiilo , e trovo la fcelerata dan?a del fuo Frarello , e fenza 
9, dire cofa alcuna, diede la volra , e accozoffi con M-^ffer Galeaz^a , e 
?, diffe : Noi ro^iamo gran pericolo di noftro Stato . Le fconcie , e d floJute cofe 
19 dt M.ffer Mafftola , c i faranno cacciare diUa Sigvoria , fe />.** noi na» ft rip »,<• 
9, r% a cotanto pericolo , a cbe ci conduce ; E manifeftolli ci6 che faceva delle 
>, donne de buoni homini di Milano , e il richiamo che ne aveva avuto ; c 
99 di prefente s' accordorono alla morte fua , ch' altro caftigamento non 
,, haveva fuogo; E pero effendo andato Meffer Maffiolo a Montia a fare una 
9, Caccia Ia fera di -Santo Agnolo di Settembre, gli feciono dare con quaglie 
9, veleuo . E la mattina vegnente effendo nella Caccia fi cominc o a fenti- 
9, re male nel ventre , e di prefente fe ne ritorno a Milano , e vifitato la 
9) iera da Fratelli , la matrina fi rrovb morto in ful Letto . Alcuni diffono 
9» che in quella vifitatione e fu f->ffocato da loro , e altri tenono ch' e mo- 
19 nffe delle quaglie . E V una cagione , e 1'altra pote effere per non farlo 
9, ftoriare . II vero fu che mori cnme un Cane fenza Confeffione, di violen- 
99 ta morte , e forfe degnamente per la fua diffoluta vita , 

Quod Fratres Matth^eum propriis fufocaverint manibus , nullus credo 
tmrtalium , in animum fibi inducet; nec tanti flagitii dubia fuiffet noritia , 
cu n Matthaei dometicos difcedentibus Fratribus , ad H;rum infirmum ac- 
cefliffe , eidem famulanJi , ac fuppetias fereidi cauffa , neutiquam dubi- 
tandum fit ; qui certe fi extin&um reperiffent , ejus mortis notitiam ufque 
in craftinum nio diftuliffent . Ve teno igirur fuas exerente vires , profunda. 
no&c oppreffum, ac mane a domefticis mortuum inventum fuiffe verofimile 
eft . Ucra vero fupradi?ttrum rerum ad tanrum perpetrandum faciuus Fra- 
tres inUuerit, frudra quajfieris ; utramque forte ad id concurriffe , vix 
dubitandum . 

Ojiit Matthaeus Meiiolani die aS\ Septembri$ anno 1555. 9 ut Anony- 

V a mo 



tfA PETRI AZARII 

Ejus igirur bona Magnifici Domini fratres fui inter fe 
fe diviferunt . Civitas Mcdiolani & cjufdem Gomitatus una 
cum Caltris unicuique pro medietate obvenit . Caitra Mo- 
doetise , Viglevani , & Abbiati , habuit Dominus Joannes 
Galeatius ( 104) . Cailra Mclegnani , Pandini , & Vaprii , 
habuit Dominus Barnabos , qui ad Portas Romanam 6t No- 
vam fingulas Roccas erigi fecit . Civitates Laudam , Par- 
mam , & Bononiam habuit Barnabos. Placentiam autem & 
Bobium Galeatius . Interca autem Dominus Carolus B >he- 
mia3 Rex poll Dominum Ludovicum cleclus fuit ad Coro- 
nam Imperialem ( 105 ) , multuin etiam ad id favente Fran- 

cifchi- 



mo Scriptori Annal. Mediol. R. I. T. XVI. col. 714. C. Gualv. Flammae 
Manip. Florum R. I. T. XI. col. 737. D. , ac Matthaeo Villani fupra citato 
lib. 5. cap. 81. placet. Corius anno 1356. extinchim , non Mediolani , fed 
in 0/>pido Scroni , ac poftea a Mediolani Clero ai Urbem translatum , 8t 
in Divi Gottardi Templo tumulatum , dicit . Ojiae cum citatorum fupra 
Scripto um teflimoniis nullimode conveniunt , an fidem mereantur , Lectori 
judicandum relinquo ; pr?ecipue cum Corius ncque menfem , neque diem 
rnortis indicer , quod ob Scriptorum , ac notitiarum fuo tempore defectum, 
fsep us ab eo fa&um fuifie, certum eft , ideoquc excufandus . Filios mafcu- 
los ex Ziiiola Philippini Gonzaghse Mantuge Marchionis Filia , nullos fufce- 
pit Matthseus , Foeminas duas , Catherinam fcilicet , Ugolino Gonzaghae 
nuptam , &. Urfinam nuptam Balthaflari Puflerulae Mediolanenfi . Interim 
A^arii , feu potius ejus amanuenfis errorem corrige , qui annum 1357. pro 
i355« fciipfit . Addcre Hceat , quod turpiffimam Verborum obfcoenitatem , 
^ua cauffam mortis Matthaei explicat Azarius , Iibenter expunxiflem , nifi 
textus Religio vetaffet . 

(104) Amanuenfis credo errore , Galeatius hoc Ioco , &. fequentibus 
vocatur Joannes Galeatius , nomen quod filio fuo anno 1353. nato, Patiuo- 
rum fuorum memoriaai renovaturus impofuit Galeatius , fed ipfi nuilatenus 
convenire , credo . 

( 105 ) Carolus IV. ex Joanne Bohemise Rege , & Lucemburgi Comite 
narus , atque Henrici VII. ex filio Nepos, die 14. Maji anni 1316. in lucem 
prolatus fuit . Vinceslai nomen *d Sacrum Fontera ei impofitum . Io Gal- 

ii.n. 



liant 



CHRONICON. 557 

liam puer a Patre miffus anno ij^?. , apud Regem Caroltim IV. cognomi- 
ne pulchrum , & Mariam de Lucemburgo Sororem fuam , ac Regis uxorem 
magno exceprus eft amore , maxime cum prole carerent , eumque fummo 
ftudio educari curaverunt. Cum ad Confirmationis S„cramentum accederet, 
niutato nomine , Carolum deinceps nuncupari juffcrunt . Mortuo deinde 
anno ija8. Carolo Gallorum Rege , Lucemburgum fe conriilit . Poftea Pa- 
trem Italico Itinere comitatus anno 1350. , atque difcedente Patre, Vicarius 
ab eo conftitutus fuit menfe Junio 155 r. ut Nota 59. di&um eft . Rebus 
poftea faeliciter non procedentibus , ab Italia excedere coa&us fuit , una 
cum Patre anno 1353.» in Bohemiam profechiri, ibique a Patre Prorex de- 
claratus . Anno 1546. , vivente Patre , Pontificis Clementis VI. officiis , ac 
multo auro conciliatis aliquorum ex Ele&oribus , ac Germaniae Piincipum 
Suffragiis , Romanotum Rex eligitur . Mortuo fequenti anno Patre , Bohe- 
miae Regnum obtinuit . Erepto interim a Viventium numero Ludovico Ba- 
raro die 11. Octobris 1J46. , a vigintiquatuor Imperii Civiratibus pro 
Caefare habitus , & acceptus fuit , inter quas Ratisbona , & Nurenberga ; 
Sed eo in Bohemiam reverfo Henricus Moguntinus Archiepiicop; 5 , Rober- 
tus Comes Palatinus, Ludovicus Brandeburgenfis, & Henricus Dux Saxoniae, 
qui Caroli ele&ioni non interfuerant , nec confenfum praebuerant , novis 
Comitiis Edovardum Anglias Regem in Imperatorem elegerunt . Quo hanc 
dignitatem recufante ad Fridericum Thuringiae Landgravium detulerunt . 
Hic Podagra laborans , & Caroli decem mille marcharum Argenti oblationc 
delinitus , Imperium accipere recufavit . Tot tamen repudiis nihil perter- 
riti Ele&cres ad Guntheri Schuarzenburghi Cormtis procefferunt elecrionem 
anno 1540. Hic Imperium accepit,ac parato Exercitu , Francofordiam ver- 
fus proceffit , quam Urbem poft bimeftrem obfidionem ingreffus , ibidem 
paulo poft infirmitate correptus obiit , non abfque fufpicione propinati , 
Carolo curante , Veneni . Poft ejus mortem Caroli elecrio a difiidentibus 
etiam E-ftoribus denique confirmata fuit ; feu quod novum non invenirenr 
Candidatum , feu quod Carolus pecunia in aliam eos traxerit fententiam . 
Sedatis itaque inteftinis Germanias motibus , Carolus in Italiam proceffic 
anno 1554. , ad quam pervenit menfe Sepiembris . Die 4. Januarii 1555. 
Meiiolanum ingieffus , die Euiphaniae facro Ferream accepit Coronam , 
manu Roberti Vicecomitis Archiepifcopi . Poftea menfe Februario difcedens, 
in Hetruriam perrexit , ac inde Romam profe&us , a Cardinale Oftienfi , 
Pontificis Vicario , Corona aurea redimitur die Pafchatis 5. Aprilis anno 
J*$$. Poft haec in Hetruriam reverfus eft menfe Aprilis ejufdem anni ; ibi 
aliquandiu commoratus nihil Casfare dignum egit , expreffaque a Floren- 
tinis, aliifque ejus regionis Civitatibus magna pecunia, in Bohemiam eodem 
anna reverfus eft . Con- 



158 P E T R I AZARII 

cifchioo Gnmbacurta ( 106) cum parentela & fequacibus 
fuis , qui domimum Civitatis Ptfana? & Lucanae feliciter 
gubernabat , & maximum cumulum Fiorenorum ipfi Gom- 
muni Pifmorum coaccrvaverat . Ex quo cumulo devenic 
deflrucStio fua & fua? pareritelae . Recepit namque ipfum 
Domi ium Cauolum cum comitiva fua magnifice in Civita- 
te Pifana . Ibidem ipfe Dominus Carolus pluribus diebus 
moratus eft , & ad eamdem Ctvitatem rediit poft Coronam 
Romanam fufceptam . Et cum ipfo erat Dominus Joannes 
Marcliio Montisferrati . Carolus dici poterat pauper . Mul- 
ta difpendia tulerat , cc multam pecuniam prouiifcrat Pro- 
ceribus Teutonicis eum fequentibus , & multum gratiofe 
vifus fuit per Flouentinos , Senenles , cc alios Tuiculos. 

Eo- 



Confiderans poftea , proprio edo&us exemplo , quot diflenfionibus , at- 
que inteftinis difcordiis , bellifque occafionem praeberet incerta , ac vaga 
Merhodus , qua Caefares eligebantur , ut hifce inpofterum Confultum foret , 
convocatis Nurinbergae arino tf'56. totius Inperii Comitiis, Leges pro ele- 
ftione Imperatoris in futuium oofervandas fanciri , ommum confeniu cura- 
vit ; quibus poftea digeftis , ac Iitteris coofi^natis , Aure« Biillae nomen t 
ex appenfo aureo Sigillo , datum fuit . Vmceslaum poflea Filium fuu n 
annorum 15., Conciliatis auro , 81 nonnullarum Civitatum Ceflione , E!e<fto- 
rum fufFragiis , in Romanorum Regem eligi obtinuit anno 1576. Ex Gerrr.a- 
ria deinde, quam praeiicta de Cau.Ta ingreflus erat,in Bohemiam revertus , 
Pragae die 19. Novembris anni 1378. diem claufit extremum , poft Imperii 
annos circiter $1. , a morte Ludovici Bivari , feu IV. ejus Predeceflbris , 
numeratos . Hunc Principem magnis eiferuut lau.libus Germani Scriptores , 
eumque , praeter Germanicum idioma , B>hemum , Gillicum , Italicum , 
81 Lidnum , calluifle tradunt . Qui p'ura ie hoc Cefare fcire defiierat , 
cnnfulat Burchardi Struvii Corpus G°rmanic€ Hifloriae ; Hifloriam Imperii , 
D. Heifs Gillice fcriptam, 8t Noias ad eamdem D. Bjurgois du Chaftenet, 
aliofque Rerum Germanicarum Scriptorrs . 

(106) Hic forte adventus Caroli IV. I nperatoris in Laliam , ejufque 
in Hetruriam profrftio deeft . Qnod enim G mbacurta Carolo , poll ejus 
adventum in Italiam faverit , intelligo , fed quid pro eius el^&ione in Inv- 
peiatorem ab eo facrum , non viJco , Lege Njtam 205. prsecedemem • 



C H R O N I G O N. 159 

Eorum Privilegia Imperislia cpnfirmavit , ac ab eis multa 
exenia & multam pecuniam recepit . Carolus ipfe filius fuit 
Illuftris Regis Bohemia; mortui in quodam confiicflu pro 
Rege Francorum , cum quo habebat parentelam , & in 
quo belio fuccubuerunt Francigena? , ck ipfe , & mfiniti 
mortui , Rege Anglico victoriam obtinente . Fuit etiam ab~ 
laticus Illuitris Henrici Romanorum Imperatoris . Cogita- 
vitque quomodo thefauros Gambacurtae habere poffet , pofl- 
pofitis fervitiis , quas ab eifdem fufceperat ; fed numquam 
potuit obtinere , nifi per aliam viam . Quoniara Carolus 
reliituerat illos de la Rocca jam dudum expulfos a Civita- 
te Piiana, illifque, eorumque adhajrentibus multum fave- 
re , & Gambacurtas cum fuis pratermittere videbatur. 
Mxc Francifchinus «gro ferens animo , cogitavit ipfum Im- 
peratorem ab eadem Civitate expcllere ; nam ipfe Francif- 
chinus cum aliis de Domo fua & Populo , & cum fequaci- 
bus fuis potentior erat quolibet Pifano . Et eo tempore illa 
Civitas fub maxima felicitate vigebat . Sed deinde propter 
male gefta femper declinavit . Una igitur die , communi- 
cato confilio traxerunt Gambacurtae ad rumorem , in quo 
clamabatur : Vivant Gambacnrtce . Se pofuerunt fuper pon- 
tes fluminis Arni , Civitatem interfecantis , volentes pla- 
team Arni infilire , cum gentibus pedefhibus & equeitri- 
bus glomerati . Verum ad refiltentiam proiiluit Marchio 
Montisferrati cum gentibus fuis & aliis , ac adeo reftitit , 
ut Imperator armatus cum univerfa gente fua ab oppoiita 
parte , etiam cum reiiitutis, illam plateam pofTederit, in- 
teremtis multis ex Gambacurtis & complicibus eorum . 
Quare Gambacurta? a pontibus praediclis habuerunt difce- 
dere fugiendo , maximam paffi occiiionem , captis eodcm 
Francifchino , & pluribus aliis de Domo iua , quos in bre- 
vi fuper platea Imperator fecit totaliter decapitari ; & fu- 
gatis ipforum decapitatorum fequacibus , thefaurum habuit, 
divifitque inter Alamannos fecum fociatos : & ad partes Me- 

dio- 



itfo P E T R I A Z A R I I 

diolani pro Corona Fcrrea fervata in Modoetia direxit iter 
iiiurn (107), dimillo in Pifis Vicario fuo cum parte appel- 
lata de Rafpanris , cum qua parte ufque in praefentcm dtem 
Civitatem Pifarum tenuit . Goronam Ftrream nadtus eit de 
plano ( 108) , fed cum maximis expenfis per prajdidtos Do- 
minos Bernabovem & Galeatium dedudhs, quos conllituic 
Vicarios Impcriales Mediolani , quo titulo ufque in prsefcn- 
tem diem nominantur ; praedictumque Dominum Marchia- 
riem Montisferrati titulo Vicatii Generalis infignivit . Re- 
' ceffit a Lombardia , muitiplicatis erroribus in Tufcia & 
Lombardia ; & poit profeitionem tpfius in Alamanniam , 
niaximi in Lombardia errores evencrunt , propter quos h«c 
nohilimma Provincia coepit crudelirer lacerari 6c penitus de- 
leri . Nam Dominus J),mncs Mirchio Montisferrati formo- 
fus , probus , & alhitus , diebus illis per ejus literas diffida- 
vit Dominum JOannem Galeatium . Et mifla in fcriptis dif- 
fidatiane , fubito ipfius Domini Galeatii Terras invafh , & 
praedabundus populatus eft ; & ex traftuu , quem habebic 
in Givitate Altenii , eam Civitatem abltulit , & adhuc eam 
teuet . Sed quomodo abitulerit, audietis . 

Fadta igitur prafedicta diffidatione , Dominus Gdeatius 
dubitavit de ea Civitate, & proinde inviavit in ipfam D ;- 
minum Manfredum de Saluciis M:rchionem non poffiie*- 
tem , qucm pro fuo Confiliario tunc tenebat , cum muha 
equeitrium comitiva . Tamen fufpicionis murmuratio n n 
cefTibat . Et tunc Aitam iterum mifit aliam comitivam cuoi 
Domino Ugetto de Ifnardis formofo & expertiffimo , & Cive 
Aitenii . Qui omnes cum Poteftate & Capitaneo ftuducru it 

eam 



( 107) Hic iterum rerum geftarum ordiner» pervertit Asa ius. Carolum 
Mediol.iiii Corona Ferrea decoratum die Epiphaniae facro anni IJ5 5«> 
antequam in H>truriam praecederet , vidimus , Nora 105, 

C10J) Viie qu# dixi Noca 105, 



CHRONICON. 161 

eam Civitatem cuftodire . Sed non profuit . Fuerat autern 
tunc facftum in ea Cailrum fortiffimum , & in parte emi- 
nentiori , & in Civitate aliud reciaufum circa Caftrum . 
Quae 'Fonalitia Civitatis & claufura dicebatur , muris quam- 
vis depreflis fabricata & merlata . In qua Potefhs,- Capita- 
neus , flipendiarii pedites & equites debebant habitare , 
quamvis alii non potentes de ipfa Civitate iimul & femel 
cum ipfis habitarent . Portas Civitatis erant in fortalitiam 
redacls , & prsecipue porta Sancli Petri , ceteris diitantior 
a Fortalitia Civitatis, ut fupra, noviter conitrucla; & con- 
cludebatur , habens turrim excelfam fuper ipfa , duos pon- 
tes levatiles , interiorem fcilicet & exteriorem . Et unus Ca- 
ftellanus cum neceiTariis paghis eam Arcem & porram culio- 
diebat , quaa porta verfus Montemferratum ipecflat , & ab 
ipfa vel per ipfam proceditur via recta ad Montem Calvum 
Oppidum magnum & potens & proprium Marchionis . Ec 
pariformiter alice porraj a Caflellanis & aliis fhpendiariis 
valde bene cuftodiebantur . Sed quis fe potefi a proditori- . 
bus cuifodire ? Nam Boetius ait : Qiics vero peftis efficacior eft 
ad nocendum , qttam familiaris inimkus? Et fic fucceffit in ea 
Civitate . Nam publice dicebatur , quod praedidtus Marchio 
exercitum parabat . Et ideo Civitas cautius cuitodiebatur . 
Sed non profuit. Nam uno mane Rubeus Garrettus AITen- 
fis , morans in dicto Burgo SancTi Petri , propter aliqua 
gravia, quse paiTus erat ab OhTcialibus Domini Mediolani , 
arcem ficut fupra vallatam ingreifus cum uno initrumento 
muficali , & mantellis feu palliis panni oblongis , cum ar- 
mis & gladiis fubtus, una cum fex aliis armatis, in domo 
ipfius proditoris ibi prope habitantis , dixit Caftellano Com- 
patri fuo : compater : non vis hodie exire de gabbia ifta ? 
Erat enim ipii Cailellano favens , nec Caitellanus de ipfo 
dubitabat. Et tunc Caitellanus , depofito ailere , feu pian- 

X ca 



t 



i6i PETRI AZARII 

ca (iop) cum cuzella (no), dixir Compater , ne difcedas *• 
Comedemus piftininum ( i n ). Refpondit prodicor: Bene placct ; 
fed comedemus domi mece , quia habeo melius vinum . Nequaquam , 
ait Caitellanus .. F.t iic jocando, & explanato ailere' , & cx- 
eunte Caftellano fuper aiTere , & alio famulo ipfius ultra 
oftium , ac ceteris aliis dormitantibus , ille proditOr fin- 
gens arcem intrare cum bencplacito Caitellani , ficuti con- 
fucverat , ipfum Caitellanum dejecit e ponte in follam . Et 
alter focius proditoris, quum voluit diclus Caftellanus repere 
extra foflatum , illum graviter vulneravit , & fic f.-mivivus 
decidu in foffatum. Quare tlli duo in Arcem ingreffi , pon- 
tem elcvarunt, illius portae dotninium nacli , occifis duobus 
ex clientibus, & alus e muro dcjeCtis. De pr*efenti & fubito 

fjper 



(109) Pianca ; Du-Cmgius Plancbe Gillice intcrpretatur , quod La- 
tir.e idcm e(t , ac /lffis , Tabul* , citat autem hunc ipfum Azaiii textum . 
Vide Notam fequcntem . 

(110) Quid fit Cuzella ? Du-Cangius , cseterique quos videre licuit 
Lexicographi non docent . Rem tamen praefens Azarii teftus , ni fallor , 
clare explicat . Habebant etiim ejus temporis Caftra , quorum plura in 
Meiiolanenfi Regione fuperfunt adhuc , duplicem pro ingreflu Portam , ac 
Ponteni verfatilem ( vulgo italice Ponte Levatore ) majorem nempe , ac mi- 
uorem ; Major qui ampliori januse aptatus erat , duplici elevabatur Trabe , 
ac catenis ; minor pro ordinario ingrefTu , Oftiolo prgebebat acceiTum . Mi- 
norem hunc , ac modicse latituiinis verfatilem Pontem , Piancam vocat 
Azarhts . U*ncam vero Trabem , qua hic Pons elevatur , aut inclinatur , 
vocat Cuzeilam ; prcut legenti narrationis fenfus ipfe declarat . Pontes 
hos , Foltidos apcellabant ; funt itaque , quos hodie italice Ponti Levatori , 
nominamus . 

( t 1 r ) Opecis Piitorii forte fpecies , ut fenfus indicare videtur, juxta 
iliud Poetse : 

Surgite jam Pueri vendit jentacula Piflor . 

Sic etiam hoc Verbum interpretatur Du-Cangius ifl fuo Lexico , qui 
non alium , quam hunc Azarii textum citat . 



CHRONICON. i*3 

fuper Turri fumum feceiunr . Quo vifj prsediclus Marchio 
propinquus cum fms exfortiis quamcclertime portam ipfim 
armata manu ingreflus eit , ambobus Arcis pontibus jam 
vallatis . Et ibi multitudo peditum & equitum cum Mar- 
chione intravit . Ec quia per portam mcommodus erat 
introitus propter moram 6c occupationem eorum , qui ia- 
traverant , nec audebant per rpfam Civitatem miilire , 
fregerunt murura Civitatis ab utraque parte ejufdcm por- 
t« , ita quod per ea foramina multitulo mimicorum in- 
trabac pro libito , non obitante quod multi ex ttipendia- 
riis Domini Mediolani e turricula una (upcr muro Civita- 
tis lbidcm propinqua multum refiiterent . Ec iic Marcbio 
cum fuis gentibus procedens , obviavit multis equeltribus 
ex gentibus Domini Mcdiolani . Qui acriter pugi antes com- 
pulerunt ipfum Marchionem retrocedcre in confiidlu , occi- 
dendo & vulnerando multos ex his , qui iutraverant . Et 
certe fi Civitella pradicla non fuitTet , ad quam multirudo 
ftipendiariorum Dornini Medioiani totis vinbus confluebat, 
timens , ne omnes Cives huic tradtatui atreniiiTent , rrtale 
Marchioni fucceffiiTet . Nam tunc omnes ftipendiarii cucur- 
ritfent ad rumorem . Sed quia plurima pars bellatorum 
fe continuit intra Civitellam , Marchio iterum vinbus reaf- 
fumtis , & multiplicata multirudine pugnatorum , qui per 
foramina intraveraat , velut lco rugiens Sc animoius, ad 
profequutiontm fui propofiti jam concepti , calcaribus equ- 
um thmulando , iu >fque hortritionibjs accen.Hendo acj ccr- 
tamen , irrupit in ilipendiarios D nnini Mediolani , quot- 
quot reperiebat tternens , vulnerans , & occidens , Qui fti- 
pendiarii tatnqu m feffi , fubfi lio carcntcs , & lmpctum 
Marchionis iu.tt iere non valentes , retroceifere celeri gra- 
du , & Civitellam ihtravenint . Scd Marchio inttauratis 
virtbus , & rnilris ex Civibus fioi faventibus, plateas acqui- 
fkit , 6c Civ U, m ipf m appropinquavit . Tunc Dommus 
Ooicinus Mdifpma de Vdlafranca PotefUs erat in ipia Ci- 
vicella inclufus, 6c cum eo p r a2i'atus Dommus Manfredus 

X 2 de 



i<?4 P E T R I A Z A R I I 

de Saluciis & alii , qui debiliter fe gefferuit . Et deferen- 

tes Civicatem exierunt a parte fuperiori . Dcinde Marchio 

cccpit Gafrrum machinis tormentare , &. tapponum pro ip- 

fo Gaftro habendo inccepit . Ubi quum tapponafTct pluri- 

bus diebus , Cattellanus , qui Mediolanenfis erat , valde per- 

timuit . Dico Mediolanenfis , quia , ficut dixi fupra , de 

teflbris mercatoriis tantummjdo curant , & non de alia 

bonitate feu virtute . Ccepitque pacta celebrare velle , & 

autumans Marchionem decipere , femetipfum decepit . Nam 

unum focium emifit extra Caftrum pro vifendo tapponum 

ante omnia , ita Marchione annuente valde bene . Qui fa- 

mulus quum toramen intrafTet , claufis exitibus , circum 

circa pergebat , & ad idem redibar , nec rem pcrpende- 

bat . Quare credidit , muros majons partis Caftri ruino- 

fo fubjacere periculo , quamyis iolus paries verfus ingref* 

fum cavatus effet . Tunc famulus in Caltrum regreifus nun- 

tiavit , qu<ifi omnes muros eile for.uos & pofitos in ron- 

dellis ( 112) . Quare Caitellanus , ii prius timuerat , quanto 

magis tunc fuit perterritus , quia dcbilis corde ? Padtas cele- 

bratis illico abiit e Caftro dedito , cum bonis fuis . 

Marchio in brevi poft captam Civitatem , univerfum 
diftrictum Afteniem paciike recuperavit , fola fortalitia 
non dimifsa (113). Et continuo occupavit Albam , quam 
poiTedit , donec de ipiius beneplacito , ut infra dicetur , 

eam 



( 111 ) Rondell* erant Tigna Rotunda, quae fupponebant murorum fun- 
damentis pro iifdem fuffulciendis quando Cuniculos excavabant, in obftdio- 
nibus Agreffores ; immiffo enim poftea igne , qui Tigna combureret , cor- 
zuebant Caftrorum Mcenia , patebatque Obfidentibus ingreffu6 , ut alibi 
jam diximus . 

(n; ) Anno fcilicet 1556. quo tempore Communitas ipfius Urbi« , ef 
dominium conceffit ; ut ex publicis Tabulis editis a Rogerio della Scala No- 
tario, apud Benvenutum de San<£lo Geoigio, in Hiftona Montisferrati . Vide 
R. I. T. XXIII. col. 530. D. 



CHRONICON. 16$ 

eam cum Novaria rettituit Domino Mediolani . Nam Domi- 
nus JoannesGaleatius perdidit Clarafcum, & univerfas Terras 
Pedemontis , nifi fola Braida gubernata . Quibus peractig 
idem Mediolani Dominus de Janua , & ipfius partibus 
dubitavit . Et participato confilio cum Domino Barnabove , 
miferunt pro Simonino Buccanigra olim Duce Januae , & 
ipfum Mtdiolani retinuerunt multo tempore pro obilde . 
Coeperuntque aliqui errores in Janua multiplicare ; quum 
novum non fit , Pcpulum femper novum Dominum dili- 
gere , & de novo dominio gratulari . Et pro eo murmu- 
rabant , ficuti confueverant . Difpofuitque di&us Simoni- 
nus Buccanigra olim Dux repatnare ; & credo per ea , qu« 
demde evenerunt , animo rebus fuis confulendi . Attamen 
fuadebat D( minis Mediolani , fe amilluros in Janua domi- 
niurn in abfentia iui , quia ipfe cognoicebat Populares Ja- 
nuenfes ; & in tantum procuraret , fi iret , quod Januen- 
fes a clamoribus & lamentationibus ceflarent . Et in tan- 
tum de receflu procuravit , & prascipue cum Joannolo 
Mondella de Ferro antediclo fuo cariffimo , quod licentia- 
tus , a Mediolano diiceflit . De cujus difcellu numquam 
prasdiclus Joannolus caram benevclentiam habuit cum praj- 
iatis D( nunis Mediolani . Propter quae , & alia , male ei- 
dem Joannolo evenit in bonis fuis . Nam Simoninus Ja- 
nuam reverfus contrarium procuravit , & ituduit , quod in 
brevi multiplicato errore Civitas Sanuae potius traxit ad 
rumorem . Et tunc armata manu Populares Janua? iterum 
ipium conftituerunt in Ducem , Poteftatem , & Capita- 
neurn , expellendo e diftriclu Re£tores Dominorum Medio- 
lani (114). Et brevi temporis fpatio attificialiter & poten- 
ter qu«eque Caltra dominio Janucnfi fubjedta vindicarunt ; 

& una- 



( 114) Die 15. Novembris 1556, Vide Georgii Stellae Annales januea- 
fos R. I. T. XVII. col. 105,4. E, 



i*tf PETRI AZARII 

& unariimes , adnitente prsefato Duce , fub ftatu populari 
coeperunr regnare , & regnant de prasfenti . Confoe ierati- 
que cum Marchione Montisferrati coeperunt unanimiter con- 
tra D : >minos Mediolani procurate. Tunc Dominus Joannes 
Galeatius pofl prsedidta ( & puto ex defperatione ) difcordiam 
cum Papieniibus fufcitavit , proponens dominium Papice ha- 
bere & aflequi , timens ne culpa ipforum talia & graviora 
proceffiifent . Erim Civitatem & univerfum diftriclum , ne- 
mine difcrepante , pomdebat Domus illorum de Beccaria , 
potens ultra modum & infinite dives . Nec mirum , quia 
dominium ipfius Civitatis rexerant annis XLIII. pro libito 
voluntatis . Quse Civitas potuit dici felix ufque ad diclmi 
diem ; & pro eo in tantum erat opulenta & magnifica & 
collocata , quod de difHdantia prsefati Domini Galeatii non 
curabat , cupiens potius guerram quam pacem habere curn 
Mediolano . Ideoque magnificata de difcordia , curavit to- 
tis animis , & nemine difcrepante , Dominis Mediolani re- 
fntere , & dominium fuimet ipfms ad cautelam dedit pras- 
fato Domino Marchioni Montisferrati. Qui fimul concur- 
rentes cundli rebelles , refiitebant potentias praefatorum Do- 
minorum Mediolani . Et quod gravius fuit , fecerunt in 
brevi fcedus cum Domino Joanne de Olegio poflidente Bo- 
noniam , cum Ferrarienfibus , Mutinenfibus , Mantuanis , 
& Regienfibus . Et fimul colligati curaverunt de dcflru- 
clione prasdidtorum Dominorum Mediolani . Et paclis val- 
de pulchris celebratis inter fe fe ( nempe quod juxta ex- 
penfas procederent acquiiita ) curaverunt , Comirem Lan- 
dum cum fua Societate , ultra ftipendiarios , quos n^bebanr, 
fub ftipendiis eorum traducere ad depopul-ui mcm Status 
Mediolani. Erat tunc diclus C>mcscum Suuetate fui m 
partibus Tufcise . Et fic curfitando , quum eilet in Vaile 
Lamoni diitridtus Florentise, vulncratus fuit in capite , dc 
curavit fubfidium medicorum adhibere . Et fic de bencpla- 
cito Domini Joannis de Olegio in Bunjniam fe reduxit , 

ubi 



CHRONICON, i6 7 

ubi omni diiigentia fuic curatus , multifque donis , feryi- 
tiis, & humanitatibus fuit oncr<;tus ab eodem Domino Jo- 
anne , illius benevolentiam aucupante & aifectame pcr ca, 
quse txinde fuccefTerunt . Et utinam non vixiilct per ea p 
quas funt fequuta . 

Nam quum dictus Comes convaluiflet , praedicli re- 
belles & inimici Dominorum Mediolani eumdem cum fua 
Societate ad itipendia , & ad longum tempus , firmaverunt. 
Dcinde praeduStis publicatis , palam & nemine audente ve- 
tare , cocperunt proficiici verfus Mediolanum , prcevio fta- 
bilimentu , ncmpe quod Mediolani Civitatem obiiderent . 
Qua capta , non eiTet de reliquis illi adha:rentibu$ curan- 
dum. Et tunc cum infinira multnudine equitum & peditum, 
& omnibus defcriptis , & itipendiariis fiugulorum confoe- 
detatorum particularitcr nominatis & affignatis per ipfos 
confordcratos Capitaneis , e Bononia recefTerunt , & fuper 
agro Parmenfi plunbus diebus peraclis feliciter attigerunt , 
ubi nullum contradicentem invenerunt . Deinde copiis or- 
dinatis fuper Placentino , videlicet in Tcrris Cailri Arqua- 
ti , pernoclaverunt . Die fequenti prope Placentiam a par- 
te fupcriori tranfierunt . Tunc didtum fuit , Dominos Me- 
diolani velle prope Placentiam lubire, & accipere pugnam. 
Nam confcederati fplanaverunt ibi campum , <k alia para» 
runt ad pugnandum. Nemo tamen apparuit contradictor . 
Quis enim tanta? gentis potentiae rcfiitere potuiifct ? Die 
fcquenti veneruut prope Cafirum SancTi Joannis . Ibi alacri- 
ter pernocftantes , dcinde profecfi in Papienfem diftrictum, 
& prope Arenam Domini Milani de Beccaria , Padum fe- 
licitcr fuperarunt , & vitata Papia , Lomellinam ingreifi 
funt fine detrimenro vel paucorum . Et fic progredientes , 
& Ticinum tranfeunres , Mazentam Tcrram Comitarus Me- 
diolani carentcm fortalitia , brevi invaferunt , eamquc adeo 
plenam victualibus & copia bonorum affiuentem invenerunt, 
ut fperarent perpexuo gaudere . Ibique ceperunt ex impro- 

vi fo 



i*g PETRI AZARII 

vifj domos , vir^s , mulieres formofis , juvenes , viduis , 
& maritatas, inverecundi , & pro libito adulterarunt uni- 
verfas , nulla verccundia infpecta . Et qui pejus tacicbat t 
majorem fe reputabat . Oh quantaj formofa? juvenes , oh 
quanta? viduas , oh quanta; privata^ maritis, tam Nobiles 
quam Populares fuerunt vituperat* , iine difcretione fcxus, 
& taliter fubornata?! Nefas illud ad medium non poilet de- 
fcribi . Quid ultra ? Non contenti ipfis , alia rura llbi ad- 
haerentia , & nemine difcrcpa:ue , iimili modo vituperave- 
runt , & derobaverunt , ilando ex ipiis aliqui in loco Vi- 
tudoni . F.t fic occupatis & ufurpatis tllis Iocis, ccepcrunt il- 
lic roorari , & moram protraxerunt , confumcndu fuppelle- 
clilcm olim inhabitantium , homincs pro redemtione cru- 
ciando infinitis variifque tormentis , adeoque ipfos concul- 
cando , ut potius mortem , quam vitam ehgerent . Super- 
venit ibidem a partibus Papienfibus Dominus Marchio Mon- 
tisferrati , cum CC barbutis (115) vel circa , fperans, qu->d 
regimen univerii exercitus ipfemet habiturus eifet . Sed fuo 
cogitamine & fpe fruiUatus fuit . Nam non eil novum, quod 
Alamanni , & venientes in Lombardiam occafione itipcndii, 
non diligunt Lombardos nec Lombardiam , fed diligunt 
Florenos Lombardias , ut ipfos acquirant & rapiant . Et 

fem- 



(115) Barbuta Milites equeftres eranr , quorum caput Galea tegeba- 
tur. Vocabularium Florentinum vulgo della Crufca , haec habet ad Verbum . 
Barbuta : Galea , & Caffls , et il Soldato cbe porta tali tt*mi . Quod vero ta- 
les Militcs > pra&ter CafliJem , faciem etiam ferrea Buccula Vu'go Fifiera 
textam gererent , evincitur ex ipfo Azario Nota 17. qui dicit D minu-n 
Petrum ex Dominis de Paleftrino prooe Vercelks , Catrame Jta partis Gi- 
bellinae vifitantem , levata Vtjeria Barbuta , uno Vsiettono in fronte exti- 
titiffe vulneratum . Vide Du Cangium in Lexico , ad hoc Veibu n , & i'e- 
quentem Notam 170. Milites etiam qui hoc nomine vocabanfur , lancea pu- 
gnare » ac duos equos majorem unum , alterum minorem fccu.n ducere con- 
fuevifle , tradu Couus ad annum 1557. 



CHRONICON. t*9 

femper rapere tam magni quam parvi ftuduerunt , & pras- 
cipue umpore hujus operis . Et pro to Comes Landus in 
campo M< zentte noluit ab ullo regi , nec parem pati. Et 
amore divitiarum acquirendarum mor;;m protelabat in par- 
tibus JVIazentinis , iprtta inflruclione data per Dominum 
Joanntm de Olegio , ac ceteros con cederatos , quas tende- 
bat , ut primitus in fuburbiis Mediblaai fe ponerent , & 
quantum prope Civitatem poterant ,. & ibi txllando perma- 
nerent . Et ratio confilii erat , quia labcfadtato M. diolano, 
& lacemis Civitatibus , quas tenet in Lombardia ( ha?c 
namque fine aliquo obltaculo expleri poterant ) ntmo ob- 
(titiilet . Ad hujuimodi progrediendi normam Dominus Jo- 
annes de Olegio induxerat confoederatos , allegando anti- 
quum proverbium , feilicet : Mediolanum appenfatum & para- 
tum numquam perdidit . Marchio praediclus venit in exerci- 
tum cum illis gentibus , animo quidem invadendi Burgos 
Mediolani . Sed videns , quod neque Cornitem Landum 5 
neque Tufcos poterat trahere e Terra Mazentas , ibidem 
moram producentes , ut rapta venderent , aut qu« vende- 
re non poterant , veluti vina & blada , confummarent ; vi- 
denfque , quod ipfis non poterat imperare , tamquam fa- 
piens & moderatus , qualis eit , cogitavit fuperititiofus , 
quod labor erat fuperfluus in volendo campum corrigere . 
Poterat enim habere anguftias , & non dulcia . Nec de fac- 
comanno , tamquam nobiliflimus itirpe , curabat . Cogita- 
vir autem , quod mora fua erat fuperititiofa . Nam dato 
quod ipfe non eilet in campo illo cum gentibus fuis , mi- 
nime dubitabat , quin reliqua gens iret , quo vellet per 
Comitatum Mediolani . Et videns , quod iiti potiusde mo- 
neta quam de v honore curabanr , cogitavit de periona pro- 
pria , ne pro ptcunia venderetur. Quoniarn Domini Me- 
diolant potius de eo , quarn de quovis alio Lombardo ca- 
piendo , procurabam . Quibus fapientcr perpenils, reccflit 
e caitris cum geaiibus iuis , 6> J ;annem Savium de Nova- 

Y ria , 



17© PETRI AZARII 

ria , quem pridem noverat , cum C. barbutis feeum duxit . 
Inter quas erat Opicinus Torniellus naturalis filius , ut fu- 
pra , quondam Domini Ribaldoni , duclor unius Banderia» 
equeitris , & multi de Novaria. Tunc Joannes Savius erat 
Capitaneus gentis Domini Joannis de Olegio , qui ultra 
turmam habebat fuo fumtu ln dicto campo barbutas CCC. 
ultra pedites CC. valdc ltrenuos & armatos . 

Marchio igitur , & Joannes Savius cum CCC. barbutis 
traniiverunt Ticinum ad vadum , & intrarunt Romanti- 
num in diftridlu Novarise . Romantinum eft Villa plena , 
carens fortahtia , hominibus tunc CC. habitata , diitans a 
Novaria milliaribus quinque. Illic pernodtaverunt comeden- 
do , nulla penirus illata incolis , eorumque bonis , mole- 
ftia . Summo mane infequentis diei equos afcenderunt , & 
Silavegnam devenerunt , & ibi aliquantulum equos dimi- 
ferunt recreare . Eft autem Terra illa Silavegnae carens for- 
talitia in extremo Lomcllina? , de dittrictu Papieniium . 
Dum autem defcendiilent omnes Nobiles dicfti Marchimis 
cum ipfo fimul in loco feparato , uniti fteterunt confulen- 
do , ubi Joannes Savids primitus ccepit loqui in hasc verba: 
Domine Marchio , quo intenditis ire ? Refpondit Dominus Mar- 
chio . Intendimus ire Papiam , & ibi per aliquot dies permanere • 
Tunc J >annes ait : Ego , & Opicinus Torniellus , qui heic eji , 
non vemmus huc caufa ballandi , fed caufa recuperandi nqjbrum 
poffeffum in Novaria O* in dijiritlu , per Dominos Mediolani 
occupatum , & graviora procurandi . Vobis fuadeo , ut mihi 
credatis . Eamus Novariam Jicut fumus , ubi multos amicos ego 
O 1 Opicinus habemus . FortaJJts eam habebimus . Nihil enim du- 
bi to , quin Burgos pacifice intremus . Si bene nobis evenerit , 
gaudebimus . Sin autem , fpoliabimus , & pro nihilo non re* 
vertemur . Scio iter , O* ita coopertum & occultum , quoi eri m 
mus ad portam Burgi Sanfli Agabii , Civibus non perpenden- 
iibus . Non diflamus milliaribus feptem ; C? via pulchra eft & 
expedita . Hiice Marchio annuit . Et univerfi ipfum Joannem 

via 



CHRONICON. 171 

via. dire&a funt fequuti . Apud portam Sancli Agabiiplu- 
rcs beltias in pratis pafcentes abegerunt . Et quum ad por- 
tam accefliffent , porta fuit claufa . Tunc Joannes Savius 
prsecedens dixit Cuttodi : Amice , vis me clauiere extra por- 
tam , ne domum revertar ? Erat enim dictus Joannes & cjus 
Domus in ipfo Suburbio antiqua fupra centum annos , Tunc 
Cultos , Mognina nomine , interrogavit , an cffet Dominus 
Joannes Savius . Dixit ipie ; Ita . Ad ha?c Cuftos rtfpon- 
dit : Parcatis mibi . Vos non noveram propter arma . Et h«ec 
dicens , portam aperuit . Ideo JoanneS praediclus cum aliis 
arraata manu Burgum Sandli Agabii intravit ; & progref- 
fus ad portam Civitatis , reperiit , porram ipfam fuiffe clau- 
fam , illiufquc Capitaneum afcendiffc . Qui cum balifia- 
riis Jjannem & focios arcebat , & faciebat ftare a Ionge . 
Quare idcm Joanncs cum aliis devians a didra porta , Ci- 
vitatem circuicndo , perrexit in Burgum Sancti Stcphani , 
& in Burgum Sancti Gaudentii intravit per portam ver- 
fus & prope Beveratorium dicli Burgi . Et fubito fu- 
per pafcuario Sancti Gaudentii afcendit Campanile Sancli 
Gaudentii , clamans : Vivat Marchia Montis~ferrati . Et fic 
Civitas cum Burgis tUnc tranliit ad rumorem . Tunc in 
Novaria Capitaneus erat Dominus Guilielmus de Pontiro- 
lo Mercator , qui imperitus tunc erat & fine armis . Cur- 
t;us Porrus erat Poteftas , & erat ftultior projicientibus la- 
j)ides . Ambo taliter fe geffcrant , quod ad Burgos Civita- 
tis , & ad ipfam Civitatem , nullam provifionem defenfio- 
nis fecerat ; imo fignanter Burgi Sancli Agabii , Sancri Ste« 
phani , Sancti Simonis , & Sandbe Mariae , carebant om- 
nino palancatis , pontibu^ levatonis : nec purgata erat fof- 
fa , nec aiiquii reparatum . Illi duo boni Officiales fta* 
bant , ficut pacifice fteterant annis viginti elapfis . Nec 
ad muros Civitatis fcalas habebant , ncc Iapides fuper mu- 
ro , ncc aliquid provilionis . Ncque volebant , quod Ci^ 
ves fcirent de adventu piasJictae pravas Societatis 1 ; imo di- 

Y 2 cebant , 



i 7 * PETRI AZARIT 

cebant , quod nihil erat , quamvis tota Civitas videretur 
ebullire . Et quod deterius fuit , tecerat ia ea & in Bur- 
gis publice per prsecones proclamare , quod nullus Civis 
vel Burgenfis deberet trahere ad rumorem fub pcena am- 
putationis pedis . Et ideo quum prasdicli Burgos intrafTent , 
Curtius prdedi(5lus Civtrs trahentes , & currentes ad defen- 
fionem Civitatis expellcbit . Et quum audiret , quod Civi- 
tatem intrabant , tunc mandabat , ut omnes ingreffum pro- 
hibcrent . 

Sed tarde venerunt bubulci . Verum eft tamen , quod 
prsedidti Capitaneus & Poteitas ie fe excufantes diccbant , 
Dominum Galeatium Dominum noilrum ita mandaile . 
Quod fi res ita fe habuit , male iuit provifum . Nam fl 
in ipfa Ovitate fuiilent ihpenliarii equites & pedites , & 
fi Dominus noiler non confiiebat de Civibus Novarienfi- 
bus , vei fi ilipendiarii fuiifent in quantitate fufficienti ad 
muros Civitatis tuendos , bene fuiilec . Sed totum contra- 
rium erat . Quod fortaiTe accidit aut propter juventutem 
Domini Galeatii , aut propter politicam ipiius aulam , aut 
propter peccata noitra , quse nondum erant purgata . Nam 
tunc Novaria fub pacis tranquillitate in divitiis & ftatu 
alias Lomb.irdice Civitates excedebat . Annis retroactis pa- 
cificis magnam quantitatem ilipendiariorum , equitum & 
peditum habebamus in Civitate propter abundantiam vi- 
clualium . Unufquifque proptcrea itipendiarius ibi ftare pro- 
curabat . Et ea hora dux. folummodo Banderia? equitum 
erant » Quarum una recenter venerat caufTa refeclionis ; 
& ejus Capitaneus erat Joannes Paflapons de Mutina . Qui 
in introitu Civitatis Albas noviter , ut fupra , occupatas , 
captus fuerat & fpoliatus , & qui fub Banderia equos for- 
taffe duodecim habebat . Aderant & tres Banderia? bali- 
ftariorum & peditum cauffa reparationis in ipfa Civitate . 
Quidnam fecerunt dicli ftipendiarii ? Certe nihil . Et quid 
poterant facere pro defenfione ipfius Civitatis ? nihil . Et 

pro 



CHRONICON, 173 

pro eo praedicli cum Marchione exiftentes in Burgis ipfis f 
& fine marte , fcalis a Buigis ponatis , muros in tribuc 
partibus afcendtiunt , nimiium prope Burgum Sancli Gau- 
oentii , ubi dicitur ad Caftaneam de Cafeilis ; & ibi ia 
fubutbanis muris eft Moltndinum Carlorum , habens pon- 
tem fuper rugia Civitatem circumdante . Et in ipfa parte^ 
fcalis ad muros ereclis multi fine prcelio confcenderunt . 
Deinde iifdcm fcalis in oppofitum erectis ad murum Ec- 
clefiae Sandti Dioniiii , Opicinus TornielJus ( cupiens rc- 
verti domum , qua expulius erat ) intravit cum Societate 
fua & reliquis aliis . Et defcendit ab ipfa Ecclefia , qu« 
contigua erat ipfi muro . Joannes Savius prope Portam San- 
cli Agabii fcalis erc<5tis Civitatem ingreiTus eft , dimiiib 
intra Burgos Marchione cum reliquis . Sed quis intratTet 
pra^ter pridem expulfos , qui fciebant ubi murus eft de- 
preifus , & neminem obftirurum ? Itaque Savius & Tor- 
niellus ingreiTi Civitatem , junctis viribus , nullo five fora- 
fterio five Cive impetum faciente , impavidi & impigri acl 
portam Sancli Agabii fe reduxerunt , ubi terrenum intus , 
& Marchio extra , expugnabant . Dubitavitque & imo ve- 
ritus eit Porta? Capitancus mori , quia Mediolanenfis . Et 
ideo fubito de teiTeris fuis tractavit ; & pactis celebratis , 
fofpes receifit cum rebus fuis & familia . Portam dedit , 8c 
in Caftrum Novarias fe reduxit . In quod jam fugerant 
prsediclus Guilielmus de Pontirolo in Zoccolis , & cum una 
corazia , necnon dictus Curtius Porrus Poteftas , propter 
alios , qui a dicta Caftanea intraverunt tam defuper mu- 
ris , quam defcenfis ipfos in hortello confligentes ( dico 
confligentes refpeclu fuga? ) non tamen quod defeniio par 
vel coaequalis fuiiTet , pro eo quod ilipendiarii pauci erant 
ad reiptclum ; nec aliquis Civis de prsediclis fe impedivk 
etiam caufa prascedente , fcihcet quia piaefatus Magmficus 
Dominus nofter Galeatius Romagnolum Torniellum , Qt- 
tonem Leonardum , Lanfrancum Baliottum , Francifcum 

Tet- 



i 7 4 PETRI AZARII 

Tettonem Militem , Cavallonum Caballacium , Francifchi- 
num de Rozato , Guilielmum Varronum , Botium de Gat- 
tego , & alios , quos in Novaria potentiores credebat , jam 
pra3cedentibus narratis, in obfides detinebat Mcdiolani , & 
male . Nam fl Novaria? fuiilent , alia via procelTiiTent ne- 
gotia , & aliter quam proceiTerunt . Sed culpa fuit tantum 
Novarienfium , & non aliorum , ut voluerunt Mediolanen- 
hs dicere . Ex quo notam proditionis ipiis affignaverunt 
contra veritatem . Sed fi quxtfio verteretur coram judice 
competenti , & de plano , Deus, qui omnia fc it , notam 
falfitatis Novarienfibus non poffet affignare , nec aflignaret, 
quia juftus Judex . Quibus , & quidem male in Civitate pe- 
ractis, Marchio antediclus per portam Sancli Agabii Anno 
MCCCLVI. intravit fine aliquo homicidio , aut violcntia 
alicui illata , & dominium ipflus Civitatis coepit occupare . 
( 116) Elapfis paucis diebus accerfivit e Pifis illum Vicarium 
Imperatorium , qui veniens Novariam, & fuper Palatio & 
nomine Imperiali dominium dichs Civitatis in confpeclu 
Populi affignavit dic"to Marchioni , ck una cum ea tradidic 
univerfum diftriclum . 

Eo generali & % privato conftlio finito , Dominus Mai> 
chio Vicarius Imperialis coepit dominio ipfius Civitatis ut 

fupra 



( 116) Anno nempe 1556. menfe Novembris . V»de Matrhaeum Villa- 
jii Hidor. Lib. 7. Cap. 35. R. I. T. XIV. col. 415. B. , qui die 8. menfis 
Novembris captam Novaria n Civiu.n proiitione afTerit , cui confentit 
Ghron. Placentinum R. l.T. XVI. c>l. 501. C. Ii quo ad tempus verum eft; 
Sed extero , ac remoto Scriptoci, fa&i notitiam juxta .tifuiam a Mediola- 
nenfibus famam accipienti , minus credendum effe , quam A^ario , qui 
-yicinus ac N;>vatienf.s minutiores fa&i circumftawias cnuncut , nullus 
dubitabit . Oftrum vero ipfius Civitatis die n. Janua.ti lequentis aoni fe 
dedidit . Corius tamen anno i3S7«> non a Marchione Mj.itisfena i, ied 
Ugolino Gonzaga captum dicit , qui tamen non aierat , lc.i Marchio 
Wontisferrati Domimum fibi retinuit , quamvis aquifitiones ee^ua lance cuui 
iiio diyiciendas , conventum foret , 



CHRONICON. 175 

fupra acquifitae , feu mavis interceptae potiri . Cum eodem 

Domino Marchione intraverant multi de Galliato & Treca- 

to , qui fe ie dederant ea nocte , qua primo pernocftaverat 

in Romantino fppra Terras ipfas ; iine aliquo prcelio fibi 

dederant verentes , ne populationem paterentur . Civitas f 

titpote carens regimine , impleta eft latronibus & malevo- 

lis didtarum Terrarum , cogitantibus facere faccomannurn , 

& una cum alns dudum expulils a Novaria & fub fbpen- 

dio Bononiae fcriptis , omnes unanimes fub Palatio coeun- 

tes , combuiTerunt , & in puteum palatii projecerunt fcrj- 

nia Notancrum lbi exifientia , lacerando icripturas , com- 

burendo & exportando Privilegia diclie Civitatis cum anti- 

quiffimis documentis acquiiitionum per ea faclarum ; & ve~ 

ternoia monimenta ad cautelam confervata laceraverunt t 

& condemnationes hujufmodi folemnitate circumfcripferunt, 

deitruxerunt , annullaverunt , conculcaverunt , confumfe- 

runt , in puteo rcfidua projicientes . Quod fcelus unica hora 

patratum nefandius fuit alio quovis . Quum autem antea 

innotuiiiet , eam Societatem eile in Mazenta , prsedicti Po- 

teftas & Capitaneus multos ex Nobilioribus tam Civibus % 

quam forenfibus , de quibus dubitabant , pofuerant in Ca- 

ilrum ; videlicet Jacobum Torniellum fratrem quondam ip- 

fius Domini Robaldoni prsedicli , Philipponum Torniellum 

filium quondam Domini Joannis agnomento Guercii , & 

ali >s cum Magiilro Abramo , qui ceteros carpentarios in arte 

muraria & lignaria excededebat ; quoniam dicti Poteftas & 

Capitaneus habuerant provifionem ad minima , non autem 

ad majora . Hoftes itaque cceperunt Caitrum expugnare ; 

vallum primo exterius , duaique foiTas ex parte exteriori ca- 

varunt , & munierunt palancato (117) & baltrefchis ( 118), 

ne 



(117) Palancatum Scptum ex Palis , aut ligneis Trabibus , modica 
jnter eos diftantia , firmiter in terram defixis , ad arcendos hoftes . Forte 

idem , 



t 7 <$ PETRI AZARII 

ne deinceps fubfidium ad Caftrum accederet . Fulcierunt 
etiam Ecclefiam Sancti Lucae Fratrum Minorum , fitam in 
oppofitum Caftri, habilem capere msgnam multitudinem 
tuto in ea permanfuram . Machinis extenfis duabus coepe- 
runt Caftrum verberare ; 6c ex adverfo refpondebat machi- 
na ad deitruclionem Civiratis mtus pofita . Et eerte dici po- 
tuit , quod Caftellanus ille in virtutibus non fuit Mediola- 
nenfis . Omnis enim regula patitur exceptionem . Attamen 
propter infra dicenda roale ci evenit . AggrefTores videntes 
prafcdicla non valere , coeperunt ponere in Civitate tappo- 
nura valde occultum pro ipfo Caitro obtinendo & cavando. 
Ec quamvis aliquando per contrariam cavaturam ipfis tap- 
ponatoribus male fuccelfifTet , nihilominus Caftrum, feu do- 
mignonum (np) , fuper rondellis pofusrunt , fruftra con- 

ten- 



idem, quod nunc Steecata , & Pnlizata vocsmuj , Vide Du-Cangii Lexicon 
ad hoc verbum , vide Muratorii Annqui r .. Italic T. x. col. 45?. 

(118) Du-Cangius in Verbo Biltrcfcb* Le&orem remittir ad Verbura 
Bretacbia , ibique dicit effe Caftella lignea , quibus Clftra, & Cvpida mu- 
jiicbantur ; Quae tamcn fuerit earum figura , non iniicat ; Textus autem , 
quem citat in Verbo Bertefca ex Breviario Hi 'Toriae Pifanie ad annutn n 56. 
R. I. T. VI. col. 172. A. Nic eft . „ In fubfequente veto anno menfibua 
„ Februario , & Martio , &. Aprile , circumjenmt Civitatem Caftellis , Sc 
„ Turribus ligneis , 8t Bertefchis , pro tinore Fri lerici Regis Romani ve- 
„ nientis,,. Utrum tamen ex hoc teftu deJuci ppffii , Bertefcas effeCaftel- 
la lignea, an porius Caftella lignea effenti iliter diverfa elTe a BER TESCHIS 
cum feorfim , ac disjun&ive eadem nominet Author , Lecloii judican lum 
relinquo . Pater de Aquino in Lexico Milirari a 1 Verbum BRETACHIJE , 
dicit effe LIGNEUM AGGEREM , SIVE TURRIM , SEU POTIUS LORI- 
CAM LIGNEAM fupra ipfas ligneas Turres e.iu&am ad munitionem Caftro- 
rum , & Urbium ; quod ultimum a vero miuus aberrare videtur , attema 
fimilitudine cum illis sedificiw , quae in faftigio domuum etiam nunc , ad 
alium ufum conftrui , ac BALTRESCAS M diolani vocari , notum eft . 

( 119 ) Domignonum , folidioretr , &. ampliorem effe Turrim intra Ca- 
irum , feu aliud Fortalitium pofitam , ad quam, fuperato ab hoftibus Ca-. 

fllO 3, 



CHRONICON. 177 

tendentibus obfcflis . Hasc videns Caftellanus fcripfit praefa- 
to Domino Galeatio , quod nifi fubveniret & fuccurfum 
daret , Caitrum amphus tenere non valebat . Et certe in re- 
mediis promtus & virtuofus exititerat . Tempore autem 
gravi & hyemali Dominus Galeatius deftinavit in fubfidium 
CCC. barbutas &: ultra ; quae tamcn fatue venerunt ufque 
prope Burgum Sanclae M.mab . Fatue , dixi , quia ii ducen- 
ti erupiiFcnt armata manu in Burgum , nulla illis fubfidia- 
riis fpts fuiflct redeundi , tum quia feffi erant , tum proj> 
tet malum iter , tum quia non habebant , nec poterant niii 

Z in 



ftro , confugiebant defenfotes , feu auxilium expe&antes , feu ut ejus dedt- 
tione , mitiores ab hoftibus conditiones obtinerent , verofimile eft . Exem- 
pla habemus in diverfis Mediolanenfis Provinciae Antiquis Caftris , intra 
quorum recin&um amplae etiam in praeiens , ac folidae vUentur Turres , in- 
terdum etiam foflato , a reliqua Caftri parte fejunc>« , ad quas , fuperato 
ab hoftibus Caftro , refugium erat , eafque etiam nunc aliqui Dong/one vo- 
cant , alii vero vulgari fermone dicunt : Rorbetta , aut il Maftbio del Ca- 
fiello . Donjon nominant Galli . Vide Du-Cangium ad Verbum Domjonus , 
& Dunb , qui plures citat textus , fed rem , ni fallor , non f.ttis explicat . 
Domignonum idem efle ac Caffarum verofimile eft , hoc folum diicrimi- 
ne , quod in illis Regionibus. , quas Saraceni occupavere ; aut eis proxime 
eraut , hoc ir.unimenti genus vocavere Caffarum , alibi vero , Domignorum . 
Caffarum vero juxta Patrem de Aquinio in Lexico Mititari eft Munitio txte- 
rior , five Septum circa Arcem . Accademici della Crufca , efle dicunt . Ri- 
cinto di Murn intomo alla Roccba , nel piu alto deila Terra . Hoc etiam fen- 
fu rem intelrigit Du-Cangius. Muratorius Anttquit. Italic. T. x. col. 1180. 
hanc vocem a Cbafiirun, & Cb.jferon, quas voces Arabi in Italiam intulerunt, 
& fignificant Sepimentum Munimentum Cifiellum , derivatam dicit . Tomo 
eodem col. 501. Turrim feu arcem in fubl.miori parte Urbium , #• Caftello- 
rum , aut in aliis eitth hcis pofitam , efle putat . Aliquid tamen difcriminis, 
inter C-i(i>um Turnm fr Caffarnm agnofcit. Vide etiam eundem Muratorium 
R. I T. XV. col. 157. A. Mediterranei Mars Accolse Siculi, Neapolitani , 
aliique , eriam in pr*fenti , eam Nsvium partem in puppi pofitam , quse 
tltior eft , atque imminet caeteris , Arcis in modum , Caffarum vocant. Ego 
«erte inter Cuffarum , & Domignonum , omnibus bene perpenfis , non aliud> 
\ uam aominis difcrimen invenio • 



178 PETRI AZARII 

in extremis partibus fe reducere . Quare fervando praecep- 
tum eis datum contenti fuerunt ad propria remcare , & fe 
reduxerunt ad Terram Galliati , quam Dominus Mediolani 
cceperat fortificare pro repagulo Civitatis Novarise , & a qua 
Terra multa mala proceilerunt , ut interius patebit , & etiam 
bona per praefatum Domu.um Mediolani . Celebrato igitur 
accordio , CaiVro folemniter dato , dimiflis in pace prasdi- 
cVis in eo detentis , cjuibus permiifum fuit pergere quo vo- 
luerunt cum rebus fuis , nulla violentia eis illata , prasdi- 
clus Caftellanus abiit . Qu tiiter autem prcedictis , &. Nova- 
rienfibus , evenerit , infra dicerur. Sed breviter dici poteit, 
quod omnibus ipfis male fucceflit , Dum autem dicta Socie- 
tas eiTet in Mazenta , captaque exinde Novaria , ac fere uni- 
verfo ejus diftri&u , una die hoftes perrexerunt Burgum Ca- 
ftanum expugnare , quod fnum eft in Comitatu Mediola- 
ni , valde forti palancato munitum , & foiTam , fed ficcam 
habens, inhabitatum ab oclingentis hominibus ad bellan- 
dum , plenum divite Populo , & vidtuaiibus affiuens . Erant 
in ea Terra plures banderia? equitum , peditum , & bali- 
ftariorum pro ipfius dcfenfione , de gentibus Domini Me- 
diolani . Et una die inccepta pugna per Societatem & alios 
ibi exiitentes circumcirca , per violeinam in Terram intra- 
Verunt, derobando , mulieres , tam nobiles , quam ruiticas 
adulterando ; & omnes utriuique fexus ceperunt , etiam iii- 
pendiarios , exceptis mortuis ln introitu , quamvis pauci 
mortui exltitiiTent . Navcs Papienfes , continuam facientes 
viam per fiumen Ticini , de bonis eorurn mobilibus , quod 
habere voluerunt , rapuerunt , emerunt , & deduxerunt, 
quoufque dicTa perfida Societas in partibus iliis ea vice fte- 
tit . Ex quo Civitas Papienfis de dictis priedis multum ex- 
ftitit iocupktata. Ibi morati funt iiti iatrones tam iiu, quam- 
diu facla eft captivorum redemtio. Et deitruxerunt vina 
& blada iliius diilricTus . 

Ingruente hyeme cogitavit Comes Landus deferere loca 

Co- 



CHRONICON. 175- 

Comitatus Mediolani , quse vel ipfe ufurpaverat , vel gens 
Medi >lani combuilerat , ne ultenus victualia lbidem repe- 
rirentur . Univerfi autem curabant reeipi in Novaria aci 
hybernandum . Pr«dict.a commifcrat dictus Comes ad caute- 
lam fcilicet primo , quia voluit aifequi ihpendium fequentis. 
firmse: quod cum maximis difficultatibus ohtmuit ; f.-cun- 
do , quia cogitavit interea diripcre per dircctum vel indi- 
redtum * diitridtum Novarise, quem audiebat vjHc divitem.. 
Soli Comiti & aliquibus ex fuis Caporahbus permiiTu n tuic 
hybernare in Burgis Novariae , & prascipue ia illo Sancli 
Agabii , fcilicet in hofpitio illorum de Damianis, valde ful~ 
cito % & hofpitio illorum de Fulchino ibidem m oppolltum . 
Nullam eo hyeme guerram fecit Dominis Mcdi.dani ,, fed 
plures Villas Novarienfes fibi de tributis non refportdentes 
exconavit dire&e vel indirecte ; & fignan ter Stnclum Pe- 
trum , & Moxitium . Quirum homincs ab ejus Societate fue- 
runt interemti , non audente eodem Comite tam male gefta 
improbare , nec populationes prohibere. Tam improbe,. tan- 
taque barbarie fe geilerat illa Societas, quod diclum Bur- 
gum Sancti Agabii , quum eiret receiTura , circumcirca fac- 
comannavit ,, <3c Civitatem ingredi tentavit pluries . Sed ad 
evitandum faccomannum prasvaluit Dnminus Azzo de Corri- 
gio , qui tunc continue ad cuftodiam una cum Civibus ffce- 
tit excubantibus . Interea eo hyeme continuam guerram coa- 
tra Civitatem VcrceUarum fecerunt , multa damna r vafta.- 
tiones > ec ufurpationes inferendo , praefertim , quia diclus 
Marchio poffi.iebit Caftrum Cafdis Gualoni , & Cailrum 
Bulgari 9 ipii Civitati propinqua r & guerram fuse Civitati 
facicbant . Quibus poftea duaous Terris prsefatus Dominus 
Gakatius rciribuit juxta merita , quum dictafmet Terras. 
fi aUter fub/ertcnt , arcem Cafalis. Gualoni cum Turri in- 
ter Lombardicas pulchriori , & Turrim Bulgari cum Ca- 
ftri fortaliiia cxplanaverit .. Pons ligneus. exhtens fuper flu- 
mme Scfite , protenfus per medium milliare , paitim per 

2 2. Mar- 



180 PETRI AZARII 

Mtrchionera fuit combuftus , & rcliquus in Civitatem per 
Vercellenfes fuit importaru> . Et intenm Domini Medio- 
lani multa fubiidia tam a Vcrona, quam ab amicis aharum 
Civitatum acquifiverunt ; & acceptis mulcis & quaii infi- 
nitis equitibus & peditibus ad ilipendium , qui itrenue ie 
geiTerunt , & ita reparans viribus in campum comparue- 
runt contra Societatcm . Quum crgo polt hyemera diclus 
Comes Landus receffillct e Novaria , univerius confcedera- 
torum exercitus itcrum iniedit in Mazenta , unde recefle- 
rat , ut fupra , & in partibus adjacentibus reliquias con- 
fumturus . Sed videns fibi deeiTe rapinas , coepit in Ter- 
ris Balzanaj vcrfus Popiam infilire, omnia crudelifTime po- 
pulando . Quum autcm proficifceretur Caforatum fitum in 
confinibus Papise & Mediolani , gens Domini Mcdiolani oc- 
currens tanta? devaltationi , Caloratum praeoccupavit , <3c 
quiiem pru lcnter . Ek ea igitur Terra , in quitn fl )S ju- 
ventutis Mcdiolani &. Lombardia^ conflaxerat , exire ccepic 
cxercuus Domini Mediolani , paratus ad bellandum. Pcdites 
in utroque latere viae maitras locati funt inter vineas , qua- 
rum impedimemis tutati , non poterant ab equitatu lnimi- 
corum invadi . Equites in via fleterunt adco conferti & glo- 
merati , quod nullus intra ipfos occalione alicujus damntfi- 
catioms potuilFet intrare . Et ccce comparuit Gomes Lan- 
dus , qui de praedicliis dedignatus , aciebus fuis m aperto 
ordmatis , & alia explanationc non facla , noluit deviare . 
Et fi deviaifet , & exercitum Mvdiolani traxiffet in loca ex- 
pedita , nule prasdidtis Mediolani evenifTet . Sed Deus , qui 
jultas ulcifcitur ins , volens de tot latronibus facere in ali- 
quibus vindidtam , fecit , quod acies Gomitis in primara 
Mediolaneniium aciem in via firmatam forte ex XX, militi- 
bus conltitucam irrueret , non exfpectatis fuis peditibus , 
quoniam Comes nihil Mediolanenfes illos adlimabat. Ve- 
rum pra?dic~ti pedites inter vineas poiiti plurimam partem 
equorum Comitis interfecerunt j & ita occifis equis , gea- 

tes 



C H R O N I G O N. i8t 

tes ejufdem Comitis etiam maie armatas coeperunt lacerars. 
& disjungi , occidi , & ut plurimum capi . 

Pnmis igitur hoftium copiis fradtis , Mediolanenfes in 
campum liberum prodierunt , & fecuadam aciem ex debi- 
lionbus , plcrumque ex faccomannis ( 120) , conflitutam r 
viriliter dlmicando , Ianiaverunt . Qua delcta reliqui luge- 
runt verfus Papiam , una cum eorum Comite Lando cal- 
caria fatigante . Mutua equorum quingentorum csedes ift 
modico campo edita eft . Quorum oila vidi , & diutius ap- 
parebunt m loco illo . Captus iuit ille Vicarius Imperato- 
rius , qui trat dignitate Epifcopus , & a Novaria recede- 
bat , quum praedidhim Marchionem , ut fupra narravi , po- 
fuiflet nomuie Imperatons in a<5tualem polIcfTionem Nova- 
riae . Et qui nulquam apparuit , imo dimilTus receffit ad 
fuas partes Alemannise . Captuique fucrat in fuga Djminus 
Dondaxius Malvicinus de Placentia inimicus excellens , alias 
Dominorum Mediolani Confilianus , tunc ex Confiiiariis 
Dommi Aidrovandini Domini Ci\'itatum Ferrarise & Mu- 
tina? ; & qui in damna Dominorum Mediolani perfeverabat 
confilio & opere ultra pofle . Sed quum ita fugiens incidiilet 
in manus unius Teutonici Caporalis banderia; , facfis ei 
promimonibus ( quia facundifumus erat & loquaciffimus ) 

eum- 



( iio ) Sacccmanni, fi etymon Germanicum eonfideres , eft nomen ex 
Mann ideit Homo , 8t Sac , ideft Saccus compofitum , quafi diceres foominem 
implendo Sacco intenrum . Marodeurs vocant Galli . Hoc nomen in Italia. 
natum anno 1551. , ex A^ario col. 518. A. probat Muratorius Amiquit. 
Italic. r. x. col. §19. In tcalia pfimum ufurpatum eo tempore credo •, in 
Germania tamen eoium idiomati , ac rapiendi apud Milires confueindini , 
cose um puto , Saccomannos confundunt aliqui cum Rag&zzis , R?l>ald-,s , & 
Garcronibus , qui plerumque viliores Famu'i erant ^ Caltra fequentes , atque 
exercitus Impedimenta ducentes,quo fenfu eos intelligit A?arius in prsefen- 
te texiu . Caeterum non folum hifce diebus , fed etiam amiquitus , Milites 
omnes Sa<comanm munere , qua data occafione , perfecre fun&os effe , fatis 
ConiUt , De illis Vide Muratorium loco fupra citato , 



tZz PETRI AZARII 

eumdcm Teutonicum peliexit ad defertionem , & una 
fimul fugerunt . Qui Tcutonicus noluit eum praafeatare 
ad bottinum , ne pro nihilo fufpenderetur , & ideo nunc 
optime honoratur . Captus etiam fuit Malcalzatus Genera- 
lis Gapitaneus Marchionis Montisferrati . Gapti ex equitibus 
uitra centum , praster alias notabiles perfonas . Comes ita- 
que quum fe recepifTet in Papiam , dimiffis in fuburbiis 
xe liquis , qui evaferant , quibus ingrefTiis in Civitatem non 
fuit permiilus , Societatem fuam inftauravit , fic annuenti- 
bus confcederatis . Hinc fcederati cceperunt in fingulis eo- 
rum Givitatibus nova ftipendia fubito fcribcre , & majo- 
rem exercitum parare , quem tradiderunt Domino Ugoli- 
no de Gonzaga ex Dominis de Mantua , quem unanimes 
Capitancum elegerunt . Et ad confervationem acquifitorum 
tranfmiferunt cum gentibus in Papiam , habito itinere per 
partes Januse . Quase Ugolinus & Comes Landus, ( cujus 
Socictas fuerat ahqualite* reintegrata ) junclis viribus & uni- 
ti ,. profecti funt in Comitatum Mediolani . Et rurfus Ca- 
ftanum licet reparatum & munitum exnugnarunt , & Co- 
mitatum Mcdiolani laceraverunt . Sed U^oliius , renovata 
ei quasitione a Comite Lando , qua M.trchio ut fupra age- 
batur in Mazenta , coaclo confilio , cum ipfo Marchione co- 
gitavit partes circa Ticinum verfus Novariam per Dominos 
Mediolani pofTeiTas invadere . Ac dettinarunt capere Gallia- 
tum pofitum in fortalitiam , &. caute & ultra modum cu- 
ftoditum, quia Terra cum gentibjs D <mm\ Mediolani erat 
ftimulus Givitati Novarias & didnclui. Yerum Gomes Lan- 
dus non eft affentitus , nec Terram voluit oppugnare , li- 
cet fingeret fe facturum * Demum dimiilb in Terra Cafta- 
ni valido praefidio equitum & peditum , univerfus exerci- 
tus rediit m diftri<5tum Novarias , & in Yillis RJliuzagai 
& Momi infedit , Sequenti die profcflus ultra Scfirem in 
diftnclum Vcrcellarum , cepit violenter Gattinariam, & 
Caccomannavit . Dcinde Aroorium cum Caftro & mfbitas 

ahas 



C H R O N I G O N. 183 

alias Villas diftrictus Vercellarum prasdatus concremavit . 
Mox Cabaliatum cepit . Et auctis Marchioni viribus per 
adventum DCCC. baliftariorum , curavit toto poffe Ter- 
ram Sanctas Agathae Metropolim Terrarum ad Dominos 
Mediolani fpectantium in eo diftrictu expugnare. Sed quuru. 
didtus Comes non curaret de oppugnatione illius Terr« , 
quamvis foffam ficcam tamen habentis , inordmatse , & de- 
bili & antiquo munita? palaneato , fed validio pra^fidio fir- 
matae , ct baliftariis &: equitibus per Dominum Ugoiinum 
circumdatse , ceflatum effc a pugna . Qua obiidione foluta, 
praedicla Terra fuit in duplum fortificata . Tunc fcedera- 
torum gentes Palatium , Veuronum , Piveronum , & alia 
loca fuper eo Lacu , & fuper cofta Calamacii populatas 
funt & combufTcrunt . Mox in locis Liburni , Bianzati Mar- 
chionis , Carpaneti , & Piorai Vercellenfium pofuere caftra 
Menfe Novembris , & ibi diu fteterunt , loquendo faepius 
fuper campis cum Domino Petro Fafolino Cancellario , 6c 
Pio de Lomeno AmbafTiatoribus Domini Mediolani , agen- 
tibus de concordio cum ipfis Dominis Marchione & Ugo- 
lino . At quia nil hoftile fiebat , & Terrse Liburni & Bian- 
zati jam fuerant evacuatce iine alia guerra , Marchio recef- 
fit ad Terram Zihani fpectantem ad Epifcopum Vercella- 
rum , & omnes cum eo llluc perrexerunt via recta. Ubi 
captis univeriis bonis , omnia reperta comederunt , ufur- 
paverunt , & pisedaverunt . Mox everfis locis illic adhae- 
rentibus , ceperunt pugna Defanara terram fortem , ubi 
in hybernis iteterunt , omnia devaftantes . Deinde flumine 
Sefite trajecto , venerunt in Terras Candidia? , & Villata3 , 
didrictus Papienfis , & prope Vercellas fitas , qua? fe tene- 
bant pro Domino Mediolani , cc ibi omnia devorarunt . 
Denique Papiam reverfi , fperantes , feu meditantes Comi- 
tatum Mediolani denuo invadere , conquieverunt . Nam Ma- 
gntficus Dominus Barnabos tunc Mantuam premebat , ha- 
bueratque Terram Burgi Fortis . Saralium vero Mantuse 

valde 



184 PETRI AZARII 

valde & graviter & cum maxima militum. & equitum 
quanritate infeftabat . 

Hifce auditis , vifaque concordia Coniitis Landi , cui 
Domini Mcdiolani dederant potum , Dominus Ugohnus co- 
gitavit de rebus fuis ; praefertim quum videret , quod om- 
nia conm-juniter acquitita , veluti Novaria , non poffide- 
bantur communiter , fed per folum Marchionem % vidertt- 
que quod ab eodem Marchione, nullam poterat pecuniam 
trahere . Prasfidiarios revocarunt e Caftaao , nempe XX. 
B.inderias equeftres , & XXiY. pedeftres , -& baliftariorum ; 
quas ibidem pro loci defeniione & Comitatus Mediolani 
infeftatione , dimiferunc , ut fupra,. & quas Dominus Ga- 
1, arius obfederit , ehjm faederati praedabunJr vagibantur 
per agrum Vercelfenfem . Nam dictus Dominus Galeatius 
una die rmiit Dominum Marchionem Francifeum Eitenfrm 
de Ferraria s ut fupra , pulm.ni y quem tunc habebat pro 
Capitanec* gcnerali , & pofuerat tn partibus Gallarati & 
Lonati pro occupando praiiidiarios C ift.tni . Mifk , inquam , 
cum maxima equitum , peditura y & barbut-arum comitiva, 
cum inftrumentis beUicts , uncinis , ferreis , mantellis , gat- 
tis(i2i), fcalis,, & innaito ligaamAne ad obainnem Ca- 

ftani , 



( iai ) Gattus juxta Vegetiur» , referente Patre Andrea de Aquino in 
f\xo Lexico Militari, erar t „ E Ignis levioribus Machina colligita, alta pe- 
„ dibus odV?, hra pedibus fex ( alii legunt fexdecim ). Hujus te&um mu- 
„ nitione duplici , Tabulaiis , Cratibufque contexitur . Latera quoque vi- 
„ mine fepiuntux r ne faxorum telorumque imperu > penetrerrur . Extrin- 
^, fecus autem ,. ne immiffo concrementur incendio , crudibus , ac recenti- 
„ bus Coriis , vel Centonibus , operiuotur . Ifte cum p'ures f.ct* fuerunt t 
„ jungumur in Ordiiiem , fub quibus fubfldentes , tttt» ad fubruenda Mu- 
t , rorum penetrant fuiHamenra , r » Similes con(tru£tiones , fequentibus ^e- 
culis ab Italis vocatse fuerunt GalUrie ; nunc autem abrogatae lunt , Belli- 
cis Torrnentis rem facibus y & celerius abfolyeimbus . 

Voca- 



CHRONICON. 185 

fhni , recuperandi , iblutis etiam pagis duplis pro integro 
menfe , ut milites ardentiores eiTent in obtentu. Terra tot 
gentibus , tantoqufc apparatu circumdata , prasfidiarii ti- 
muerunt ^alde, verentcs tamquam debil^s , habere finem ia 
loco . Et procul dubio abuilent , nam nuilus Iperabat vive- 
re ex ipfis . Verum arreCUs animis cogitaverunt de defen- 
fnne , 5c omnes tam equites , quam pedites & eorum ba- 
liitarii, una cum faldis , & mampularibus , ac aliis Papien- 
fium fuorum , fuerunt circa Terram diftnbuti tam arma- 
ti , ut potujru u . Faldas (122) ad palancatum erec~hs po- 
fuerunt . Locarunt fuper platea Communis duas eleclorum 
Banderias , aptas ad fuccurrendum , ubi major eiltt infefta- 
tio . Summo mane obfeflores aggreffionem fecerunt , & pro- 
jeclis lignis in circhis in pluribus partibus , refoifum ( 123 ) 

Aa fubi- 



Vocatur etram Cattus in Vocabulario Florentino , Inftrumentum ex 
Trabe compofirum , capite Ferreo vel TEneo fn vultus Catti figuram , uaj 
extremirati folide adnexo . Trabs autem funibus ex Machins laqueare fuf- 
penfa ac Iibrata , hominum auxilio contra muroi vibrara , eofdem vali.ie 
percutiebat , & diruebat . Similis eft haec Machina , quo ad u'um , & ef- 
fe&um iMi , quam Arietem vocabant , fi capitis figuram excipias . Vi le 
Du-Cangium ad Verbum Cattm , Gatta , & Gattus . Si tamen Cattum a 
Gztto diftinguere placeat , Cattum forte Tecloriis Machinis , Gattum vero, 
eppugnatoriis adnumcrandum , plurimum Scriptorum textus indicare vi- 
dentur . 

( iii ) Fsldas fepta fuirTe ex Vimineis Cratibus compofita , pro m- 
cludenrlis Ovibus , Vaccis , |Equis , & fimilibus , ofteniit Du-Cangius in 
Lexi-o . Hic vero vel Vinineas foliiiores Crares , vel Tabularum invicern 
connexaium ftru6turam geftatoriam , hoftibus ad expedienium loci alicujus. 
ingreflum , aut arcendam Telorum , & Jaculorum vim , objicendam , figni- 
ficare videtur . Forte cum Romanorum Tabulationibus convenire , quis 
fufpicabirur . VHe Gaefarem de Be!Io Civico lib. a. 

( it ) R-foffun exteriorem Foffam , feu excavationem circumdantem 
primam A cis Foflam efle , dicit Du-Cangius , qui non alium , quam hunc 
A^arii t^x.un citat . Si res ita eft , non differt ab eo Munitionia genere 9 
qu ji Strada Coperta Itali etiam nunc vocani „ 



i8(J PETRI A Z A R M 

fubito tranfierunt , & foflatum ficcum penetrantes , ad pa- 

lancatum cum uncinis feneis acceflcrunt , illudque pluri- 

bus in locis lacerarunt . Scd deicnfores oppoiuerunt iubito 

faldas Papienfcs (124); & inter ialdas fe miiecbant Itipen- 

diarii equites curn Ianceis & targhettis , prohibentcs afcen- 

fum ; & alii mile armati iubfequentes projicicbant lapides 

infinitos & aquam cahdcim . Hujufmodi confliclus ufque ad 

meridicm in multis partibus duravit . Nec propterea ag- 

greffjres potucrunr intrare , quamvis in decuplum iuifient. 

Quare Marchio Franafcus cum gentibus fuis , quibus non 

erat fpes intrandi , receflit , dimiifb dicto paiancato multi- 

mode lacerato . Nec amplius ad pugnandum redivit ; kd 

quotcjuot ex obfeflis ( ilve firent ilipendiarii , five non ) 

cepiilet extra c ulra , ad arbores fufpendi facieb.it . Et una 

die XXXII. fufpendi fecit : ex qu > nemo e Ciitano exire 

audebat pro faccomanno faciendo . Piieterea M.rchio Montis- 

ferrati , quum per diftricfum Vercellarum, ut fupra, curfita- 

ret, ten^bat cowfinatos in Aila eo.s Novaricnfcs, quos habcbat 

fufptctos, fignanter Tor;ie!los, quos fciebat eile antiquos 

amicos Vicecnmitum, nemp, Joannem Torniellum deBurgo, 

Ubertinum Toniielium qu.ndam Domini Lanfranchi de 

Sanclo Maffleo, Joannem Cacciam Domini Galvanei , Benedi- 

ctum Cacciam Domini Roglcrii , amicos Torniellorum , Ni- 

colinum Torniellum Domini Romagnoli , Dominum Guilel- 

mum 



( 114) Falde Papienfes Clypei genus erant . Aulicus Ticinenfis de lau- 
dibus Papire , qui anno i}i8. vivebat, R. I. T. XI. col. li. C. haec habet: 
Ipforum Militice fama per totam Italiam dtvulgata eft >> & ab ip/is adbuc qui- 
dtm Clypei Magni , tam in fuperiori capite quadri , quam in infertori , P«- 
pienfes fere vocantur ubique ; Nec repugnat Azarii textus , qui lacerato ab 
Agieflfonbus P^lancato , Defenfores , ut ingrefTum hofiibus prohiberent , 
oppofuifle Faldai Papienfes , hoc eft magno9 Clypeos, dicit . Vide Du-Can- 
gium ad vocem Pavifariiy vide Muratorium Antiquit. lulic, T, a. col. 516. 



CHRONICON. 187 

mum de Rozate Jurifperitum, Antonium Torniellum quon- 
darm Doinini R bJdoni; ac tenens ibidern pulchro modo 
Qpkinum Tornicllum fratrcm didti Antonii pro Aitenfi Po- 
teitate ad cautelam , quem tempore illo ad reditum deCtl- 
nato licentiavit , & me Notanum pro Gollaterali exiite ri- 
tem , & ad cautelun datum de confilio Joannis Savii . Nam 
orRcia , ut dixi , femper habueram pro Dominis Mediolani . 
Neque Domini Joannis de Olegio amicus eram in aliquo 
propter enormia, quae committebat , &qu*numquim iue- 
re in aliquo de Novaria . Jam ego poit difceilum a Bono- 
nia me contuleram in Burgo-Maynerium , & ibi cum uni- 
verfa familia habitabam , ubi per literas mihi jam mifTas 
ex parte Domini Galeatii , ut Terram Invorium petercm 
ad loquendum Domino Petro Gancellario Domini Antonii 
Potettatis Airenfis , creati ad confilium D>mini Joannis Sa- 
vii , ut Civitas Novarise ipfo careret , irem Aitam pro Col- 
laterali . Etiam idem joannes Savius ducebat fccum ad pra?- 
dicla contra vohintatem ipforum , Joanninum Tornicllum 
de Parona , Joanninum Torniellum de Vignarello , Picca- 
lugam de FiiTarengo , Panexelum Gacciam , Nigrum Ba- 
liottum, Maginum de Marcio , Nicolinum de Cantono , 
0'reghinum Grittam , & alios , quos reputabat potentes & 
amicos Tornieilorum & Domini Galeatii , quos fecum tunc 
tenuit in Papia , ubi aliquam moram traxit . 

ReceiTerunt ergo a Papia Domini Comes Landus & 
U-;olinus cum univerfo fcederatorum exercitu . Ad Villam 
Lanterii accelTerunt. Ibi pcrnoctaverunt . Flumen Lambrum 
Comitatus Mediolani trajecerunt . Laudenfem agrum intra- 
runt . Flumen Aduam tranfiverunt . Diftrictum Crcmonen- 
fem intraverunt , & deinde dia?tis ordinatis fuper campis 
Brixise celerrime volaverunr , prsedando , comburendo , & 
rapinando in ipfo itinere quantum potuerunt . Et fuper pla- 
nitiem Montis Clari pervenerunt , & ibi cailrametati funt, 
& de bello fufcipiendo habuerunt confilium . Erat tunc Do- 

A a 2 minus 



188 PETRI AZARIt 

minus Joannes de Befocero Generalis Capitaneus gentium 
Domini Barnabovis Vicccomitis , & cum gentibus illis partes 
Manteas multum , ut ett dictum , aiilixerat , & Burgumfor- 
tem , quamvis proditorie habuerat ; ac juiTu Domini Barna- 
bovis habuit puguam cum inimicis accipere , quarnvis virtu- 
te & potentia nou minoribus . Et quum de pugna ineun- 
da tradtaret , praifati D;)mini Comes Landus & Ugolmus 
armata manu campum Domini Joannis pra^dicti invaferunt. 
Scd a valide rciiitcnte Bcfocero fuerunt oppreflTi , & iere 
coacti dare terga , quum gens Domini Barnabovis eiTet be- 
ne armata & fortiitimi bellatores ; & quia gens univerfa 
ejufdem Domini Bernab >vis incauta erat , nec ea erat hora 
belli , ad puguans omnes non fuerunt , quamvis virtutibus 
reititiilent . Et quia novum non eft , quod plures confue- 
verunt prajvalere ( quamvis aliquando fallat ) Societas iita 
coqpit aciem prirnara Djmini Mediolani difgregare , & in 
cuneos feparare . Et in tantum fuerunt lacerati , quod fu- 
pctvenientes ex gentibus Domini Mediolani campum obti- 
nere non valueru it ; fcd perterriti curaverunt fugere cura 
aliis expugnans . Praefati Domini Comes, & Ugolinus campo 
& vidtoria potiti , m.iximam ediderunt ftragem , & occide- 
runt quotquot volu runt , capto Joanne Befocero una cum 
Joanne cjus nepote juveue valde itrenuo , filio quondam Do- 
mini Pagantni . Et quia ifte Paganinus tcmpore Domini Lu- 
chini Vicecomius tamquam fuperbus multa gravia in parti- 
bus Pedemontium commiferat m multos ftipendiarios Teuto- 
nicos , eofdem cafTmdo , gravando , & depauperando , ideo 
fihus fuus per Teutonicum Societatis fuit ad unam arborem 
capiitro per gulam fuipenfus. Hanc vicloriam nacli Comes 
Landus & Ugchnus , magno gaudio & cum captivis Man- 
tuam remearunt . Landus Boncniam profeclus , magno per 
Joannem de Olegio exceptus eit gaudio . Ubi cum Societa- 
te fua , quam parumper reintegravit , ftetit in hybernis ; 
& aliquanto ex pofl fingens iterum ad Marchionem Mon- 



CHRONICON. i8p 

tisferrati redire , alleclus provifionibus & ditiori ftipendio ^ 
fe cum Domino Galeatio firmavit ad tempus , nec ab eo 
receffit ufque m pradentem diem . Perpenderat enim ipfc 
tamquam difcretus , quod confeederati refiliebant a Mar- 
chione , quum ab eo nil , nifi verba habere poifent , neque 
acquifius communiter potiri poifent communiter . Nara 
Marchio Civitatibus & Locis acquifius ipfe folus gaudebat, 
& de ipfis fe intitulavit . De derobationibus & fpoliis &"■ 
tributis ipfe folus fruebatur cum fuis avariffimis Montefer- 
ratinis , pediculorum decortatoribus . Ceteri autem , nempe 
Mantuani , Bononienfes , & Ferrarienfcs , depauperabantur , 
quia contmuo habcbant colligere Florenos , <5t mtttere Ja- 
nuam pro ftipendiis folvcndis . Qui Floreni in Terris Mar- 
chionis dimittebantur , & nullus ex eis ad prasdidlas Civi- 
tatcs rcdibat . Et ideo unufquifque ex illis trilms Dominis. 
prediclarum rrium Civitatum procuravit de concordio cum 
Domino Mcdiolani & prcecipue cum Domino Bernabove , 
Primus tx ipfis fuit Dominus Ugolinus , qui proinde e Man- 
tua tx} u it D minum Feltrinum ; qui ua pulfus Civitatem 
Regii intravit , eamque ufque in prasfentem diem male & 
p.iupenime dctinet occupatam. Ex qua occupatione Domi^ 
nus Ugolinus fadtus eft lnirnicus dicii Domini Feltrini pa- 
trui fui . ln eo accordio D minus Ugolinus fe confcedera- 
vit cum Domino B^rnabove, & fic confoederatus ftetit uf- 
que ad menfem 0~f;bris Anni prsefentis MCCCLXII. quo 
a fratre fuo fun Mantuae interfedtus. Qui frater dominium 
inde illius Civitatis cej.it , ut inira dicctur . Et viceverfa 
in eodem accordio Dorninus Barnabos reftituit Domino 
Ugolino Terram Burgiforns , eique in uxorttn dedit uni- 
cam filiam Domini Matthsei Vicecomitis fratris fui , quim- 
quam ortam ex filia unius germani dicti Domini fponfi , 
& affin.m , libentiffime id Papa diipenfante ; ipmmque 
Dominum Ugolinum Dominus Barnabos in carum amicum 
fcmper tenuit . Curavit etiam Dominus Joannes de Olegio 

pacem 



t 9 o PETRI AZARII 

pacem cum Domino B.irnabove habere , & habuit : accepit- 
que ab eo Poteitatem in Bononia etiam iub aliis pac~tis,de 
quibus inferius fcribam . Dominus autem Ferrariaj habuit 
cum Domino Barnabove tregutm : quare in illis partibus 
fcandala ftetcrunt fopita. Sed brevi cxorta eft favilla,qua; 
maximum incendium excitavit . Remanfit ergo JVLirchio 
Montisferrati iolummodo cum Janueniibus , Papienfibus , 
Thoma Malaipina de Cremolmo , & aliis parvis Mirchio- 
nibus cum eo foederatis, & cum dominio Civitatis Novarias 
& dntnctus . De qua , ejufve deitructiorie , & fundatione, 
prolixius eft tractandum , quia ego N Jtarius fum Njva- 
rienfis . 

Novaria Civitas brevi fuper monttcello conftructa , 
planitie circumdata , Auitrali parte Lombardiaj , confina- 
ta Terris Oomitatus Sabaudise, & Alamannis, inter Alpes 
•includentes Lombardiam , fertihs & amoena valde , vino 
& aquis rnultum copiofi, dicfta fuit Novaria , quafi nova &c 
varia . Nova , quia ultima iuit Givitatum conltruclarum tri 
Lombardia . Faria, quia de diverfis Communitatibus, Ca- 
pitaniatibus , & aliis Nobilibus fuit unita per Popularem 
ifatum , & variis propter guerras , altcrutrum fimul illa- 
tas , & in unum poitea redu&is . Quod fuerit nova pro- 
batur exemplo . Quia Porta Mediolani antiquiflime proce- 
dens verfus N ovariam dicla eft Porta Vcrcellma . Cujus 
Civitatis & diltrictus Novarias conflnia incluiit flumen Ti- 

cini & flumen Sicida valde aquis, & praecipue clli- 

vis temporibus . De cujus autem nova fundatione curavi 
ad prsefens pertraclare • Uno aurem tempore , & in Anno 
Jubilaso ( 125 ) venit a partibus Francise & de progenie Re- 

gali 



( 115 ) Jubilaeum , feu Plenariam , ut ajunt Indufgentiam &c. a Bo- 
«ifacio VIII. Pomifice primum iiiftuuium fuiJTe anno 1300, , o^uoJiber Se- 

cuiari 



CHRONICON. ipi 

gali Fr^ncorum unus Juvenis cum fua uxore formofa « no- 
bili & pulcherrima v<dde nimis , & potius cauiTa videndi 
Italicas p^rtes, quam occafione mercedis : voiens etiara cum 
mciximis difpendiis Limina beatorum Petri & Pauli App- 
itolorum in Givitate Romana vifitare . Et tranfaclo muko 
•tempore , & gravi tempore hyemali adveniente , cum 
-pluribus falconibus , portatis folatii cauiTa , fe in Civita- 
tem Vercellarum reduxerunt . Ibique moram trahentes , 
propter faftidium Alpium tranfitarum , per aliquot dies 
recreationis caulfa iter arreptum diltulerunt , qu*rentes 
pulchras Riverias , aptas venationi falconum . Et fic fcifci- 
tando , dictum fuit ipii in Verceliis , quod nobiliores & ma- 
gis experti contrataj illius erant certi Capitanei de Cafale- 
gio , nunc de diitridtu Novarias , habentes Cciitrum ipfum 
magnificum , & alia quamplura Ioca ipiis fubjecla cum 
univerfa junfdiciione , & muitos alios falcones & riverias 
prasparatas habebant . Et tunc pra^miilus nobiliffimus ViC 
cum ux ore & umverfa fua focietate , quimquam parva , 
propter lon^um iter domelt-ice Cafalegium adivk . Erat 
enim tunc Cafalegium Caitrum in planine exceilentiiTima , 
& amceao ioco fontibus & viridariis 8z altis muris & pa- 
latiis conflitutum , coronatum XXII. Turribus valde im- 
menfis ,*fic quod potius Civitas quam Caitrum videbatur «, 
Cujus fitus & forma ambobus nobtlibus peregrinantibus 
plauit valde nimis , diccntes , quod fimilem locum non 
viderant in partibus Lombardi* . Qui per Nobiles in ipfo 
Caitro exiitentcs , jucunde & hilanter funt recepti . Et 
mora multis diebus protra&a , de ven<ttione & perquiiltio- 

ne 



culari anno renovandum, a Cemente VI. anno 1349. ad quinquagefimum, 
ab Urbano VI. ad trigefimum terrium , a Sixto V. ad vigefimum quintum 
cujufque Scculi annum , tandem alligaium fuiffe , omnibus notum eft 
Quaato autem antiquior eo tempore fu Novarienfis Urbis Origo , infra de- 

taoikabo . 



ipz PETRI AZARII 

ne tam puichrarum riveriarum ltuduerunt & viderunt . Et 
poft ipfim moram curaverunt prcedich peregrini de recef- 
iu 3 & ad Givitatem Mediolaui , pro videndo ipiius Civita- 
tis magnitu hnem , divertere velle prasdixerunt . Scd quia 
non elt novum , quod muliec virum appetit , ut materia 
formam , & prascipue apud iltos ultraraontanos , ut fe im- 
mifceant cum Lombardis, lafcive ad luxuriam fe gcrentes, 
uxor ipfius nobiliffimi Viri , rormofa , ut fupra , in concu- 
pifcentiam tmius fuvenis prasmiiibrum de Cafalegio exarfit . 
Et fic honeuate & pudicitia prastcrmiiTis fleclere non potuit 
concepta voti fui . Et in tantum amoris laqueis exuitit in- 
voluta , quod luccm fuorum oculorum ab intuitu Juvenis 
antedicti flectere non valebat . Qui Juvenis de prasiictis fa- 
clus certus & incautus , per fimilia ipii Dominas refponde- 
bat . Credcbat enim ipfa nuiquam vidiiTe parem in nobi- 
litate & pulchritudine. Et fic via perquifita fimul exiilen- 
tes , caitra concupifcenti* apcruit in ipfa , & tunc potius 
quam primitus dictum Lombardum diligebat . Oh quam 
periculofum eft , formoias juvenes & valde pulchras , in 
quibus motus cc concupifcentia permanet , per partes du- 
cere extraneas cauila Indulgentias , & prascipue incognitas 
mulieres ! Nam meis diebus Dommus Bernardinus de Po- 
lenta, Dominus Civitatum Ravcnnas & Cerviae in^artibus 
Romandiolae , multas nobilcs ultramontanas vituperavit , 
euntes Romam , & venientes in Anno Jubilaso proxirao 
prasterito MCCCL. Quas (i ( & utinam ) itetiilent in par- 
tibus fuis , vituperatas per ipium non fuiiTent . Nam In- 
dulgentia & iter potius pertinct ad fenes quam ad juve- 
nes . Nam navis fuo ilans in portu , & in alienos porrus 
non deducta , numquim fentit naufragia . Quid ultra ? Co- 
gitavit dictus nobihirimus Vir de receitu & peregrinarione, 
& ipfa ejus uxor cogitavit de mora & in adultcrio perfi- 
itendo . Et dum ux >ri vir ipfius totis viribus de receiTu 
fuaderet , ipia prava mulier participato confilio fe finxit 

in- 



CHRONICON, 19% 

infirmam . Et in lecto jacens quotidie fe dicebat plus gra- 
vatam . Nec fieri poterant rcmedia convalefcentice vel fa- 
nitatis , ut dicebat . 

Et tunc prsefatus nobilimmus vir cum fuis participato 
confilio , & credens uxorem fuam , quam tenerrime dili- 
gebat , non ficla fed vera dicla proferre , cc habito piius 
cum ipfa confilio ( ut eft mons juvenum fimpltcium ) de- 
creverunt, ipfim in Cafalegio dimittere, & alii in irinere 
fu > perdurare, regratiantes Dorninis Cafalegii de beneikiis 
fibi &. fuis illatis . Et fic ipfa dimiifa cum anciliis fuis ab> 
inde recefferunt , & recl:a via fine aliquo i >latio Romam 
tetenderunt . Ec durante prsedictorum itinere prajdicti Dj- 
mina cum juvene pro libito facientes , ita cnute noa fece- 
runt , quin alii ipftus juvenis confortes de prasdictis perpen- 
derent , etiam condolentes . Nam , ut in proverbio dici- 
tur , Amor & Tuflls nequeunt in homine celari . Redeunt 
autem a Roma fuo tempore prasfuus Dominus curn fociis . 
Et frequenter cupiens de uxore fua gtatiofa aud re , & a 
longe mterrogans , in itinere audivit de infaraia ipitus D o- 
minas dici , nec credebat . Cafalegium venit Deo conceden- 
te , & de iffa Domina mterrogans , eiclum fuir , ipfam fore 
abfentem . Nam propter fcelus , & auiito, quod prasfatus 
maritus ejus brevi tempore Cafalegium adtifet , fe abfenta- 
re curaverunt , & in Ca trum Grignafchi fe receperunt . 
Erant namque prasdiclia g-^ita ita publica , quoi luere ne- 
quiverant . Sed ft cuni Viro fuo diSlx Uxor tunc receffif- 
fet , aliud non fuiiTct , fed prtedic-t. os N obiles de Cafalegio 
perpetuo habuiffct commendutos. Et quia contrarium audi- 
vit , & mulierem perdiderat , tamquam defperatus ad ultra- 
montanam patriam fium retroeeilk . Ec tbi fadt.s iamentis 
de uxore fua perdtta , & violeutia , ut credebat , per eos 
de Cafalegio illi illata , miximum exercitum congregavit , 
& ad partes Lombardia; cum ipfo fe contulit animofe . In- 
vafit igitur cum iilo innumerabdi cxercitu Cafalegium, & 

B b ipfum 



i?4 PETRI A Z A R I I 

ipfum Caftrum obfedit , ftantibus in eo pradicla uxore fua 

& juvene antediclo . Et firmata ubfidione , multa loca ipfi 

Cailro adhaerentia delrruxcrunt , aanullando etiam adjacen- 

tia . Quibus durantibus , fuper monticcllo , fupra quem fita 

etl nunc Novaria Civitas , erant duo Caftra , videhcet Ca- 

itrum Comitis Engalardi , ubi Turres Portae Sandti Gau- 

dentii rotuoda? de praMenti funt ; alterum erat in Parochia 

S mctaj Euphemias Comitis Buxoui ; & ideo iterum antiquif- 

iima Ecclefia eft nominata San&a Mina de Ingalardo i.n loco 

illo . Qua3 duo Caltra torahter devaitavit , dimiflis duabus 

Turribus anrediclis , pro eo quod ad defeniionem Cafalegii t 

fonro propter araicitias ipforurn fortaife parentum , ipii ob- 

fidenti , ut fupra ., obiliterunt . Et tamdiu permaniit didlus 

Francigena in obfidioae prxdidla , quod victualia in ipfb Ca- 

ftro exiitenm confumferunt . Et tunc videntes parentes ip- 

fius juvenis , ■& alii amore fui , ita elTe obfidione deitruc5r>s, 

padii inientes cum Francigeais 2 exflitefunt affidati m ha- 

vere &. in perfonis . Et pars eorum ipfius Ciltri remanfit 

eredta , & lletit ufque ad pra*fentem diem , & alia pars 

illius txiVitit dirupata , captis juvene , Sc uxore prasdidti 

nobiliffimi Viri , dirupris moeniis dicli Caitri partis fux , & 

ambobus capiis malefactoribus , uxorem fuam comburi fe- 

cit , & praedicT:um juvenem furca laqueo fufpendi ut pia> 

donem . Et deinde levato carapo doluit de geltis contra in- 

culpabiles . De fimili autem doJore prasfenti tempore non 

dolerent , & ut rapiat , quibbet itudet procurare . Sed apuJ 

bonos mala iunt deteitanda , qualitercumque fint commif- 

fa. Et pro eo licentiato exercitu fuo, ut ad patriam redi- 

rent , iterato diclus nobihiTimus Vir fupra vindiclarn tanti 

facinoris cogitavit iimina beatorum Pctri & Pauli in Ro- 

mma *Jrbe vifitare , Accepta Confeffione commiirorum in 

Mediohmo coram venerabih Archiepifcopo Mediolani , ad 

Dominum Papam iterato habuit confiteri . Stabat tunc Se- 

•des Papalis ck Imperiaiis ia Civitate Roraana . Et veniens 



CHRONICON. if$ 

Romam plorando peccaca commiiTa ,. abfolutionem meruir,. 
hoc addito , ut pro meritis de commtffis & pcrfonts raor- 
tuis, qua3 didlum fcelus non perpctraveraut , & de quibus 
reitituuonem faccre non poterat ,. quum tgnoraret ,. quan- 
tis & quibus , qu>i in loco notabihori Ecdefiam conitrue- 
ret tam rriagnam & formofam , & tantis cum expeniis ,, 
quantum credeb<u: deterioralTe partes iilas , occaiione ultio- 
nis 6t vindidtce fiiae ; & fub vocabulo beatorum. Gervaiii & 
Protafri Altare & EccieGam ipfam tirularet ,, pro co quod 
loca iUa devaftata , tunc erant Archiepiicopo Mediolani. com- 
miiTa» Et ob reverentiam prasmiilorum & CiusfadtiohefD r 
quod Fratres in Chrifto eligerentur pro cclcbrandis divt- 
nis, numero XXXIL & acqumtis poiTciTuhiibjs. alimcnta- 
rftttur pro viclu & veftru . Et fic fecit.. N' t m fabncavit, 
Eccletiam Majorem , & qua» Major etiam Uodie nuncu^a- 
tur % Sedem Epifcopalem nunc habens, &: XXXII. Gano.ka- 
tus habet de pr^fenti . Quia talcs Fratres cetfaverunt: de noa. 
ftando in un.'> Gonventu , f"d fecerunt Canonicos XXXII. 
&; Gldullrum dtmifcrunt % & Epifcopus Civitati datus fcu>* 
Et quod prsedidla f>it vera r de pra^fenti apparet . Nam 
Aftare ipi-um hodierna die iub Sjnclis Gervafio & Protafio. 
celebratuc ; ncc aiiquis Eccleiiafticus per conftitutiones. Ga- 
nonicas inde fequutas auderet „. nec poflet fuper ipfo A!tari 
Miilam celebrare r nifieflet in prae liclis Prasbendis beneficia- 
tus , aut de Donxo Regum Francorum , fi FrancL Regii pof- 
fent itt fignum corporalis paiicfllonis Miifim cclebrare „ 
Quod autem ex deilruclionibus dtcla magna Ecclcfia fu.erit: 
conilrucla , evidcnter apparet , quia de lapidibus co<ftis & 
ruptis tosalit c exilitit fabrtcata ; nec in ea lapis coctus novus 
apparet _ Et tunc homincs popu'ares iocorum adj xenrium 
conftlio pov.it i , & vUentes alia loca corrigi , & prcecipue 
fibi adhcerentia fub ■dominio Civitatum , cogitaveru.it Ctvi- 
tatem conilruere- r ut a fmilibus periculis celTaret eorum ia- 
teritus s & uc Nobiles eorum fili-as. libidine non faedarent 9 

Hb 2 noa 



i 9 6 P E T R I A Z A R I I 

non audentes loqui . Et tunc unanimiter cum fibi adhaj- 
rentibus perfcrutato loco magis apto , Givitatern facere de- 
creverunt . Fuerunt autem in adtu ipfam confcrucndi in loco 
Xuni , ubi magna moenia Eccldige tunc erant , & quas Ter- 
ra Marchionatus Pombiastunc crant . Sed timentes , ne Gi- 
vitates Papiae , Mediolani , & Vcrcellarum , diitridtum eo- 
rum inieriorem lacerarent , iluduerunt ad partem diftri- 
clus infenorem permanere , ut reuYtendo pars iuperior for- 
tior hab.-retur . Et fic infpccvto tali monticello fuper cami- 
no Francico , intcr Givitatem Mediolani & Vcrccllarum re- 
c~ta via cxiitenti , & conclu lendo dic/tam talem EcclefiaiTt 
ad pias caufis elevatam , propter quam cogitaverant prin- 
cipia , ut fupra , fundamenta Civitatis Novaria? hanc in lo- 
co ipfo contlruxerunt , & eam aliquo tempore Mo ltale- 
xium appellaverunt . Deinde videntes , quod tale nomen erat 
durum in exprimendo , & quod mons llle aliter non erat , 
imo depreiius , & noviter conititutu-; , & C-vitas noviter 
fabricata , & de vario diitrictu Nobilium , Novariam appel- 
laverunt , cujus nomen ciaris tirulis & privilcgiis Imperia- 
libus exititit praemunitum (12^) . Coeperuntque prajjicli 

novi 



-TttrM— < w *J »* n rt 



( 126) Fabulofam Civitatum fuarum Originem a Prothoparentis Adami 
Ncpotibus , aut Nohemi Filiis , interdum ab Hsrculibus , &. Graecioe Regi- 
bus derivare , antiquis Hi/toriaium Sctiptoribus folenne fuit ; Aieo ut Co- 
iius , rerum fuo tempore ge<tarum caeterum accuratiffimus Scriptor , non 
dubitaverit Mediolani OrigineiTi , ex antiquis Hiltoricis tradens , etiam cui- 
(-im Subres ex Nohemi proxnnis defcendeniibus > tribueve ; unde , & Urbi , 
&. provinciae Infubri;e nomen derivatum dicit . Azarius vero nofter oppofua» 
fed aeque fallact fententia , Novariae Antiquifiimse Urois Originem , ad re- 
<entiora , nobii^ue proxima nimis revocat Secula , fabulofam ac ri>1icu- 
lam prorfus narrans hiftoriolam , quse aedificandae Urbis cauffa fuerit . Nefi 
tamen defunt Sc iptorcs , qui Novariam ab Eltio quodam Trojano Veneris 
filio conditam , qui Collcm cui impofita efi , ex fuo nomine Kltium vocave- 
lir , ibique pofito templo cum Ara Veneii Matri Sacra f 1« caufTa fuerit v 

ut 



C H R O N I C O N . ip 7 

ur Urbs mox inde aerlificara Nova Ara , poftea corrupte Novaria vocata fir. 
Vide Frairis J icobi Philippi Bergomenf.s Supplementum Chronicarum lib. 
6. pag. mihi 105. Fragmenta libri de Originibus , Catoni perperam attri- 
buta , qu^ hanc Urbem ab Herculis Egiptii nomine Libiam , 8t a cognomi- 
ne Ariam E<"iprio vocabulo , Leor.inam , poftea a Liguribus inftauratam , £c 
Novariam diftam , tradunt lib. 5. cap. 17. fol. 17*. edkionis Antuerpienns 
anni 1545. Sed hifce poftpofitis ad certiora progrediamur , 

Ignorum profec>o nemini , qui antiquas Hiftorias veteraque Romano- 
rum Monumenta perlegeril efie poteft , quanti apud Romanam Gentera 
fuerit olim celeberrima Novarienfum Civitas . Ipfam mandato Senatus , Co- 
loniam Latinam Crearam fuifle , a Cn. Pompejo Strabone , Cn. Pompei Ma- 
gni Genirore tunc Confule , jam notum eft , & quidem creatam , non de- 
ductam f cum ipfam non introduc"tis novis Colonis conftituerit , fed veteri- 
bus Incolis ibi permanentibus jus Latii dederit : ur teftatur etiam Afconius 
Paedianus in Orat. Pifon., Anno ab Urbe condita 665. , ante Chrifti Kativi- 
tate;:: annis circa 90. , ut fadto computo oftendit Onuphrius Panvinius lib. 
a. Anrirjuit. Veron. cap. z%. & 29. 

Anno poftea 706. a Romanae Urbis asdificatione , ante Eram Chriftia- 
»am , plus minus annis 49. poftquam diu inter Caefarem , & Pomp-ejum pr<a 
fumma rerum decertatum fuit , ac tandem Pompei factio vi &. armis ex to-« 
ta Italia expulfa , exulare coacta eft, cum Caefar Romse Diclatons dignita-* 
tem primo obtinuir , is exremplo antequim fecundum iniret Confulatum , 
Lege ad Popidutn lata , Novariam ac Mediolanum una cum reliquis latinis 
Tranfpandanis Coloniis , in Coionias Romanas cooptavit . Quod ex Panvinia 
aperte colligitur Iib. fupra citato cap\ 30, , Authorc fcilic-et fide omnino 
digno , propter gravifiimas authorit.ites , quibus omni ex parte , pro con- 
fu^tudine fua , abunde femper innititur . Idem etiam docet Dio Caflius 
Hifto-. Roman. lib. 41. Cornelius Tacitus , qui primo Secule T"<e Chriftia- 
nae floruit , Novaricam inter firnuflima Tranfpadanae Regi v is Municipia 
nominat ; referens enim Syllanos Miiires a M. Salvio Oitone deicivifle , 8t 
ad A. Vitellii partes commigraiTe , lubdit Hftoriarum hb. 1. cap. 70. Et 
ut domim al-quod novo Principi , firmiffima Tranfpadanz Regionis Muniapta , 
Mediolanum ac Novariam , & Eporediam ac Vercellas , adjunxere . Vi ; es No- 
variam inrer prsecipua Municipia nominari , ac primo poft Mediolanum 
loco . C. Plinius qui vixit primo Seculo Erse Chriftianae , Naruralis Hiftoriig 
lib. ?. cap. XX. haec habet : Novaria ex Vertacomacoris Vocontiornm bodieque 
Pago , r.on ut Cato exiflimat , Ligurum ; ex quibas Levi fc Marici condidere 
Ticinum non procttl a Pado . Quid autem Pagi nomine intelligendum fit , uc 
optime obferyat Carolus a B.ifilica Petri Epifcopus Novarienfis in fua Nova- 

ria 



ip8 PETRI A Z A R II 

ria Sacra pa«. 4. , docet Caefar Commentar. lib. 1. y dicens . HelvetUm 

in quatuor effe divifam Pa%oi . Vertacomacoras. vero fuifle Pagum Vocon- 

«iorum , qui Gilliae Narbonenfis Poputi fuere , idem Plinius. docet loco 

citato j qui ctiam Novariam in Regione XI. pcfitan: y dixit . Antiquifli- 

aiam , vel ex hoc fuifTe Urbem vides > cum ejus origo referenda fit 

ad prifccs. iltos Populos , qui hanc occupavere Regionem , antequam pofte- 

liores Galli , ipfam invadarent , ac poffiderent , quibus poftea dcvi£tis earn 

occupavere Romani . PJinius jam citatus lib. 17. cap. 47. de vicium Culiu- 

ia fermonem habens , ait r Novarienfis /Jgricola Tvaducun turba non conien~ 

tus f nec cop-ia ramorum , impofitis etiamnum Patibulis Palmites circumvoluit . 

Jtaque preeter folr vitia , cultura quoque Torva fiunt Vme ; Ex quo textu di- 

fcimus jam primo aChrifti nativitate Seculo,non folum Nnvariam extitiffe, 

fe-d etiam in agro Novarienfi Vttium Culturam floruiffe , Vinumque lbi cot- 

lectum , eandem vim ac robur habuifTe , quam in pr?efenti confervat .. Vi- 

r.um. enim Tovvum idem fonat , ac Vinum afperum y fy immite . Sed nunc 

optima in Agro Novarienfi colligi vina , unicuiaue notum eft . Celebrantur 

prse ceteris quae- in Asiris Agamii, Mayoriae , Nibiolae , Grignafchi , Burgi 

Miinerii crefcunt ? Farrae- vero Siciani % Barengi ,. Romaniani ac Brion» 

Vina , ad fecundum vel tertium fervata annutv. y optima fiunt . 

Njvariae duplex occurric mentio in Itinerario Antonini; prima in itine- 
re a Mediolano per alpes Grajas Viennam % quae Urbs eft in G-iIlia Narbo- 
nenfi ad Rhodanum Fluvium , hodte Viennte y fecunda in itinere a Medio- 
Sano per alpes Penninas , Mogonriacum , ut videre licet ia ltinerarjo, Anto- 
uini Augufti , edito curante Petro Weffelingio , pag. ?o<?. & pag. 3 5©- Pto- 
lomeus eciam. r qui anno circirer 150. E.ae Chriftiajiae ftorebat , N -varige 
meminit Tabuta Geographtca fexta . Haec omnia Njvarienfis Urbis. antiqui- 
tatem teftantur abunde . 

Nec de^.-it marmorea Infcriptionum rmnumema af feros duratura Ne- 
potes ,. que i\ •/•arienfis Urbis anti|uicuem , ac nabiti.ta.tem fimul te.lan- 
tur , ur infra oftendam . Authoritate Cornelii Taciti jam fuora vilinua 
Novarum primo Ere Chriftianae feculo , inrer firrniTi na T. tnfpaiau3e> Re- 
gionis Municipia , reputatam fuiffe jiieoque Jam tu^ic ex Aionitate CoJonit» 
Latinte ,. ai Colonite Romanee dignitatem deJuctiin , ur fupra obfer.a um eft, 
& ex hac ai Municipii majeftaiem eveftim . Qu& autem unicuique tributa 
faerinc Frivitegia* fi audire non iifplicet , hae: funt « Cohn-a- Litiws erant, 
quae jus habebant Latii y . feu Latinitaris , quoi ii eo conftftebat > ut fuf- 
fragiorum poteftatem , Magtftratu nermittente hiberent ; Et f» i:i Laci;n Ci- 
vitate, feu Latii jure donaca Magiftratun grfiiXent , Qvcs Romani , ut 
fiecent » Colomae vero Roman* feu Civium Rj.n*iiocu.i» fueiunt , que do- 

aatai 



CHRONICON. 



ipp 



nafe funt jure Qniritum . Hoc eft quae jus privatum Civium Romanorum ha- 
buerunt, quod confifteb.it in jure privatfe libertatis , connubiorum , jure pa~ 
trio,jure leghimi Dominii, ut haereditatis , mancipii ,& ncxus afucapionis, 
& reliquorum ; item in jure teilarnentorutn , 8t tutelarum . Jura vero publica 
Civitatis Romanae uon habebant . Quare qui eo aifcripri Coloni eranr , 
nomine qui dem eram Cives Romani , re vero Coloni . Vide Roftnum Anti- 
quitatum Romanarum !ib. xo. cap. ai. Municipia vero, primeva retenta li- 
bertare ac Ramanis n.vn obftri&a legibus , propriis legibus vivebant . I ieo- 
<Jue Municipium , Opidum er3t , jure Civium Romanorum donarum . Fe-nis 
tradit , Municioium , genu3 id hominum dici , qui cum Romam venif- 
fent , neque Cives Romani effent , participes tamen fuerunt omnium re- 
rum ad munus fc.ngendum , una cum Romanis Civibus , praeter quam dc 
fufFragio fereado, auc Magiftraru capiendo, ficut fueruut Fondani , For- 
miani , Acerrani , Lanuini , Tufculani , qui poft aliquot annos , Gives Ro- 
mani eff &i funt . Vide Rofinum fupra citarum , vide Sigonium de antiquo 
Jure Italiae lib. z. cap. 8. 

Scio equidem-quseftionem fuiffe apud Eruiitos fatis pervulgatam, utrum 
Municipia Coloniis fint prseferen ia; Scio dc hac re acritec difceptatum fuiffe 
circa annum 1550. cum ardens agitaretur lis inter Papienfes & Cremonen- 
fes , de primatu contendentes, Papienfibus, praster caetera argumenta, jus 
Municipii , quo eorum Urbs a Romanis decorata fuerat , Imge nobilius 
effe jure Colonix ; Cremonenfibus conceffo, propugnantibus ; Cremonenfibus 
vero , Coloniarum Conditionem , Municipiis praeferendam , Agellii authori- 
tate & teftimonio , afferentibus . QuscHonem de Primatu inter eas Urbes 
hacVnus non definivit Mediolanen^s Senarus ; quaeftionem autem inter Eru- 
ditns , antiquorum Sctiptorum teftimoniis ac folidiffimis argumentis , tan- 
dem in favorem Municipiorum deffinivit hoc feculo vir do&us , juannes Pau- 
!us Mazuchellus ex Congregatione Somafcbse in Opufculo , cui titulus : 
Novaria in Tnbtt Clandia , djlfertatio Jujii Vicecomitts , quo nomine perfona- 
tus ifi arenam defcenderat contra Anronium Gattum . Sed utrum Munici- 
pii vel Coloniae praeftantior fuerit conditio , praeciariffimse N.varienfium 
Urbi nihil intereft , cum utramque obtinuerit dignitatem , ut fupra demon- 
ftratum eft . 

Novariam vero dum Colonia effet, fuffragia tuliffe in Omariffima Tribu 
Claudi* , manifeflum eft ex Incriptionibus , quas ad Calcem Novariae s acrae 
Caroli a Bafilica Petri, congeflit Paulus Galaratus J. C. C. Novariae, Tribus 
autem Claudia numero undecima eft , apud Jo. Roflinum Aniiquit» Roman. 
I»b. 6. cap. 15. Ejus ex vetuftioribus Hiftoricis memtnerunt Dyonifius Ha- 
Jicarnaffeus lib. 5. , & T. Livius lib. z, , ex Poeus vero cecinic Virgilius 
lib. 7. Ecce 



2oo P E T R I A Z A R I I 

Ecce Sabinorum prifco de Sanguine magmtm 
Agmen agens Claujus , magniqtte ipfts agminis injiar 
Clatidia n mc a quo diffunditur , (7 Tribus , & Ge»s 
Per latium &c. 

Cuique notum eft antiquas eruditionis etiam Tyroni litteras pun&is c\\r 
flinctas , & mutilas dictiones , qu* in antiquis Iufcriptionibus occurrunt , 
dummodo locum {eneant , feu potius fmt pofitce po!t nomen gentilirium % 
& ante cognomen , femper Trtbus nomen incUcare : Vuie Sertorium Urfa- 
runi in Comment. de Njtis Romanorum . Hic pofito recole Infcriptbnem 
a G-ilarato n. 1. relatam , quam hic afferre ia Lectoris commodum placet , 

C. VALERIVS C. F. CLAVD. PANSA FLAMEN 

DIVORVM VESPASIANi TRAIANI HADRIANI PP. BIS. 

TRIB. COH. VIIIl. PR. PROC. AVG. PROVINC. BRITANNIAE 

BALiNEVM aVOD VI GONSVMPTVM FVERAT AMPLIATIS SOLO 

ET OPERIBVS INTRA BIENNIVM PEJVNIA SVA RESTITVIT 

ET DEDICAVIT • 

IN QyOD OPVS LEGATA aVOaVE REIP. TESTAMENTO . 

ALBVCIAE CAMDIDnE 

VXORIS SVE H-S CC. CON^EN^V ORDLMIS AMPLIVS 

EROGAVIT , 

Cajtts VaUrius Caii Filiut Claudia ( hoc eft ex Tribu Cf.iula , m jam 
prsemonui ) Paifa Flamen Divirum Vefpafiani , Trajan: , ttii iiai PontifLum 9 
bis Tribunus Cobortii Non* Prcelortt», Procurator Augnjlalis Provincix B-itania 
Baliemm , quod vi conftsmptum fuerat , ampliatis folo , $* operibus , intra biei- 
nium pecuni~> fua rejiituit , (y dedicavit , m quod opus ligata qnoq.ie Reiptt'>li- 
tat , tejiamento Alhucix Candidt Unoris fuee Heris fejiertia duceni 1 confenfu 0/-- 
dinis amplius erogavit . Seftertia hic non Seftertios legendum effe clare pater, 
Seftrtius enim , nec trium quidem Mediolanenfium, ut Vu';us nomin*t, fo- 
lidorum valorem aequat ; Seftertium veio neutro genere fumprum , vigjn- 
tiquinque ex noltratibus fcutis , valorem proxime attingit , qur.Iibet r cuto 
pro fohdis centum viginti ; computato . Sejtcrttus itaque ad Sejtertittm , ed 
quo ad va orem proxime , ui numerus 1. ad lOOO, , hcc eit rnille Seltertii 
valent uaum Seftesuum , Vide Budeum , Se^ 



CHRONICON. 201 

Sequentes etiam refert Gilaatus Infcriptiones , primam n. ia, ex 
Gruthero pag. 7^6. , alteram vero n. xj. , quam etiam modica diverfitate 
ediderat Grucherus pag. $4$. 

M. PHILOCLVS. M. F. CLA. 

MARCELINV^ . c lBl . ET 

PHILOCLO . SEVER . PATRl . ET 

LVCIAE . DRVI . F. MATRl . ET 

FLORENTINAE . HERENNnE 

VXORl . ADIVTORIO . MATRIS . 

Aftera haec eft • 

T. ACCELIO . CLA . 

INGENVI F. PATRI 

ET CAPRONIAE . 

CICERONIS . F. VERAE 

MATRI . OPTIMAE . ET 

T.' ACCELLIO . T. F. CLAUD » 

IVLIO . FATRI . VI. VIRO 

ET . STATVTIAE . L. FIL 

VALENTINAE . VXOR . IULI . ET 

T. ACCELLIO . T. F. CLAVD : 

VERO . DECVRION . ET 

ACCELLIAE . T. F. IVLIAE 

FILIS EORVM 

T. ACCELLIVS . VERRINVS 

FACIENDVM . CVRAVIT . 



Habes in prima Infcriptione M. PbUoclum MtrcelUnum , ffl fecunda T. 
Aceeliium Ingenuum , T, Accellium JuHum , & T. Accellium Verum , 

C c Trh 



202 P E T R I A Z A R l I 

Tribul Claudi* adfcripros ex Marmoribus Novaris» , aut in ejus Agro defof- 
Fis ; quod utique Novarienfes in dicla Tribu fuffragia tuliffe demonftrat ; 
maxime cum T. Accellius in ultima infcriptione , Dccurio nominetur ; qu<e 
dignitas extero homini , nullimode nifi per Privilegium competebat . 

Quod fi inter Marmon a Galarato edita ,, occurrat Infcriotio aliqua , 
qufe diverfain a Clauiia praeferat T.ibum, hanc extero homini Novarise, Of- 
ficii , Militiae, Mercimonii , fcu alia de Cauffa degenti, fpeclare pro comperto 
habeas , ut dofte non minus quam evidenrer oftcndit Mazuchellus jam ci- 
tatus pagina 109. 8t fequentibus , ad fucYo exemplo Infcriptionis apud Ga- 
laiatum n. 14. , quam hic in Lectoris commodum fubdo . 

MERCVRIO 

LVCRORVM POTENTI 
ET CONSERVATOR . SACR. 
C. GEMETINVS C: FIL. 
QVl . VALERIANVS 
IUIVIR. A. P. PRAEF. I. D. 
C ......... . GEMET 

VALERIANVS SECVN. . . . 

VALERIA . . . S , . ij. 

EX VOTO DONVM 
PO VIT ET DICAVIT 
L. D. D. D. 

Lapis utpote veruftate exefus , in integrum legi non potell , lapicHse 
infuper , feu forte amanuenfis errore vitiatus eft linea fexta ^ quani fic 
fcriptam , vel f-iltem fcribendam fuiffe non dubito . 

IIIIVIR. A. P. PRAEF. I. D., hoc eft . Quatuor Vir aedilitia Potiflate Prae- 
fettus Juri dicuntlo . Vides hic C. Gemetinum , Caji Filium , Votum Mer- 
curio pofuiffe , locum autem datum fuiffe Decreto Decurionum ; non aliud 
enim litterae ad Calcem lapidis pofitae L. D. D. D. fignificant , quam locus 
datus Decreto Decurionum , ut ruique notum eft . Vides Virum Tribui Quh 
rin<e adfcriptum ■, non aliter enim legi debent quarta , 81 quinta Infcriptio- 
nis linese, quam hoc modo 1 Cajus Gemetinus Caji Filius, Quirhma^ Valerianui , 
Vides denique virum exterum , diverfs a Ciandia Tribui adfcriptum , No- 
wariae votum folviffe Mercurio . Se«l 



CHRONICON. 205 

Sed fi quis forte dubicec Marmora a Galarato colte&a, in quibus Claudia 
cominatur Tribus , non ad Novarienfes , fed ad exreros ibi aliqua de cauf- 
fa degentes, fpc&afte , confulat Infcriptiones ipfas praeapue pofitas n. it., 
49. , 50. , 51., $z. r lbique Novarienfes > non dubiis nous » nominatos in- 
veniet . Aliam etiam Infciiptionem in Comenfi Lapide viieie licet apui 
Gruterum pag. 393. , in qua fic leget ; 

M. AEMILIO COELIO 
COELIANO DECVR. 
MEDIOL. ET NOVAR, 

Vides praeterea ex riac Infcriptione , antiquirus Novariae non defuifle 
Decuriones , quoi ejus Nobilitatem etiam ful> Romanis demonflr.it , proue 
etiam in praefens , ex maxime IHuftribus , ac cenfu polleniibus Familiis , 
non defunt . Ojiamvis enim , uc fupra jam oftendi , Novaria fuerit primo 
Colonia Lntina % poftea Colania. Romana y ac tandem Municipium ; Aniiquorum 
tamen Scriptorum teftimonio conftat ,. quod Coloniae omnes , tam La:inae , 
quam Romanae , fimulque etiam Municipia > veluti Urbis Ramanse effigie» 
quasdam , & fimulacra , jure creandorum fibi Decurionum fruebantur . 
Quod etiam cfare evincitur ex citati Galarati Infctiptionibu& 9 ac praecipue 
n. Z4. , & 51. 

Concilium etiam antiquitus babebant Coloniae , & Municipia , in quo 
ut in praefenti , locus nemini plane erat , nift folis Decurionibus , ex qui- 
bus praeter Cenfores , Ediles , & Queflores , educebantur Dnumviri , aut 
Qiiatuarxiri juri dicunda s qui in Coloniis aeque , ac ampHfTimis in Municipiia 
iidem omnino erant , qui Romae Confules , tefte P*ulo Manutio , in Epift. 
FaniL Cicerotiis lib. 8. epif. 1. Hinc Decuriones 81 ipfi , uno eodemque 
moio prorfus fe habebant , ac in Romana Ucbe Patres co>;fcripti . 

Nec defuiffe Novariae fpeBabilem Duumvirorum Magiftratum , probat 
fequeus Inicriptio apu.1 Gudium. 5 ex Codice MS. Ligorii 5 quam Galaratus 
»on vulit : 

10 VI . IVNONI . MINERVAE 

TVT . NOVARIAE 
M. A^VILIVS . a F- FLORVS 
T. CLAVDIVS . TI F. DRVSVS 
1IV1R. COL. NOVARIENSIS « AUGUS* Cc t. H»e 



204 



P E T R I "AZARIl 



Hec de Antiquitnte , ac Nobilitate fpe&atiffim^e Novarienfum Urbis y 
dixtfTe juvet, ut Fabula dc ejus origine , in A?arii Hiftoriam perperam , ut 
puto , intrufa radicitus explofatur . Plura etiam in illius laudem adjiccre 
poffcm , ac illuflrcs Scientia , dignitate , ac armis viros , quos genuit re- 
centere , nifi hoc a Lazaro Augullino Cotta jam faclum fcirem in Mufeo 
Novarienfe ; Cajus tamen Iibri exemplaria adeo rara nunc funt , ut No- 
varienfium Gloriae interfit , novatr. ejufdem procurare editionem . Interim 
fi qttis plura de Antiquis per Italicas Urbes Magiftratibus , ac dignitatibus 
fub Romano Imperio fcire defiderat , confuht Sigonium , Gothofredum , 
aliofque Scriotores, inter recentiores vero Clar. March. Scipionem Maffejum 
in Verona illuftrata, Bt Oar. Virum Auguftinum Camptanum , in Taurinenfi 
Gymmfio Legum Interpretem . 

Addere interim liceat, Jus etiam Cuiend* Monet* , aiiqu^ndo Novariam 
habuiffe , cum Muratorius Antiquit. Italic. Medii J£vi T. a. col. yoi. , 
hsec habeu : Uttum ta\tummodo Nummttm offendi N varienfi in Urbe percuf- 
futn atqug i» Mnfeo Bertaabinio Mutints adfervatum , crux ibi vifitur , fr cir" 
cum titter* NOVAPIA. lt altera facie tres tantum litters i» Area tonfpiciuu- 



tur . 




jPL 




nam qua circumfiabant in Epigra- 



pbe , tempus abfumpfit . In Typo ramen apparet quod lirterarum t qua» in 
Epigraphe erant , duo ultimae fupcrfu nt , nempc OR. Quid fi ultima litte- 
rarum , qu;« in Area pofitse funt , non C. , fed G. eiTet ? Hunc enim erro- 
rem propter Charaaerum fimilitudinem , facile delineator committere potuit. 
Tunc certe legerem San&us Gtudentmt , & in epigraphe . Protetlor . Typum 
ex Muratorii loco citato exa-rte defumptum , Le&ons ante oculos hic ponerc 
piacet , cum ejus confpe&us conjefturam comprobare , ni fallor , videatur , 
potiifime cum San&um Gaudentium omni tempore Novariae Prote&orem 
fuiffe , conftet , neque alium San&um , cujus nomen littera C incipiat ^ 
diftin&o cultu Novaria» veneratum unquam fuiffe , viderim . 

Similia autem exempla in Nummis aliaium Civitatum paffim invenics , 
apud Muratorium Tomo citato . Mos enim invaluerat apud plerafque Ci- 
vitates , qua» cudendae Monetse jus habebant , in illis , Sanc>i earum Patro- 
ni imaginem , feu nomen infcribere . Vide Muratorium fupra citatum 
Antiquit. Italic. T. x. pag. 587. in Monetis Papienfibus n. 15. Sanftum 
Sirum , in Nummo Argenteo ; Vide "pag. S99- alrer-um SanSi Siri Papia» 
pariter argenteum n. 11. Vide ibidem tn Nummis Mediolanenfibus Sanclum 
Ambrofium n. 17. , 18. , 19. Jli , pluraque fimiba exempla pag. 607. • 
«»«9. , 611, Pariter in Monetis Venetis cerncre efi Sancrurn Marcum , pag. 

651., 



CHRONICON. 205 

novi incola? regere fub beneficio Confulatus . Et primo circa. 
ipfam Civitatem muros altos brachiis fex fuper tcrram , 
& de lapidibus corruptis ac filicibus fradtis , parietes con- 
flruxerunt , ut apparent . Deinde acquirentes diitrictum , 
& contra quofdam Nobiles debellantes , diitridtum amplian- 
do & Csltra diruendo , majorem reddiderunt . Alii Con- 
fules dictum murum circum circa erexerunt , ipfum ali- 
quibus novis lapidibus codlis murando , & fic per confe- 
quens murum di6he Civitatis alia vice , ficut apparet , finie- 
runt . Pia^terea pra^diclis Confulibus regnantibus , & ho- 

mini- 



(S^r., 5. , 7. , 8., 11., 12., 15., 1 ?. , 19. ,ai. , zi. , ac ne ufque ad 
taedium prolixior fim , confule praedi£tum Muratorii Tomum , confule Clarr 
Argellaium de Monetis Italia? , Parte 5. , ac omnibus fere prajcipuis Itali» 
Urbibus Solenne fuifTe comperies , Sancli Patroni nomen , propriis Nummis. 
inicribere . Tres atios Nummos Novarice nomen pr?e fe ferentes cufos fuif- 
fe , adhuc fuperftites , refert Lazarus Auguftinus Cotta in Mufeo Novarienfi 
pag. 14?« , 8c ex eo Clar. Argellatus de Monetis Italiae Pane 3. in Appen- 
dice . Priinus Argenteus eft valoris folidorum 15. Sancli Gaurlentii imagi» 
nem in antica parte habens , cum Epigraphe Sanftus Gaudentius , in poftica 
vero imaginem Galeatii Vicecomitis , ( nempe fecundi ) fub qua legitur 
Novaria . Hunc cufum fuiflfe , poftquam Galeatius eam Urbem ex manibus 
Joannis Secundi Marchionis Montisferrati - recuperavir , circa annum 1358., 
autumo : Secundus ./Eneus folidi unius valoris ; tertius ejufdcm tnetalli t 
folidos duos cum dimidio valens : Ambo Petri Aloyfu Farnefii , Ncvari» 
Marchionis primi , nomine cufi . Hic autem vitiis ac violenta morte notus 
Princeps , Novariae Dnminium a Carolo V. Caefare obtinucrat , Diplomate 
dato Barcinonae die 27. Septembris anno 1538. Sed hos nummos Principum 
au&oritate cufos pofteriori tempore , nihil ad rem facere quifque videt . 

Ignofcat interim Leclor , fi hanc notam ultra congruos limitrs protra- 
&am videt ; hoc enim ad expungendam Fabellam , in Azarii tex;u intru- 
fam, oppnrtunum efTe credidi. A"He eriam quod cum Novaria Azarii Patria 
fuerir , ac ipfe iri fua Hiftoria Novarienfiurn res fufius profequarur , non 
extra Iocum effe ratus fum , hic ea referre, quae antiquiftim^e Urbis gloriam 
augent , ejufque extollunt nobiliratem , praecipue cum ab aliis Scriptoribus 
haec neglefta plerumpue viderim contra Antiquarum plerumquc Urbium 
confuetudinem , quibus nihil magis cordi femper fuit quam , quod propria» 
Nobilitatis gloria a nemine ignorarerur . Adde quod eidem Urbi , non uno 
titulo , me aftri&um cenfeam • 



2otf PETRI AZARII 

minihus locorum diruptorum in ipfa nova Terra reduclis, 
nulla in Vailibus fupenonbus nunc noftris poflidebant . Didti 
Nobiles dedignati de iilo populari ftatu guerram faciebant , 
in quibus vallibus , detracta Valle Sicida , & prajcipue Oio- 
IcE Lacus Majoris , Vemenia? , & Riparia?, erant tres D o- 
mus^quarum primitus una fuit Nobilium & arduorum 
Virorum , unus quorum prasnomine dicebatur Barbavaria , 
fecundus Cavalcaifella , & tertius Grollamons . Et tota erat 
Domus Nobilium de Cailello , habentium in Terris fuis me- 
rum cc raixtum Impenum , & omnimodam poteitatem . 
Et prajdidti Confules proptcr difcordiam ipforum alterna- 
tive acquifiverunt partem ; & primo Rarbavaria? , pro qua 
habuerunt Terras Palentiav, Intn , & univerfuaus Valen- 
trafchas fuper Lacu Majori & Strefia* in Vcrgante, & uni- 
verfam Ofolam dillrictus Novari«e cum vallibus fiL>i fubje- 
<5tis , & cum Gravarona , Guillengo , & pturibus aliis locis, 
videlicet & Marano in partlbus inferioribu> . Et ipfos Ci- 
ves &: Nobiles fecerunt , refbrutis Caitris & foitalitiis eo- 
xumdem . Et in ipfa Civitate cceperunt permancre % & per- 
manent de prsefenti tamquam boni Cives * 

Deinde habere Epifcopum curaverunt . Et qui primt- 

tus Epifcopus Novarieniis dictus fuit ( 127 ) ut ti- 

tulo Civitatis Novaria mereretur infigniri . Cui tradi icru.nt 
in dote pollemones, quas de prasfenii poifidet in Varazia % 
Paglaina , &. paucas ia Vefpulate a honores Comitatus Pom- 

bia» % 



(117) Santtum Gaudentium primum fuiiTe Navari9& E r ifcopum, cuill- 
feet notum eft y eumque circa annum Chrifti 417. obiiffe y piobat Carofus a 
Bafilica Petri Novariae Sacr* pag. ^4S. Miror Azarmm N vaaenlem virum 
hoc ignorafle , nifi focte derlciente ibi textu , ejus ,. hac de Caufla , non 
legatur nomen : Si tamen non ignoravit , cur tam infulfam k ac recenter» 
Nwariae Originem attribuit ? Nifi forte quis creJat Fabellam hanc in eju» 
lexrum , ab imperito , ac male feriato aiiquo amunuenie > iiHiu.am fuiife , 
mx. iple puta , 



CHRONICON. 207 

bias , quaf.iam potTeiTiones in Romantino , & univerfas de- 
cimas & primitias diltrictus acquiiiti & acquirendi per Nova- 
rienfes . Epifcopus ille parvam Cellulam habebat & parvam 
familitm, non tamen palatia , iicut de praefenti habet . 
Acquirentes alia jura univerfalia pro Gommuni Agabii in 
Pombienii diilricStu, & Ceredano, deinde partem illius Mar- 
tinl dicti Cavalcafellas.acquifiverunt , & pott ipfum Veme*- 
nia cum Cruxmala tunc Caiiro <k Plebanatu , & Vallem 
ibidem Stronaj , Montem Mefinae cum pertinentiis , Gate- 
gum cum pertinentus , Plebem Agrataj , Agamium cum 
pertinentiis , Et moriens iine heredibus pra^dictus prsenomi- 
ne Crollamons , Comitatum fuum Epiicopo MfJvarias rcli- 
quit in partibus Ofolce & Riparia^ . Et deinde Epifcopus 
Novarienlis ditfus ell Comes propter Comitatum Ofjlas . 
Deinde orta fuit maxima difcordia inter Comites de Blan- 
drato , quorum Domus potentior Novariae erat , pro eo 
quod dich Comites univerfas juvenes formof.is volebanr for- 
nicare in Valle Sicida? & fornicabant . Praidic-ti autem ru- 
fhci Vallis Sicidaj capta hora ipfus detinendo occiderunt. 
Et fubito eorum Caitra pulchra $t fortia ultra modum di- 
ruerunt , & Communi Novariaj fub certis paclis adhssfe- 
runt , & itant fub primis padtis de praefenti, recuperatis 
propter ea Carpignano & pluribus alus locis , & dirupto 
Blandrato . Item a Marchionibus de Romagnano acquiiive- 
runt Romagnanum , Pratum , Seramontem , Grignafcum , 
Aram , & plura aha loca . Reliquas autem alias acquiiive- 
runt tam a Confaloneriis quam a Capitaneis , & tunc tem- 
poris Cafalegium erat dillridtus Vercellarum , & Cafalgua- 
lonum dilincf us Novaria?. Et facientes cambium diitridtuum, 
nomen traniumferunt , & Eccleiiarticje libertates iterum du- 
rant. Regnantibus autem Novariae praedictis Confulibus , 
jus redditum iuit primo fub una volta Ecclefiae Sancti Dio- 
nyiii , nuper deitrucla . Deiude juiiitia reddita fmt iub vol- 
tis Eccleiia? Paradiiii Sandtse Marias Majoris j ex quo Gano- 

nici 



2o8 PETRI AZARII 

nici tantum infeftabanrur clamoribus , quod divina OfKcia 
occupabuitur , & oifi fepultorum fuppedirabantur adeo 
quod Dommus Francilcus de Lando tunc Poreltas Novaria? 
Palatium erexit novum , & alter fuus nepos etiam cameram 
curriculi addidit , iicut pii de praefenti . Durantibus autem 
Confulibus , femper nolcra Civitas acq'iifivit . Regnantibus 
vero Poteitatibus femper declmavit . Stantibus autem plu- 
ribus Nobilibus ad unam plateam , ex quibus Ubertus Tor- 
niellus nominatus , quia fua tempore infinitam juriidictio- 
iiem dicto Cominum Novarias acquifivit , orta fuit quseitio 
inter ipios de Tornieliis , & alios de Bruxatis , tamquim 
contendentes de paritate . Nam femper invidia oruur inter 
pares . In, qua qua2i.tione Bruxati plures occiderunt ex ipfis 
de Torniellis . Demum dicla Domus Tornieiiorum fubleva- 
ta fuit per Epifcopum Englexium , gui fecum duos fuos ne- 
potes habebat de Tornieilis. Et quamvis ipfe Dominus Epi- 
fcopus eilet de Cabailaciis , parentelam Torniellorum fub- 
levavit . Et iterum pras iicli de Bruxatis alio tempore ad 
unam ccenam reliquos de Tornieilis occideruut . Inter quos 
deinde orta tuit quertio , quoci uni Domus , videlicet Tor- 
niellorum Gibellina iuit , & dicta pars Rotunda , reliqua 
vero Bruxatorum Guelfa ( 128). Quibus contradicentibus pars 
Caballaciorum mulrum crevit propter potentiam duorum 
Epifcoporum , videiicet Englexii , & Sigembaldi , qui fa- 
pienter & difpenfate fe gerentes addi ierunt plures domos 
Nobiles de Novaria fuas domui , eadem infignia portantes, 
videlicet Caballum. Nomina additorum fueruar haec : Ma- 
gii , Panes , Armotti , Baliotti a Domini de Caialino , Lam- 

berti , 



( iz%) Novariae nomina Faciionum erant, Sangunei , in qui Bruftti gt 
Lambertengbi y potentiores , 8t erant partis Guelfa : Rotundi , in qua Tt/r- 
Kielli , qui erant partis Gibellma , &- haec circa annum 1157. Vide Caioli 
a Bifilica Peiri Novaiiam lib. a, pag, 404, 



CHRONICON, 3.09 

berti , & reliqui . D-dcrunt pradicli duo Epifcopi Nobili- 
bus in univerio dittridtu Novarise in locis , ficut habita- 
bant, Dccimas ad feudurn gcnnlc fine aliqua foludone (125)); 
& univerfam partem Gu, lpham , fi:uri Spelorcios & Ma- 
nionos in Ofctlla & Valle Sicida habucru t ; falvo quod 
tmic Fcrreni Guclphi erant , Spelorcii & Tornielli Gibel- 
lini . Sed propter certos errores tunc cambirverunt . Tem- 
pore autem illo D >minus Aymericus de O cuxi.:a'lo (i?o) 
Fapienfts fuit Gapitaneus partis R otuidae Gibelliaas; mnixae 
Torniellis . Et tam prave fe gcflic , qu >d fuit intertectus 
in confii6tu ad Bicoccam per homm.-s Navana; . Nim di- 
citur , quod duci faciebat plauitrum unum onutum Sca» 
rionibus (ijt), pro eruendo Novarienfibus ocubs . Ec 

Dd de- 



(119) Plures etiam nunc, inter Nwirienfes Nobiles Familias , fibi 
addi&orum locomra Decimas poffidere, notum eft ; a quo autem Epiicopo , 
& quando , has conceffiones obtinuerint , praefens Asarii texius evider.ter 
declarat . Sigebaldus Epifcopus vivebat anno 1161., Eiglcfius vero anno 
ia38. , Viie Caroli a Bafilica Petri Novariam pag. 401., & 415. Qua- 
jpropter , qui has Decimas poffident , fuas familias jam ab eo tempore inter 
nobiles , ac praecipuas Urbis fuifle , gloriari jure merito poffunt . 

(130) Lege de Cruxinallo . 

(i?i) Du Cangius in GiofTario , Scariones , Oftiarios fuifle opinatus 
eft , dicit etiam crebrius fumi pro Miniftris Judicum , vel certe pro Minori- 
tus Juiicibm . Muratorius vero Antiquit. Italic. T. I col 13?. & feq. fo- 
iidiffimis , ut folet , rationibus ofteniit Scartatum iuiffe Pr*fe?iuram comple- 
&tntem varias fervo^um familias , qui^us praerat Scano . ^cariones itaque , 
homincs fuiffe Pisediis , Servifque , qui eadem colebant , Pragfe&os ; quod 
plunbus aniiquorum documentorum teftimoniis probar . Nomen eriam ex 
Germanico Scbaar , quod Turma ( unde manavir Italirum Scbiera ) fignifi- 
cat , derivatum putit: quafi Scario is vocaretur , qui praeeft Servorum 
Scar* f eu Turbge . Pater de Aquino in Lexico Militari , Scartones Militum 
geius effe dicir, Si quidem praenobile, nempe Prsefe&os Scararum, qu* funt 
Agmina Milirun ; quod qu>dem tempore diverfo ab eo > cujus exempla ci- 
zai Muj.aiouus , evenire potuiffe , non Lificior • 

Scd 



2io PETRI AZARII 

deinceps hi de dicta Domo in Novaria fuerunt Guelphi , 
& in Papia Gibellini. Praedidii autem de Caballacus multos 
Nobiles habcbanr fcparatos de eorum Domo . Domus rnea, 
& iilorurn de FoiTaro , & muhorum aliorum , fuerat de 
fuis , qui nolu.runt adhxrere Bruxatis in rumore Anni 
MCCCXI. quibus adh«eferant Domini Gaballacii , fperantes 
quod Tornielli & pars GibcHina , qua? vires initauraverat, 
non poifct iabores fuftinere * Sed non bene eiegerunt Ca- 
ballacii fe jungendo Brufatis, quia fi iiti guerram feciiTent, 
alias Domos Novarias excederent , quia per fequenria de- 
ftructi quafi funt in havere & perfonis , & paifi funt de- 
flruclioncm iniraicriptvtrum Fortaiuiarum , quarum nomi- 
na funt : Burgus Sefii rrurarus , Crufmallum , Upalium , 
Turris Spinazariorum , Gattegum , Briga , Verganum , 
Gargallum , Caftrum Tabannum , Marzalefcum , Fogna- 
num , Caihum Bocha» , Revcslarum , Mazatum fupenus , 
Mazarum infcrius > Bugoi ium , Comignagum , Gagnagum, 
Pumbia , Jalnagum, cc Agamium : omnia in diftriftu No- 
varias, captis finguhs iftis Forralitiis per obfidionem a Gi- 
beliinis pofitam (132), Quae ramen non fuerunt fine ma- 
gna difficultare, quia pars Gibellma folam Forraliriam non 
habcbat , fed poitquam acquiiiverat Civiratem Novariae ; 
pra?dic~ia deftruxit fuo tempore • Confliclus in eadem Civi- 

tate 



Sed hajc omma nihil ad explicandum prafemem A2arii textum infer- 
viunt ; ea tamen indicare placuit , ut Le&or nullo l.bore , hujus nominis 
varias intelligat fignificationes , Quii enim cum praedi&is , camune habet : 
Plauftrum umitn onujium Scartonibus pro eruendo Novarienfibus Oculos ? Scario- 
nes Azarii , nihil aliud fignificant , quam Polos , uti fenfus ipfe indicat • 
Pali autem etiam in praefens , in Novarienfi Provincia , vocantur Vulg» 
Scariom . Ira ut fi Azarius fe Novarienfem , ut ftpius facit > non declaraf- 
fet , ex hujus vocis ufu , talem efle jam cognoviffem » 

( i$i) Ex praefemi textu evincitur, praedi&orum Loconm Munitiones 
& Maenia poil aanum xjii.j dertru&as iuiHe » 



CHRONICON. 211 

tate rfuravtt a Calendis Decembris ufque ad Calendas Junii 
MCCCXI. Qua die Brufati & Caballacii cum fequacibus 
recelTerunt , ie fe reducentes ad prasdic-ta. Catlra & Burgos, 
fpe allecli , quod GibelUni fuitintre non valerent ipforum 
Guelphorum potentiam 6c Vera.llentium* in quiDus decem 
Guelphi erant pro uno Gibelhno * Sed GibeUinis profuit 
fenfus Domini Henrici Tornielli , &. ttiam quia D miinus 
Francifcus Malafpina Marchio de Piztjo dc Gorna Poteitas 
erat Novariae % 6c Gibellinus habuerwt capere infrafcriptas 
Terras cWcrictus Verceliarum,, quae fub confinibus Nov&ria; 
erant ; nempe Serravalla?,, Leuram , Rcceptum , Ai borium,, 
Blandrytum. Et ilra de prasmtflis di&a fufficianCj, uc redea* 
mus. ad nova narranda « 

Nam jmrcuo prasfaco Domino f)ame A.rchtepi(co , :v> % 
dominium Givitatis No^ati* Domiaus Galeaz Vicecomes 
hibuit , & perdidit % & ad manus Maxchionis dcvenit , ut 
fupertus eft defcrtptum .. Quo dommio ad manus praeHcli 
Marchionis devenco , vo?uic ipfe Marchio. habere ab Uni- 
verfitatibus & fpecialibus perfoois fiielitatem % dc a Com- 
munibus per Syndicos , & a fpectabbus per fe y vet Pro- 
curarores 4 Bt act hoc coacli fuerunt pra?frandum % & pet 
Notarios nublicos reducendum in fcripris . Coepitque unt- 
verfbs OHWales murare. Dommo Ubertino Torniello quon* 
chm Dmiint Lanfranchint dedit Potefrariam Vallis Sicida? 
cum utiHrmbus canfuetis . * Pofuit GafteUanum in Pombia* 
CHctr>us Torrieltus anredt&us ope Joannis Savii recupera- 
vit Cafcrum Vcrgani * Pofuitque in Caftro Novafias Gafbt- 
linum ; & ficin Ceredano, Burgomayneria , Olegio % Aga- 
mio^ Burgo Lavezario , Vicarios pofuit ,, & ubique , ubi 
vet Viatrius, ve? Officialis pofceretur,. & prse. ipue de fui$ 
Monteferratinis * Dicttur quod fuis, diebus habu.it in Nova~ 
lia XXVII. Capitaneos. Et fic rlrmata prde htbuit de No- 
varienfibus exflirpandis procurare . Entratis ordinariis alias 

D d 2 uoq 



212 PETRI AZARII 

non confuetas adjecit : deinde tales (133) ponendo, coepit 

apud nonnullos regnare ficut Nero . Libertates Communis 

NovaricC vendidit, oppignoravit five voluntarie, five invi- 

tus . Et fic ccepit homines conculcare . Habuit primura 

Poteftatem raptorem , & cmnes Officialtrs , nemine difcre- 

pante . Subdolis verbis, & femper praedicando faciebat ipfe 

rapi unitim & fejunctim. Oblationes & eleemofynas publi- 

ce largiebatur , & clam homines praedabatur . Deinde poft 

aliquod tempus , reltituit tacite Torniellos ex parte fua 

jam expulfos , nec non Brufatos , & Gaballacios , coepit dc 

Populari ftatu procurare , dicens, quod ficuti Papienfis Ci- 

vitas nuper regebatur fine Tyrannis , ipfe volebat eodem 

modo Novariam regi . Ec dato ordine fuo, ut decreverat, 

fimplices Novarienfes non curantes de futuris ita animati 

fuerunt, quod credebant ipfum Deum. Nec unquam ipfe, 

nec fui verum dixerunt ; & futura praetermittentes elege- 

runt Centuriones tot de parte Gueipha quot de Gibellina, 

licet ficlitie dixerint fe elegiiTe , quum vere ipfe elegerit . 

Et fuerunt hi , nempe Jacobinus Curtius , Jomnes de Fa- 

bris , Thomas Merenda , Joanninus Pnna , Roffinus dc 

Gapida , Francifcus Baldus , Gregorius Ferrarius, Francif- 

chinus Tettonus agnomento Barba, Philippinus de Scrivan- 

tis, Marchinus de Mortario , Andrinus de Lomeno, & Jo- 

annes de Foiio. Quos ip(e nuncupavit Centuriones , & qui- 

bus voluit , ut prasftaretur obedientia ufque ad mortem , 

adeo quidquid agerent , eiTet faclutn . Ipfofmet una vefte 

medietatis , & unis caligis , expenfis Communis , fecit in- 

dui , voluitque ipfos falariari . Vicarium generalem in No- 

varia habebat Dcminum Nicolaum Cattaneum de Regio , 

Guel- 



( 153 ) Forte Taleas ; quo nomine etiam nunc in Novarienfi Provincia , 
Tributorum Principi folvcndorum , impofitionem , vocant • Hic vero ex- 

•••aordinarias impofitiones Tributorum , fignificac • 



CHRONICON. 213 

Guelpfeum tantae nequitiae , & tantum Auctoriilara , quod. 
amara dulcia ex argumento probabat . Et fic non fua dif- 
penfando , & participato confilio ceterorum ludicum , qui 
fibi adluerebant , in tantum inltitit , quod Burgos Sandbr 
Marias murare fecit , Burgum Portae Novae, Sancti Agabii 
totaliter ; fimiliter circum circa Sancti Stephani , Sancli 
Simonis , & Sancli Gaudentii partim refpedtive murari fc- 
cit e lapidibus domuum diruptarum per eum, & quas ci- 
rui fecit extra fortalitias, & iine folutione pretii,aut refe- 
ctione detrimenti, & ex creta , quum nullo modo calx ha- 
beri poflet propter guerram . Et certe tantos muros 6c tan- 
tam fortalitiam cum pontis levatilibus ad portas fecit in tarn. 
brevi tempore , non fecus ac fi univerfi duobus annis la- 
boraiTent . Tunc dici potuit , quod Jacobinus de Valceme- 
nia filius quondam Domini Petri recolebatur veluti Domi- 
nus Generalis Novarise , ea pollens auctoritate , quam ne- 
mo Givium per centum annos retroactos nancifci potuerat; 
nam quidquid ipfe decernebat de intratis , laboreriis , & 
cuimdia , nullam prorfus patiebatur cenfuram . 

Prajfato igitur Marchione Nobiles Novarias & diftrictus 
in hunc modum conculcante , & gravia patrante , ac eof- 
dem depauperante , plurima pars Civium per plateas & 
alibi ducebat choreas , non advertens de doloribus fucceffi- 
▼is . Etenim prajdia extrinfeca diftridtus inculta jacebant 
propter bellura , quod faciebat Dominus Galeatius a Terra 
Galliati , quam munierat , & perfido & improbo prajfidio 
firmatam tenebat . Et quicumque Novarienfium incidiffet 
in illius manus , peribat , nifi fe redemiiTet in duplum fu- 
pra fuam potentiam . Et e converfo fi contingebat , quem- 
quam ex ipiis aemulis capi , honorabatur , & prascipue tem- 
pore praedicti primi Potefiatis , qui ipfos potu & cibo re- 
fectos relaxabat illico . Imo Novariae publice dicebatur , 
quod ipfe equos praedantes Novariam habebat in Galliato , 
Propter n*c & alia nefanda remotus fuit a Poteftaria , & 

in 



2 r 4 P E T R l AZARII 

in Prastura fuic ei fubragatus Daminus Bartholomaeus da 

Sanci;a Georgio Ganapicii ex Comitibus de Blandrato , qui 

in munere perfeveravit ulque ad completum dominmm 

Marchi mts . lite Bartholomteus ,. quamqu im gibbofus m 

fpatulis fuit , fuit probiffimu- , & flrenuus ad pugnandum, 

difcretus nirais , dilexitqu- Novariam & fubditos. * Et pro- 

fecto. dicere poifum , quod vidi duos Prastores Novaria? li- 

beros & probos viros , fcilicet Ameum de Suardis de Ber-» 

gomo tempore Domim Galcini % 6c prasdidtum Dominum 

Bartholomajum * Geteros, autem pailum dicere fuilTc pra> 

dones . Quibus diebus diclus Dominus Bartholumaius Nova- 

liam & diltridttim fatis bene gubernavic ,, & dekndit a 

eontradtcencibus ex parte Domini Mediotani . Et certe fi 

primus Poteftis fuiilet » Galliatum 6c aiia foca ia diitricTaj 

Novariie poilMIa per Dominutn Mediolant non fecifrent , 

ficut feceruat , &; de quibu* toeis dicetur inferius^ Nara 

quum a Marcbione receiTiilent foeierati % ejus potentia non 

fuic canta , quin Dominus Mediofaot alterum Galliatum 

novum fuper ripa Tictni potuiflec de novo co.nllruere & 

defendere • Gujns Domini potenua vires Doroini Marchio- 

nis excedebac in duplum .. Propterea diclus Marchio polt 

receflum Domini Ugahni p^ruin curavic de Novaria ^ nec 

deinceps eam um quain i.iviflc ,, fed folummodo verba mic- 

tebac . Tunc miferi Novaneufes tacta fua non curarunc fa- 

cere cum Dornino Mediolani ,, & proinde eis male fucccf- 

fic & merito „ Erenim Dominus ille facienda gueixim pof- 

fiiebat irt conrlnbus. Novaria^- & diltridt.us prseter Gallia- 

«uro & Vigievanum ,. Rezettum unum facTum ttf Varalla 

Piom.bia?, prodirorie tam?n acquiiitum r Cidrum G.ittici 

datum per A ironiura de Gattico ftantibus, in N vraria Lan- 

franchino^ Zuccono % & aliis confortibu> joquibus ( exce^ta 

Domino Bbnitacio ^ qui 'ipfi> cum Antonio itctit ) non du 

mtfit eoclearia „ quum redLerunc ^ Poflidebac Gailium. Pon- 

asanae Guiliielmt Vartoni % tunc Medioiaui exiitentis ex pri~ 

mo- 



CHRONICON. aij 

moribus obfidibus» Quod Gaftrum Dominus Mediolani a-r- 

tifiaofe acquiimt . Quae loca (Upendiariis aflidue hrmata & 

munita, Novariam & dilhictum infeftabant. Nam Novariae 

& in fuburbiis latitabant bettias ( nempe Novarienfes , quos 

brutis cogor comparare ) videntes & fcientes fe conduci ad 

macellum , in viclimam offerri , & nefcientes refiitere . Scie- 

bant ipfi certifTime , quod fuper eampis Bianzati , videntc 

Joanne Savio , & pluribus de Novaria , quum exercitus Do- 

mini Marchionis potentior effet , Dominus Mediolani mifit 

pr^efatos Dominum Petrum Fafolum , & Dominum Piura 

de Lomeno legatos fuos , qui fuerunt admiffi . Sciebant po- 

ftea , Dominum Ugolinum de Mantua & Dominum Joan- 

nem de Olegio cum Domino Mediolani concordiam ha- 

buiiTe , & D ominum Ferraria? treguam habere . Sciebant 

etiam , Dominos Bononia? & Mantuse fuos legatos mifiifc 

Cafale 3c m Caiiro Cafalis , Sc mediante Pelagruvio egilTe 

de concordio , Attamen obccecati illecebris Marchionis , qui 

potius de rebus fuis , quam de Novaria foiicitus erat , ac 

illaqueati fallacibus ver ois dicfti Vicarii Nicolai Cattanei Re- 

gienlis , & fidetn dantes fatuitatibus , quas ille Jacobinus 

de Vaicemenia infinuibat Genturionibus & aliis comphci- 

bus Gu.Tphis , permiferunt fe divendi , Et quidem venditi 

fuerunt , & cuffl laqueo ad collum , tamen celato , in ffla- 

nibus D >mini Galeatii fuerunt praefentati & merito . Ec* 

quis enim fuifTet tam pius Dominus , qui umquam ipfis 

pepercifTet , nifi Dominus Mediolani ? Ipft fuerunt caufa 

efficiens tanti mali , & tot fcandalorum » Sed fe fe excufa- 

bant dicentes , quod non potuerunt propter malos RccTo- 

res : Et fuit verum . Nefcierunt a furcis paratis , fcilicet 

calamitatibus , deviare , ficut poterant fine aiiquo fuorutn 

periculo , & ad viam rectam & patentem reverti ^ & mi<- 

fericordiam de geftis impetrare «, Nam tunc Dominus Me- 

diolani vera & firma credidiflet qua? de Novarienfibus di- 

^la fuerant , nec contrarium credidifTet , & de geftis ha- 

buif- 



Ii4 PETRI AZARII 

buiiTer ipfos commendatos , totaliter parcendo , & inter ca- 
ros tenuiifet eos . Sed induratum erat cor Pharaonis . Ec 
quod nefas erat , fas eife fecerunt . Et fic eis , m eorum 
protervia & fuperbia cervicofa periiltentibus, D >minus Mar- 
chio tale poculum cis dedit bibere , qu ;d univerfi & mali 
& boni & innocentes ob malignos una perierunt . Et Do* 
minus Mediolani eos tales fic cognoicens , tot modis & ta- 
liter purgavit , quod cetens erunt in exempium & fpedta- 
culum . Narn ii prima die , qua Dominus Mediolani ingref- 
fus eil Novariam , innocentes Gives & diitrictuaks ( defe- 
rendo & dimittendo perfidos ) tranfiviifent concordcs ad pa- 
trias cum perfonis & mobilibus eorum , bene illis eveniiret ; 
quum per folum corpus , licut narrat JEC.ypus , ab inolu- 
vie fua punitum defecerunt deinde cetera membra , & fic 
fucceiTit miferis de Novaria . Et ifta ad hanc partcm iuffi- 
ciant . Rcdeamus ergo ad propofiturri . 

Teaebat Dominus Marchio Ceredanum Oppidum po- 
tentius ac firmius quovis alio de diitriclu , ante introirura 
fuum in Novariam ab incolis traditum , quodve erar rcpa- 
gulum & ftimulus Domino Mediolani & Comitatm M.dio- 
lanenfi , praefertim pagis ejufdem Comitatus Ticino adh*- 
rentibus. Nam praedicTti de Ceredano dicli funt pifcatotes. 
Et multi fuerunt , qui navibus Ticinum feliciter curfita- 
bant & pr«dabintur pro libico in Terns Mjdiolaneniibus 
fe reducentes Papiim cum navibus & pra^ia. Nec pra»di- 
cta D >minus Mcdiolani poterat evitare , quia a Caftelletto 
cxidente ad fauces Licus Majoris ad partes inieriores non 
fmebant una cum Papienfiou* prcecerlabt , & multum ilti 
Ceredanenfes , uti in medio conitituti , d< nnificabmt Gal- 
liatum & Viglevanum . Itaque D >mmus M-iiolani poit re- 
cuperationem Novaria? Ceredanum , m quo oclingenti ho- 
mines habitabant , aptavit taliter quod ipfo cum zappis ex- 
planato gallus de prasfenti non caorat ncc gallina . Et me- 
lito . Teaebatcme idem M*rchio Oiegium ,' Caitrum Pum- 

bias j 



CHRONICON. 217 

biae , Burgum , Romagnanum , Agamium , Brionam , Cal- 
pignanum , Silavengum , ManHellum , Cafalinum , FiiTa- 
rengum , & plura alia Caftra , quorum partem prasfatus 
Dominus Mediolani poft recuperati>nem Novariae fecit ex- 
planare ( 134). Dominante eodem Mirchione, um per fuos 
quam per Dominum Mediolani fut-ru t devaibtae in No- 
varienfi diltridtu , aut ei adhserentes , Terra» infrafcriptse , 
nempe: Burgumvttus, Burgum-novum ( 13O, Sanclus Mar- 
tinus , Vtcolongum , Cafale Beltramurn , Rezcra u^iverfa- 
lia , Cafliolum , Socia^um , Trecatum , Camcrum , Blun- 
zagum , Maranum Villa , Varallum Pombia , Buigus Ti- 
cini , Comignacum , Arona , Invorium , Cafttllc-rum fupra 
Ticinum Domini Ottonis , Burgus Agncllus , Briga , Maz- 

E e zati 



(1J4) Dominium Marchioni» Montisf^rrati in Novaria incaepir die 
8. Novembris anno 1J56. , ut Nota 116. Hixi , ce fla> it vero probabiliter 
anno 1*58. ut fe credere dicit Carolus a BafiHca P.-tri in fua Novaria pag. 
487. , 81 affirtmt Colex M*>. Laulenfis AnnaWum Mediolanenfium pag. 
408, , de quo memini in Monito adLee>or«m. Benvenutus dz SancVj Geor- 
gio in Hiftoria Montisferrati R. I. T. KXIII. eol. 554. , dicit anno 1J57. 
Galeatium Vicecomitem , 8t Marchionem Montisferrati , Caroli IV. Caefaris 
ju^icio , eorum litium definitionem obtulifle , qui poftea prorunciavit : A 
Marchione reftiruendam efi*e G^Ieatio Novariam,& A'bam ; a Galeatio vero 
dan^am Marchioni Terram Novarum . ( Italice Noii prope Genuenfium 
fines ) Hec fi anno i"?57. convema fuere , ineunre 1558. eiecutioni man- 
data fuifle , vix dubirandnm . Hinc paret , infrafcriptorum locoium exci- 
dium anno probabiliter 1358. everifle , 

( »35 ) Subintellige Blanderati , quorf ex Burgo vefere , &. Burgo novo, 
il'is temporibua conftabat , adjacenribus ipfi , B:J areto , San&o Martivo 
quem de Zux^agna in antiquis e'us Oppidi Sta utis nominatum invenio , ac 
Vtcoiii go , & Cafale Beltrami , feu Bertrami . De Blanderate ejufque antiquia 
Comitibus , plura habentur apud antiquos > c criptores . Vide R. I. T. V. 
co'. 418. , 45^- •> T. VI. col. 804. , 917. , 976. , 105?. , 1054. , 1080. , 
T. X. col. 1x5. , T XI. col. 649. T. XVI. col. 419. D. , T. XXIII, col. 
308 , }8x. , 464. Vide etiam Notas ad Codicem Statutorum ejufdem Op- 
pidi , nuper editas . 



toi8 P E T R I A Z A R I I 

zati duo , Vaprium , Alefatum , Momum , Morghengum , 
Barognuin , Petrorium , Farra , Cafalegium , Moxitiurri , 
Sanclus Petrus , Ponzana , & Ulfengum . Non tamen in 
tanta deitru6tione ceiTavit utriuique Domini rabies . Et uti- 
nam in ea belli finis fuiilet . Scd Novarienfes elati, ut fu- 
pra diximus , totis vinbus cceperunt contra dominium Me- 
diolani refiftere . Quare nil mirandum , fi Dominus Galea- 
tius per aliam viam Novariam & diitri<5tum ( ipfis ingra- 
tis ) recuperavit . Ipfe ergo & Marchio , qui fe fe aiTere- 
bant & aiferunt Vicarios Generales pradi&arum Civitatum, 
elegerunt itare judicio prsefati Domini Garoli Imperatoris, 
qui propterea mifit in hafce partes quemdam fuum Perur- 
gravium ( v$6) , qui de prsedi&is & aliis informationes ium- 
fit a tdtibus fide dignis . Super quibus Domiuus Impera- 
tor praxepit , & fententiavit , diclum Marchioncm debere 
reftiuiere Domino Galeatio dominium univerfa? Civitatis 
Novarias & diftriclus , cum dominio Civitatis Albx & di- 
ilriclus . Et e contra Dcminum Galeatium dcbcre Marchio- 
ni reltitucre Terram Novarum apud diftridtum Januenfem, 
refervata Imperio poteitate in aliis plus difcendis . Hafce 
declarationes uterque acceptavit & obfervavit . Nam Mar- 
chio Novariam cum Caftro & diftridtu dimifit Galeatio. 
(137) Galeatius ei reftituit Terram Novarum . Quare Do- 
mmus Galeatius magnifice & alte filentibus Novarienfibus, 
Civitatem ipfam intravit cum prasdiclo Perurgravio & No- 
bilibus fuis, & praxipue cum Joannolo Mondella de Ferro, 
qui cum Pcrurgravio die prsecedenti Novariam ingrtffus 
eit . Quidnam potuerunt dicere Centuriones ? Quidnam Ja- 
cobus de Valcemenia ? Quidnam potuerunt cogitare ipfius 

com- 



(136) Lege Burgravium , quod Germanico idiomate fignificat : Ctmi- 
l*m Opfidi . 

( 137 ) Anno fcilicet 1358. nt Nota 133, dixi . 



CHRONICON. zi 9 

compHces , nifi quod Marchio ipfis fuerat mentitus ? Tunc 
preedidti & alii cccpcrunt colla fubjicere Domino Mediola- 
oi . Tunc illico Dominus Galcatius mtfit pro Domino An- 
tonio Torniello Aitenii Poteltate, Et ego fui nuntius, Ve- 
ncruntque Novariam pramominati alii in Ada confinati & 
alibi . Mifitque pro Qpiciuo Torniello. Quibus omnibus 
pcpcrcit de (.cmmiflis , confidcrans quod tamquam cxpulli 
cogitaverant rcpatriarc , & intcr caros tenuit . D -duque 
Opicino banderiam unam equeitrem , & Antonio Florencs 
XXV, in mer.fem pro provifionc ufque ad gucrra? tempus. 
Bona tidcm liberavit , & de pr&fenti ipil Antonio favori- 
bus affiltit, eundem calceando de dtvUa fiurum caligarum, 
Alios autcm accepit in quantum debuit . Facims tamcn 
Arengam in Ganonica Majori , injurias fibi factas remiiit , 
Et quid de multiplici injuria facla Campforibus (138) Do- 
mini Mcdiolani dicetur , qui occaiionibus amedi&is cxlti- 
terunt vacuati ? Quid de depraedationibus pcr Novarienfs 
factis fuper Comitatu Mediolant? Ccrte pcenam lucrunt, tk 
eorum contumacia fuit purgata , 

Duxit igitur fccum Dominus Galeatius Dominum Ot- 
tinum de Marliano Milircm , & primo ipfum Prastorem 
Novaria; & difiriclus conllituit. Qui una cum Ricatdo de 

Ee z Fi- 



( 138 ) Forte Capfonibus , feu Caffovihts , ut legirur in Codice MS. Lau- 
denfi Annalium Medialanenfium pag. 408. . de quo mentio eft in Monito 
hur Oj°ti praefixo , in quo Lauienfi Codice longae A?a i laciniae verbo 
tenus illat* funt . Caffones intellige pro j£ra.riO , po;>ter expenfas , eorum 
occafione faclas . Campfores vero illi fuut , qui ex Pecunie permutatione 
lucrum faciunt . Vtde ) >feph Laurentii Amaltheam Oi*>nafticam. Cairpfo- 
rum etiam .neniionem habet Chronicon Be gomenfe Cattelli de CaftelLo R. 
1. T. XVI. col. 951 C. hifce verbis . Ittsm eletlus ad ex.gendam ditlam T«- 
leam^ & pro defofitaao pecuniarum exigendarum pro ipfa Taiea, Affandrinus 
de Cene Campfor , rum fatano Flarenorum quituor in menfe &c. Sed quid ad 
praeientem rem faciant Campfares , non vHeo . Campfa tarr>en pro Capfa 
( Italice Caffa ) aliquando uiurpari , piobat Du Cangius ad verbum Campfa 



220 PETRI AZARIT 

Firufino de Alexandria ejus Vicario tam pefiime fe geiTit ra- 
piendo, quod iiatus Novari» malum principium habuit , & 
dc aliqua Iibertate Gommunis acquirenda nullatenus cura- 
tum tit , fed fblurnmodo de rapinis . Et profecto diebus 
meis Uie Potefhs fuperavit ceterorum Poteftatum negligen- 
tiam & rapacirattm . Eo gubernante , Mediolanum miffi 
fucrunt Centuriones prsedicli , alii plures Judices, & Nobi- 
les, Abbates , & Canonici Novarienies, quos Dominus Ga- 
lcatius aliquando & plurimum liberos remiiit , & aliquan- 
do carceravit . Nam ex Centurionibus aliqu^s aliquofve 
ex reliquis remifit fine alia redemtione . Etiam aliquos 
alios dimifit , de nominibus qu^rum propter longum opus 
taceo ad praefens . Mifirque Novariam Dominum Ema- 
nuelem Ponzonum in Vicarium Generalem , & poft mul- 
tum temporis fpatium juffit examinari gefta per detentos , 
contra quos etiam in Civitate Vercellarum tacite recepti 
fuerunt teites . Tunc ipfos , quos iri Turriono domus fuaj 
Mediolani carceratos habcbat , jufiit traduci & reduci in 
Caftrum Novarice tempore Domini foannis Pirovani , qui 
Marliano in Praeturam fttccefTerat poft annum expletum , 
cofve in Florenis vigintiduo millibus damnavit . Quum 
autem hi mulclati non folverent five propter impotentiam, 
five propter fpem impctrandi diminutionem condemnatio- 
nis , Dominus Galeatius inaudita & fane memorabili ufus 
cft cautela . Nam pulfato arengo Communis Novaria? , ut 
moris efi in ea Civitate , quum quis juliitiandus ell , por- 
tati fuerunt in Brolium cippi & manaria . Et illico non- 
nulli ex diclis carceratis fuerunt ducli , ut urgentiorem 
paterentur caufam fe redimendi . Et tunc ipfis detentis 
novum thema datum fuit , fuper quo Latinum coniirue- 
rent , & deinde caperent leclionem . Et tunc diitum fuic 
cis , quod deberent omnia eorum bona dare in fcriptis. 
Sed quum ex hujufmodi propalatione neque decima par6 
condemnationis perfolveretur , novo ediclo prajfatus D >mi- 

ous 



C H R O N 1 C O N . m 

mis indixit , quod parentes propinquiores ipforum coge- 
rentur ad (olutionem . Et deficientibus parentibus , ad id 
compellerentur amici confueti . Quo circa fcifcitabatur, qui- 
nam adfuerint ad eorum nuptias . Et tunc fadlis diltribu- 
tionibus diclae quantitatis , defcriptis parentibus & amicis , 
extorta fuit folutio , erga quos tali modo perfolventes fe 
obligaverunt condemnati redemti . Deinde prsefatus Domi- 
nus eo Anno duas taleas impofuit Clero, & ab eo exegit in. 
Flotenis fexdecim mille , compellendo colonos , fidtabiles, 
& ipforum in Civitate Vicarios ad pnedictas taleas perfol- 
vendas . De taleis autem Civium & diitrictualium non at- 
tinet dicere,quia in infinitum fuerunt perfoluta? . Et fcio, 
quod tempore di<fti Domini Joannis Pirovani Poteftatis exacla. 
fuerunt in Novaria & diftricl:u centum millia Florenorum 
pro eodem Domino Galeatio, computato Datio Imbottatune 
Vini , vendito eo Anno Florenis XIV. mille Imperialibus . 
Miferatque idem Dominus pro exaclione & incantatione in- 
tratarum Novarise & Vercellarum quemdam Dominum Maz- 
zacanem de Madragnano, qui diclis officiis prsefedit ufque acl 
prsefentem menfemJunii(quo mortuus eft) AnniMCCCLXII. 
cum falario quotidiano Solidorum XL. Si fuiflet Mazzaca- 
nes , bene fuiflet dicflum & faclum : fed fuit Mazza ho- 
mines per ea , qua? extorfit . Tanta hsec pecunia fuit Me- 
diolanum tranfmifTa , exceptis tributis , donis , & aliis da- 
tis per alios , qui fceleris antedicli culpabiles fuerant , & 
dimifli . Quorum munerum , donariorum , & fervitiorum 
quantitas non fuit modica. Numquid propterea cefTarunt 
alias expenfae pro Communi ordinarise & extraordinaria? ? 
certe non . Nam eo anno vaftatores , fervie ntes , & carri- 
gia miiTa fuerunt cum exercitu Domini Galeatii pro va- 
flandis Motrano, Tridino, Trivero, Liburno , & Bianzato. 
Et vafta fuerunt data tam in blada quam in vineis ufque ad 
muros ipfarum Terrarum . Mifli fuerunt laboratores & fti- 
pendiarii in Saac~tam Agatham cum infinitis pro aliis vafta- 

tio- 



21z PETRI AZARII 

cionibus patrandis. Mifft denique fucrunr alii ad duo loca 
Ganapicii acquifita in mala hora per dcditionern Bertolini 
de Miaadio , fci ! icet Candiam & Giftionum . Per quas Do- 
minus Gakatius fperabat iibi tranfitum aperire ad partes 
Pedemontanas , municndo ea infinitis expenfis , quas def- 
cribcre non poiTem. Scd nihil profuit . In altero eorum duo- 
rum locorum periit peite Fabottinus dc Parma . Praeterea 
fuper Vcrcellenfi pcr Commune Novaxia; facla? funt pro me- 
dictate expenf* , occafione Dominas Elifabethas nurus didli 
Domini Galeatii (139); facteeque fuerunt in Civitate No- 
variae & in Burgis alise fortalitia; . Summa quarum extra- 
ordinariirum expenfirum excetTit Libras ocxo miiic , & ul- 
tra . Dcmum Marchio contraxit cum N mirieniibus dcbi- 
tum Librarum triginta millium Imperialium , quod non 

ferf^Ivit . Propter quse & alia , Novarienfcs dedudti funt 
cc mcrito ) in extrcmum , quod quafi pecUnia tam iuper 
pignore argenti , quam aliquo alio modo non ampiius re- 
periebatur , nec reperitur . Qui.i igitur dici poteit de an- 
nis prasteritis guerraj & fucccflivis ? H )c unum nimirum % 
quod plus efl ablatum quam haberctur . Et ita de prasfcn- 
ti homo Novarieniis parum , imo nihil , dcbet dubitare 9 
dicente adagio : 

„ Cantabit vacitus coram latrone viator . 

Alius autem cafus iucogtratu? evenit Nwariaa, in fubur- 

biis , & piuribus in Villis di Iricijulibus Anno MCCCLXI. 

de meifibus Junii , Julii , Augutti , & Septembris , nem- 

pe peitilentia . Nam in Civitate cc locis antedidUs de duo- 

de- 



( 139) Elifabeth , feu Ifabella, Filia tuir Jaannis Gilli* R^gis, quero 
Scriptores Bonnm apellanc , & Bjnae de Lucemburgo , qu* obiei at anno 
35^9. » u* lucem prolata fuit die primo Octjbris anno ij4<$., nupta Joinni 
Ga eano , Galeani Vicecomitis filio, cutP:truorum memoriain renovaturus 
cprum nomina ip/e inpifuerat . anno f,6o. Vide Corium ad hunc aimum . 
vidc Matthaei Villam Hiitor. R. I. T. XIV. col. 617. D. 



CHRONICO N. 225 

decim o6to mortui funr & ultra . Cui morbo nulla fuit cu~ 
ra nec medela , quia quafi nullus apparebat ; & qui fortior 
erat & junior , potius peribat ( 140) . Porro ad faciendura 
contradidUonem fuerunt per Marchionem Montisferrati con- 
dudti in Lombardiam Anglici cum ipforum Societate, colie- 
cli per eum in partibus Avenionenfibus. Qu& gens exilitcrat 
caila propter guerram Francorum. Diilri&um Novariae tft- 
greffi bis mille & ultra reliquias Terrarum diripuerunt ; ce- 
teras autem non deitruclas nec fuperius defcriptas ufurpave- 
runt, mulieres vituperando & ponendo ad redemtionem, ho- 
mines captos tenendo in ferraturis ciavatos, negando in fof- 
fatis homines , non ita cito dantes redemtionem impofitam . 
Nam fupra mille interemerunt , & prsecipue in Terra Si- 

cia- 



( 140) Qpas infra fequuntur extra fedem pofita efle , aut iis a!ia praj- 
cedere debuiffe, facile cognofcet Le&or, Qji* autem praecedere debebant , 
paacis exponam . - 

Vidimus fupra pacem inter Montisferrati Marchionem , & Galeatiuni 
Vicecomitem fancitam fuifle opera Burgravii , a Caefare hac de CaufTa ex- 
prefTe in Italiam delegati , Inter pacis conventiones una erat, quod Galea- 
tius Mariam filiam fuam aetatis annorum quatuor , Filio praedi&i Marchid- 
nis paris aetatis , in uxorem fpopondit , ac dominium Civkatis Aftenfis , 
dotis nomine , ex tunc eidem Marchioni conceffk. Haec anno JJ57. evenif- 
fe tradunt Benvenutus de S. Georgio , &. Codex MS. Laudenfis , ut dixi 
Nota 134. Corius vero circa finem anni 1358. hanc pacem fa&am tradit ; 
diverfae annum incipiendi rationi hoc forte tribuendum , ut alibi dixi * 
Hanc pacem tamen brevem fuiffe tradit ipfe Corius ad annum 1358. hifce 
verbis : Quefti amicitia puoco durb conciofoffe cofa cbe fra pocbi giorni la Fan- 
tiulla paffafli al altro Seculo » Hinc facile conjicere licet , quod mortua Puel- 
la , Galeatius ejus dotem , Civitatem nempe Aftenfem ? a Montisferratt 
Marchione fibi reftitui voluerit , quod cum ille recufaret facere , ad arma 
iterum deventum fit . Hanc tamen Filiae Galeatii mortem iiern Corius poftea 
sienfe Aprilis anni 1361. eveniffe dicit , E nelli preprii Giorni Marta Fi- 
gliola di Galeazzo quale doveva ejfere Mogliere dil Fig'iolo del Marcbefe di 
Monferrato , p*fio a rngliore vita . II percbe comincio la fecunda d:fcordia 5 e 
guerra fra il Marcbefe e Galeazzo . 



224 PETRI AZARII 

ciani , qirm primitus propter morbum indefenfam inva- 
ferunt , ttuprando uxores in praefenria maritorum , puellas 
eoram genitoribus . Pro iitis perfidis Anghcis expellendis Do- 
minus Galeatius combun fecit totaliter infrafcriptas Terras 
( didtu mirabile ! ) adeo ut iu toto diitricftu folum has re- 
manferint in fortalitia . Er funt Olegium in fquadra Tici- 
ni , Burgomaynerium in fquadra Aconiaj , Galpignanum in 
fquadra Sefitis , & Caftra Cnvaliani , Marani , Gattici , Ver- 
gani, Barenghi, Silavenghi , Galgarengl i, FifTarenghi, Pon- 
zanx, & non arnplius . Spoliata? vero & combuftae tam per 
illos malediclos Anglicos, quam per Dominum Mediolani , 
funt hx : Burgolavezarius, Gravalona, Tornegum , TrHo- 
biatuni , Guilengum , Geredanum , Monticellum , Cifale- 
giallum , Sandtus Petrus , Garbanea , Nibiola , Villa Vef- 
polati: & hae funt de fquadra inferiori. G.dnagum , Caval- 
lianum , Pombia , Mediummiricum , Burgoticinum , Contutf- 
bia : & ha3 funt de fquadra Ticini . Calfmaga , Solonium , 
Morghengum , Alexatum , Agnellengum , Bugonium , Ve- 
runum , Agrate , CarilTn , Gavalli mm , Quiregium , Fon- 
tanetum , Cavallietum defertum . De fqu-dra Aquoniae . 
Mezoria , Grignafcum, Romagnanum, quod Anglici tenent 
de praefenti ; Pratum cum fupcriori monte , Cavallirium , 
Agamium, Siccianum, Briona, Mandellum, Comenonicum, 
Piliatum, Granotium, Cafalinum, Arcamariani, Pon/ana, 
Monzitium , Cafalegium , Aconiate , Nibii , Ciftum , Lan- 
diona : & h« funt de fquadra Sicida^ . Propter quas vafla- 
tiones fceleitifTimi illi Anglici diltrictum Novariae deferue- 
runt ex toto ncc mirum . Nam Terra? gubernatae cum Ca- 
ftris parvae potentise funt tredecim, quse cum maximis dif- 
pendiis cuftodiuntur , & ufurpanrur quotidie per noilros . 
Nec audenr pro nihilo laborare propter alias , quaj tam in 
diftridtu quam apud diftrictum per latrones & Marchio- 
nem tenentur . Et fic N >varia duc^a eft a lacubus infra in 
eclipfira , & a lacubus fupra . De juditia nulla refpondet ur 

Ci- 



CHRONICON. 225 

Civitati . Durantibus autem prsedicfhis Clemens Papa prasmif- 
fus mortuus eft ( 141 ) , & alter creatus fuit nomine Inno- 
centius ( 142 ) , qui Curiam Romanam devaltavit nec cui* 
quam gratiam fecit ; fed univerfse gratiae *& preces omnes 
oblatse apud ipfum funt finita? etiam propter morbum prse- 
dictum duratum in univerfis partibus Lombardise . Et qui 
beneficia voluit , habuit ab ipfo & Curiahbus emere , &: 
poitea reditum primi anni Thefaurario Domuii Mcdiolani 
perfolvere . 

Papia parum pia dicla fuit . Nim primitus & longas- 
vis temporibus dicfta fuit Civitas Ticinenfis , eo quod fuper 
Ticinum flumen exittat , & prima Civitas Lombardiie in- 
choata . Dum autem regeretur fub Regno Ligurite , di&a 
Ticinenfis Civitas caput erat Regni Ligurum , qui primi- 
tus titulum Lombardi*e (143), ipfam Lombardidm habi- 
tando , conitruxerunt . Quod f;tis probatur exempl > . Quia 
iitus ipfius Civitatis in pulchriori loco & magis frudtifcro 
vino & blado exilKt collocatus. Nec poteft dici fimilis vel 

F f par 



( 141 ) Clementem VI. Pontificem obiiffe die 6. Decembris anno 
1351. , Nota 98. jam dictum eft ; ejus igitur mors , 81 fuccefibris ele&io , 
amanuenfis errore , extra fedem hic pofita , videtur , 

( 141 ) Inocentius Pontifex , nominis VI. , antea vocatus Stephanus 
Alberti , LeguT» doaor, ac Judex major Senefcaliae Tolofanas, ad Ecclefiam 
N>vio-nenfem prino promotus fuit , deinde ad Claramontenfem translatus, 
demum a Oememe VI. Pontifice ad Cardinalitiam purpuram , titulo San- 
&)rum jjannis % & Pault die ao. Septembris eve&us , Pontificatum obtinuit 
die 18. Decembris anni 13-51. Avenione , ubi die 13. didti menfis , Tri- 
regno decoratus fuit . Regnavit annis 9. menfibus 8. diebus 14. , obiit die 
n. Septembris anno i\6x. , Sepultus fuit in Ecclefia Majori Avenionenfi , 
pofiea transUtus ad IVr.nafterium Cdrthufienfe Vi"*iiovsp , iri cujus Ecclefia 
vivens * fuum perpeiuum elegerat Sepulcrum . Vide Balutium de Inocentio 
VI. ex editione Bofqueti, & R. I. T. III. parte x. col. 601. 

( »43 ) Hic aHquid deeffe videtur , forte de Langobardis . Ab ifti$ 
enira huic Regioni , Langohardi* inditura effe nomen , cui^ue notum eft , 



22* PETRI AZARII 

par in aliqua Civitate Lombardia? . Nam navigiis domina- 
tur , quia fita fuper fiumen Ticini , habens introitum &: 
potentiam in ipfo Ticino, &' potms intra Padum , & pro- 
inde in Mari ASriatico . Pranerea aliis territonis poteftdo- 
minari . Nam poffidendo ipcludit tria territoria . Ex qui- 
bus fi tertium poffideret Civitas ipfa & ultra quartum , 
oh quam majorem haberet copiam vini & bladi, nec non 
fceni pro expendendo, tali paclo, quod fi Autumnus aquas 
immiferit in fluenta , duse ipfarum, & potius una, fcilicet 
Lomellina, viclualibus conefpondet. Et fi ficcitas de ultra 
Padum, jurifdiclio Papienfis duas iimiles Civitates pafceret 
& aleret . Si autem Autumnus mediocri tempore potire- 
tur , campania farcinam Papiae & ultra reintegrat . Nec 
mirum , fi talis Civitatis fitus alios Lombardia? antecedit, 
quum potior Civitas fuerit , & pro eo utiliori loco, infpe- 
clis omnibus aliis, eleclioncm fundatores habuerint. Unde 
Civitas Ticinenfis nomine dicfta eft , & prsenomine parum 
pia . Et iitud prsenomen primitus datum fuit ipii Civitati 
apud bonos & Chriltianos . Nam regnantibus Imptratori- 
bus , & ante adventum Chriiti , & poft per fcquentes 
Chriitianos ,*& prascipue tempore imperii Theodoiici Re- 
gis primi Ligurura & Gothorum, Chriftiani in Lombardia 
reperti , tamquam ernntes in fide dicti Imperatoris , in 
dicla Civitate carceribus mancipabantur , duabus rationi- 
bus . Prima erat , quia Prasfes feu Rector partium Lom- 
bardise ut plurimum in ipfa Civitate habitabat , tamquam 
in pulchriori & magis fertili & fortiori loco . Secunda 
quia dicli carceribus inclufi habiliores erant ad cuftodien- 
dum , & ad Imperium Romanum tranfmittendum propter 
flumina . Et quod praedi&a fuerint vera , tempore prasfen- 
ti poteft concludi . Et primo quod Prsefides regnaverint , 
fatis patet per Ecclefias in ipfa Civitate diverfimode con- 
ftruclas , & copia ipfarum , in quibus erigendis tam rrares 
quam mulieres ob pofterorum memoriam prasnuntiandam, 

Eo 



CHRONICON. 227 

Ecclefias in nomine fui Dei ut plurimum condebant , Et 
quod fuerit in ipfis Ghrittianis parum pia , fatis probatur s 
quia in ipfa ultra numerum fueruat cruciati per Chro-ni- 
cas antiquiifimas . Et prajcipue ille iummus Phiiofophus 
Boetius qui volens contra prsedidtum Theodericum , tam- 
quam tyrannum, Imperatorem defendere Publicum in ipfa 
Civitate , a Givitate Romana miilus in cxilium , fuit car- 
ceribus reclufus , & ibi , ut didtum eir fupra , dits fuos 
finivit , Eriam alter Philofophus Romanus fUns carceratus, 
qui Librum vocabulorum verbalium conitruxit , di&um 
Librum intitulavit Papias (144), ad memonam detrimcn- 
ti fui. Et in multis prasdicla polfetit concludi tam per Ec- 
clcfiis quam proprer vaitas hnbirationes mnximas & anti- 
quifTimas diruptas, quam propter Turrcs tam ereclas quam 
depreflas in ipfa Civitate & extra exiitentes , Et dc fimili- 
bus multa poiTent dici, de quibus propter longum opus ad 
prafens tacetur . Expulfo autem Gomite Philippono , 6c 
fratre fuo Riccardino mortuo ut fupra in ipfa Civitate , 

F f 2 re- 



(144) Non a Papia , fed praprio nomine Papias vocatut , ejus libri 
Author . Trithemio dicitur Natione hombardus , vir in Secularibus litte>'is 
erudittfjlttus , Grammatkus omnium fuo tempore clarijjimus ; Gmco , & latina 
Serm,m %i plemt n inflrntlns , in d'vinis quoque Scripturis non mediocriter , exer- 
citatus , Tra.iit i iem Tdthemius , fe legifTe librum Epiftolarum ejtts ad diver- 
fos , &• iibrum de Ordine d'cendi , & librum de linguce latins vocabulis , hoc 
eft in^g ie Glofft - w n fivs FJementarium Doflrina eruiimentum^ ut il!ud appel- 
lat Aj3-icus ^jnachus Trium Fontium in Chronico edito per Iv ibnitium , 
Jic^bus Pni ; i > >us 8-rgomenfis in Supplemento Chronicorum, %l Trithemius , 
ipiu n fioiui.Te ceafent circa annum Chritti iioo. , fed Albeiicus , hifce 
longo anc -juior , ejus etiam aetatem ftatuit ad annum 1053. dicens : Quod 
Qrobatur per numerum annarnm , ubi agit de atatibtt; feculi in prima littera , 
& nunerindo pertin^it tifque ad bunc . Muratorius Anriquit, Italic. T. 3. col, 
91 j. tra ht Papii GlofTudum a Bo:iino Mbmbritio editum anno 1496. , nunc 
fupra fiiem ranffimum efie , ac magno fuiiTe ufui celeberrimo Du-Cangio , 
in Cantexendo fuo Gioffario , Medue & infimse latinitatis • 



2i8 PETRI AZARIt 

regnavit Domus illorum de Beccaria , non quod Beccarii 
eiTent, fed Capitanei & Nobilcs. Antiquitus itererant apud 
Beccariam , & ttatum popularem defendebant . Hi Domini 
foedus cun'i Domino Matthaso Primo inierunt de dicla Ci- 
vitate gubernanda , attento quod virtute ejufdem Domini 
Matthcei dicta Civitas erepta tuit e manibus Comitum & 
Nobilium , qui Populum fubjugabant. Ideoque pars Comi- 
tum , quse Guelpha eit , Nobiies Papi« & diihiclus habet 
iu amicos : pars vero illorum de Beccaria , tamquam Gi- 
beliina , Populares ut plurimum intus & extra amicos . 

Quod autem habuerint foedus cum praefato Domiuo 
Macthaio Vicecomite , apparet, quia ipfe primum Caitrum 
in ipfa Civitate Papias factum diebus fuis fecit fabricare ; 
& tempore Domiui Luchini Vicecomitis diclum Caftrum, 
quamvis pluribus temponbus per ipfos vel cui dederunt , 
fuiiTet pofleflum , fuis expenfis pra2farus Dominus Luchinus 
fecit diruere . Nec propterea Domus praedicTorum de Bcc- 
caria Papiam pofTidens , receilit ab amore , & oblighis , & 
etiam fervitiis Vicecomitum , falvo tempore moderno, de 
quo infra dicetur . Et iidem de Beccaria relpondentes Do- 
mino Mediolani, tamquam iimul colligati, pepigerant cum 
eodem Domino Mediolani de recipiendo in Papia Potefta- 
tem , per ipfum Dominum Medioiani illuc deftinandum : 
nec non de mittendo tot gentes in exercitus & Oppida 
prsefati Domini , ac de ipfi fuppeditando certam quantita- 
tem Florenorum cum quadam oblatione annua . Et fic de- 
inde tamquam focii Dominorum Mediolani pofTederunt 
Papiam ufque ad divifionem Mediolani cc fubjectorum , 
fa<5tam inter prasfatos Dominos Matthasum , Barnabovem , 
& Galeatium fratres . Pofl diviiionem Dominus Galeatius 
cogitavit vindicare fibi dominium Papias & diitricTus. Et 
poft multas ambaxatas necefTarium fuit occulta detegere . 
Et dum praedicla verterentur in contemtum, Marchio Mon» 
tisferrati ipfum Dominum Galeatium diffidavit & provo- 

ca^ 



CHRONICON. 22<> 

cavit. Et fortafle ca provocatio citius procetTir, aut propter 
tractatum Aftenfis Civitaris , de quo fuperius diximus, aut 
propter defenfionem Civitatis Papice. Nam ex vulgari axio- 
niate habemus, quod fruclus floribus prasferuntur. Marchio 
ufque ad tempus indicendum major amicus erat Domu^ 
de Beccaria , quam quifque alius de Lombardia, & e con- 
verio . Nec antea inter fratres viia fuerat tanta dilecSlio , 
ficuti inter ipfos. Et ideo prsedicti de Becearia videntes fe- 
per neceife guerram habituros cum Domino Galeatio , nifi 
ei dimifiiTent Papiam , fecerunt, ut Populus dominium il- 
lius daret praefato Domino Marchioni . Nec eft novum r 
quod Papienfes & Mediolanenfes ad refpeclum numquam 
ie dilexerint . Imo Papia , quando nuncupabacur Civitas; 
Ticinenfis , pluries Mediolanum oppreffit , & tributa Me- 
diolanum illi prxftabat (145). Marchio igitur habito Pa- 
pia3 dominio ccepit contra Mediolanum calcitrare . Sed illa 
malorum difpenfatrix invidia fleclendo habenas, jarn curfum 
dederat ici agendis , & jam praiceiTerat cum favilla ignem 
imnaenfum accendens : nolens quod ipfa Papia , nec ipfi de 
Beccaria infinita felicitate gauderent . Nam poifederant ip- 
fam Civitatem liquide & fme intermiifione annis XLII. vel 
circa . Nec in prasdiclo dominio tam feliciter polTefTo fci- 
verunt Deo aut fortunse regratiari . Imo putabant ab 
ipforum pectoribus emanaiTe . Erant autem de Domo illa 
his diebus principaliorcs Domini Florellus , Caftellinus , 
Milanus , Raynaldus , filii quondam Domini Conradini, & 
multi alii , qui multa nobiliiTima Caftra acquifiverant & 
conftruxerant tempore , quo ea Domus dominabatur. Orta 
jam fuerant inter eos fcandala tacita , & prasfertim inter 

Do- 



( 145 ) Vix fub Langobarciorum dominio, dum Papi« fedem haberent, 
brevi aliquo tempore id evenifle puto , 81 tunc non Papienfi Civitau , fed 
Regibus , ibi degentibus , tributa foluta fuiffe evidens eft , 



230 PETRI AZARII 

Domioum Florellum & Dominum Milanum. Sed poftquam 
diu latuiftent, Praituram tameu Papienfem habente Domino 
Jacobo de Tizionibus cognato dicti Domini Milani coeperunc 
inter praedidtos publicari,&in Civitate excitarunt rumorem, 
quum alter altero fe majorem reputaret. Caftellinus & Flo- 
rellus in regione ultrapadana Arcem Montisbelli,Claftidium, 
Viqueriam, Bronum , Salas, Cafellas, Oppida firmiffima, in 
quibus multum confidebant , & infinitas poirefliones in par- 
tibus illis & alibi habebant . Pecuniarum autem & blado- 
rum numerus non habebatur , quia femper publicus ufura- 
rius perflitit : tamen Gibellinis femper favit . Mtlanus au- 
tem in eadem tenebat regione Arenam cum Tuni in infi- 
nitum forti ultra Padum , & multas Nobilium Guclphorum 
amicitias in eifdem partibus crediderat acquifivilTe , & in 
Papia totis viribus Guelphis favebat . Duas filias maritavit 
Potentioribus Caltellanis ultrapadanis Guelphis , fcilicet Si- 
moni de Cigognola de Domo Sanazaria , qua? in potentia , 
fortalitiis , Cailris, perfonis , & opibus quasbbet Papienfes 
parentelas antecellit ; & Ludovico Comtti de Langufco com- 
moranti in Rocca Montis Sicalis ; qui caput erat Guelphse 
partis in Papia , habebatque amicitias ut plurimum in par- 
tibus Lomellinse . Ejufque frater Raynaldus , qui Caftra Ple- 
bis Cavse , & alibi , ut plurimum poffidtbat , amicos plu- 
rimos habebat in Conflantia , Rodobio , M>rtaiia , Garlaf- 
eo, Lomello , Valide , Oppidis ultra modum fortibus & 
populofis . Sed praedicta fcandala Papi.im deftruxerunt . 
Etiam heredes Domini Caftellini 1« agro ultra Padu n hibe- 
bant Caftrum Robecchi , Sanclam Zuletam , Mjntemdond j- 
num , Montemacutum , & Montemcalvuin , fortidi na Ca- 
ftra , & plena nimis. Prajdictus Dominu? Florellu; pofliJc- 
bat etiam Caftrum Revellini in agro Alcxandrino , & Ca- 
ftrum Olzeniani cum loco fortiflimo in partibjs M nitisfer- 
rati ; quem vidi obfideri & expugnari per Marchionem pra> 
diclum poft exortam difcordiam , ut infra dicetur. Hibe- 

v baut 



CHRONICON. 231 

bant etiam alii de Beccaria nonnullas fortiiTimas Arces in 
Lomellina , vidclicet Cafirum Sanclas Honoratas , Caitrum 
Gropelli , Caftrum Tormelli , & Caitrum Zsmbolati ( guod 
modo excifum eil apud Viglevanum ) & in Sigotnario Ca- 
ftrum Mezani . Sigomarium eft hortulus Papia? , regiuncu- 
la apud ipfam Civitatem , durans in utroque latere millia- 
ribus quinque , inter Padum & Ticinum inclufa , a qua 
fruclus infiniti , herbse , tk. univerfa bona toto anno pro- 
cedunt . 

Profeclo diebus illis nulla Civitas ifl Lombardia erat , 
quae tot Civibus divitibus , tot Caftris , tot popularibus 
opulentis , tot Terris fortibus , tanta pecunia potior dice- 
retur Papienfi. Et certe talis erat Papia ; quod fi praedicli 
de Beccaria inter fe fe non difcordafTent , i\qc devaltaiTent, 
nec tenuifient , nec tenerent Marchionem pra3dic5tum in ami- 
cum , nec cum Populo feciflent divifionem, numquam Do- 
minus Galeatius fuifTet ei dominatus , nec ipfam deduxif- 
fet in profundis. Sed ha?c a Deo ultore proceilerunt . Nam 
propter diu ac dudum pacificum itatum & potentiam pra3- 
Siclorum de Beccaria jus reddebatur , ut volebant , & non 
aliter . In Civitate & diitriclu libitum exercebant . Nec 
mirum , fi quadtio orta eft ; fed mirum , quod tamdiu tar- 
daverit . Nam primitus pauci eranr de perfonis , & angu- 
fti in opibus ad refpedtum . At de prsefenti multi erant , 
& ditifTimi , & juvenes . Quum alias pauci & fenes eorum 
praeceflbres dominarentur , negotia procedebant via recla . 
Et hoc eft , quod allegabant Domini Caftellinus & Florellus, 
qui fenes erant , & qui volebant negotia fuo modo tracla- 
re . Verum alii juvenes , qui paupertatem & egeftatem non 
fuerant experti , volebant peragere modo fuo . Et lic Papia 
facta erat poftribulum propter morbidas 6c infinitas mu- 
lieres , & infinitos morbidos juvenes . Nec Deus nec San&i 
illic colebantur; imo tripudia , chorea? , cannlena; , inftru- 
menta muficalia , ubique perfonabant . Quod fi in Vigiliis 

fie- 



232 PETRI AZARII 

fiebant excubia^ , ut antiquitus moris fuit , confluebant ad 
ipfas mares & fceminaj caufa ftupri & deliciarum . Et iti 
iila parte cogitavi defcribere geita caufa folatii, facla per 
unum juvenem , nomine ..... fupcr uno Pafcuario Pa- 
pias , & ubi ibant omnes Civitatem & fuburbia habitantes. 
Nara plantata una arbore iatis magna , &. erec~ta in Pafcua- 
rio Sandti Martini , dicta arbor & rami forati fuerant . Et 
unde latcbdt in profundo , quod non videbcttur , tirabanc 
certos funes pofuos in foraminibus in ipfa arbore faclis . 
Et faciebant movere multa Veretra fuper ipfa arbore , & 
fuper ejus ramis pofita . Et diverfje forma? erant. Nam unum 
erat majus akero , & protenfius , & aliqua erant ultra for- 
mam , quaj proprie Veretra videbantur • Deinde iic fuper 
ramis ipiis tripudiantibus fuo tempore , & in confpeclu uni- 
veriitatis Papice ( ad qua; videnda non folum cucurrerant 
mulieres & homines Papias , fed etiam canes ) fecit ille Ju- 
venis venire plures veiUtos in modum mulierum nuptarum, 
viduarum , & religiofarum ,. cum baculis & fingulis pana- 
rolis . Qua5 ipfam arborem contendentes excuriebanr , & 
projeclis diclis baculis fuper arborem , dicla Veretra cade- 
bant . Si autem parvum cadebat , invite reponebatur in pa- 
narolo . Si autem magnum , tunc erat quafitio inter ipfas , 
& ii maximum , kcerabintuc crines , & eappa? ipfarum . 
Et iic excums omnibus praediclis Veretris , de contemtu unius 
deformis Veretri inter ipfts facla fuit quce/tio <St contemtus 
valde nimis . Hifce & aliis auditis , Fcater Jacobu> RutTola- 
rius , ex Ordine Sandti Augultini , excellentilumus Concio- 
nator ccepit de contemtu Mundi pra3iicare. Ad cujus pra> 
dioantias Domini Caftellinus in fcanello portatus , & Flo- 
relius , eorum uxores & amici prirnitus, & mbfequenter 
multi alii concurrebant . Etenim pras lich Domini Caitelii- 
nus & Florellus curabant eumdem Fratrem animare , iii- 
mulare ,, & accendere bono zelo, ut Pv>pu!um Papia? cor- 
xigeret , juvenes retraheret ab incceptis , 6c Populi benevo* 

len- 



C H R O NI C O N. 233 

lentiam captaret . Eumdem Fratrem adeo commendabant , 
quod alii Fratres , dato quod piasdicarent , non exaudie- 
bantur, fed ille folus . Sed vulgariter dicitur, quod Vidfes 
ttiam capimtur . Et fic proceffit in D >minis Florello & Ca- 
fteliino . Interea Papienfes atmata manu per terram & per 
aquam vinliter Domino Galeatio refiftebant , & profpere 
lucrabantur , potius quam perderent , & afcendentes navi- 
bus per Ticinum , quum fcederati calirametati efTent in 
Mazenta & partibus lllis, infinitam prasdam acquifiveruat. 
Et nolentes , quod Pons fuper Ticinum conltructus per 
quondam Dominum Luchinum Gbimet ipfis impediret in- 
curfiones per fiuvium , una die eumdem Pontem penitus 
combufierunt , & totaliter deftruxerunt , folo ligno non 
dimidb, alio afportantes magnos lapides, m parietibus in- 
troitus & exitus conttitutos . Et fic hujufmodi facultate 
fublata , gens Mediolani , taliter qualiter poterat , trajicie- 
bat , & cum aliqua navi abfcondita in arundinetis & pa- 
Judibus & in locis occultis Vallis Ticini , in qua funt di- 
verfa latibula . Terra autem Papienfes mirabilia faciebanr. 
Quibus incceptis Dominus Galeatius primitus potitus 
eft Mortaria fub quibufctem padtis. Cum qua Terra & ma- 
*imis gentibus in ea cum avantagio ftantibus , graviter 
Papiam inieftabat . Dico cura avantagio , quia folummodo 
illa Tcrra Mortaria poteffc dici felix. Nam propter prsefens 
bellum exfiitit multiplicata , ceterae autem omnes iuerunt 
deitrudtaj. Deinde seftivo tempore Dominus Galeatius exer- 
citum pofuit contra Garlafcum , & videns , quod campus 
ponendus aquam habere non poterat propter aquarum lon- 
gitudinem , qu« multum diftabant ab ipfa Terra circum 
circa murata, fecit fleri tot & tanta canalia afferum, quod 
pofita aqua in alveo Tardubii procedentis a Novaria ufque 
Viglevanum per dicla canalia aqua tribus milliaribus du- 
cebitur & ultra , fic quod exercitui non defecit . Machinas 
infinitas circum circa Garlafcum conftrui fecit, quibus die 

G g noclu- 



234 PJETRI A2ARII 

noftuque Terra lapidibus obruebatur . Et adeo fuit pref- 
fa , ut nullo exfpedtato auxilio potentiori , deditionem fe- 
cit Domino Galeatio , quimvis #gro & iniquo animo , 
quum inde eiiem Dommo Galeatio fuerit retradta, ut in- 
ferius dicetuc . Gens Mediolani ea durante obfidione va« 
gando prajdabunda Terras Lomellinte armata manu vafta- 
vit , & vafta fecit undique fuper Sigomario . Pofitis inde 
caftris prope Ecclefiam Sancti Lanfrancbi, & apud Pontem 
Gravalloni , arbores decorticanJi cc mcidendo , & incen- 
dia domuum exercendo , in quibus peragendis plurima 
gens Mediobmenfis periit , pauca vero de Papienfi . Nam 
Papienfes in aqua femper vincunt ; & multas naves grolfas 
ad infiar Caittlli dedudtas e Lacu Mijori habent , nuncu- 
patas ibi Ganzerre (146), quarum ope Papienfes pluries 
acquifiverunt . Deinde clamor dicli Fratris facobi fervefce- 
bat , & incitabat Papienfes ad pugnandum , inculcans , 
quod Papienfes malebant mori in patria fua , quam ad 
alienas debiliter deduci ; quodve fovebant jultum bellum , 
ad quod movebantur hifioriis & exemplis Romanorum , 
Populus itaque Papienfis hifce concionibus accenfus mortcm 
non timeb^t . Et quia concors agebat , ut plurimum in di- 
niicationibus obtinebat, quamvis ab antiquis ufque tempo- 
ribus itrenuus, arduus, &. habilis ad pugnandum praecipuc 
in navali claife . Marchio autem in Papia , ut diximus , 
cceperat regnare , ponendo Poteilatem &. Capitantum pro 
libito fuo . Tamen ibi non poterat pro libito pecuniam 
txtorquere , ficuti extorquebat in Novaria , ubi homines 
eviratos , fcemineos & muliebres invenerat , fed in Papia 

vi- 



( 146) Hoc nomine etiam in praefenti utitur vulgus Mediolanenfis , St 
Papienfis pro indicando homine infolitae proceritatis . Ganzarolas pro n ino- 
ribus Navibus, nominatas video in Andreae Danduli Hiftoria R. I T. XII. 
col. 457, A, , & in hiftoria Paravin» Andreae Gatari R. I, T, XVII. col, 
354. B. 



C H R O N I C O N. 23? 

viros fortes . Et praefertim quia hi de Beccaria refiftebant , 
nolentes , quod fuam Papiam prasdaretur. Ec tunc Marchio 
de prsedidtis dolens & iratus cogitavit expellere eofdem de 
Beccaria . Itaque quum ei deeilet pecunia 3 & urgeretur 
multa confcederatis erogare , pottpoiita fraternitate , quam 
coluerat cum iifdem de Beccaria , ut fuperius diximus , 
coepit adhaerere confilio Domini Dondacii Malvicini de Pla- 
centia , Confiliarii & Exfequtoris gentium Ferrarienfium 
foederatarum cura eodem Marchiane . Cui Dondacio diru- 
tum fuerat Caitrum Mocaftracum , & alterum apud con- 
finia montanarum partium Papienils diilnclus, Ad quas 
dtitruenda ipfi de Beccaria, & Dominus Ubertinus de Lan- 
do Placentinus fuerunt principaliores , mediante gente Do- 
mini Mediolani pro depopulatione ipforum , Ad hasc Mar- 
chio , ut credo , tunc non animadvertens , fed credens a 
quod non fraudulenter , fed pure , veraciter , & de cellu- 
la cordis puri procederet confilium Domini Dondacii , in 
illius fenfum inclinavit : Ccd male . Nam illa fuit caufa ef- 
ficax amittendi Civitatem Papias per Marchionem, quia fub- 
fidium & repagulum erat itatus fui.Et fic habito confilio, 
indifcrete curavit illos de Beccaria expellere , ufus revela- 
tione Fratris Jacobi prasdicli , qui tunc coepit majora & 
patentiora verba inter praedicandum dicere,& modo aper- 
te contra Dominos Florellum , Caftelliuum , & alios de 
Beccaria , quos frumentarios , & fanguineos Populi nuncu- 
pabat ; dicens .* O frumentarii , viri fanguinum Populi \ nm 
exfpettatis diem Judieii ? De hifce ipfi Domini Florellus 6c 
Ca^ellinus coeperunt lamentari, fed non bene perceperanc 
eam fententiam , qua docemur , eam e(Te declinandam 
fu fionem , quas in fe plus habet periculi quam decoris* 
Etenim ipfi amicis fuis, fuifque fubditis fuaferant , ut cre- 
derent , qua? prasdicabat diclus Frater Jacobus , Sed quum 
eofdem a fuafionibus conarentur retrahere, non potucrunt. 
Et tunc Domus de Beccaria , propter infeitationem Populi 

G g 2 mur- 



23* PETRI AZARII 

murmurantis contra eos , clcgit e Civitate recedere . Et 
iine proelio de die & de nodte , brevi tempore unus lepa- 
ratus ab alio difceflerunt . Quid igitur dicerur de fenfu & 
potentia tantse Domus, in qua tantum confilium, pruden- 
tia , & univerfum Lombardiaj robur viguit & vigebat ? 
Quis furor , qu* gentis dementia ipfos a laribus propriis 
expulit ? Sed concludam breviter , quod peccata inveterata 
generant mortem ; & pnecipue quia unus fifculus carbo- 
num (147), ille Frater Jacobus ( homo quidem Papienfis, 
fed nullius prolis , nulliufve conditionis , imo obfcuriffimi 
generis ) verbis, truffis , fine ferro eos abegit . Infudaverat 
ea Domus , undequaque a Gibellinis Lombardia? perquifito 
auxilio , & fupra ceteros infudaverant Domini Caftellinus 
& Florellus prsdicli in expellendo Dominum Comitem 
Piiibpponum . Et nunc tam miferrime fine bello affentiti 
funt fuorummet expulfioni & propriie . 

Abacli igitur tamquam defperati habuerunt qua;rere 
favorem Domini Galeatii ad eorum obtinendam vindiclam . 
Sed male ulcifcuntur propria dedecora , qua? labe majoris 
verecundiaj offufcantur . Et llc totis animis curarunt , uc 
P,ti ia per Dominum Galeatium fubjugaretur. At e conver- 
fo prafarus Frater jacobus fluduit totis viribus & animis, 
participante Marchione antediclo defendere ipfamCivitatem. 
Et primo ipfe coepit domos & asdes eorumdem de Beccaria 

de- 



( '47 ) Quod hoc nomine Fifculi Carbonum fibi velit Azarius , primo in- 
tuitu , obfcorum eft . Fifcum quaft Ftfittlum a colando Oleo di&um , vel 
quafi Fifiella olei di&a , Iego in Jofephi Laurentii Amahhea Ooomaftica , 
fed hoc nihil ad rem praefentem , ubi Fifculum , a Fifio y hoc eft Sacco ca- 
pace , quo etiam nunc circumvehunrur extin&i Carbones , derivandum , 
fortaffe credo . Vide Du-Cangium ad Verbum Fifium ; Monacum , nigram 
gerentem Tunicam , etiam nunc pro contumelia aliqui rocant Sacco da Car- 
tone . 



C H R O N I C O N . 237 

deftruere in Civitate , deinde in diilriclu . Ipfe praedican- 
do fertur propalaile occulta illorum de Beccaria , qua? fibi 
narrata fuerant nomine pcenitentise; & praecipue de Domi- 
ois Caitellino & Florello talia dixit , quod univerfurn Po- 
pulum peilexit & animavit ad deitruclionem univerforurm 
de Beccaria , eorum prolis , & progeniei , & amicorura 
fuorum , & ad ruinam & populationem eorumdem . Ec 
tunc fine ulla defenfione praecedente , univerfas illorum 9 
ac fequacium domos , sedes , & palatia dirui fecit, & afpor- 
tari lapides , & vendi , prasdicans quod quifque Papienfis 
de ipfis Iapidibus teneret fub pulvinari & capite Iecli ad 
perpetuam memoriam male geftorum per lpfos de Beccaria. 
In fundamentis domorum nec unus lapis fuit dimiilus . Ec 
imo praedicabat , quod Domus facta furto habebat durare 
tempore curto . Et fic peragendo tam Guelphos quam Gi- 
bellinos illius Civitatis contra ipfam Familiam totaliter in- 
citavit, & taliter inflammavit, quod nullus ei Domui ami- 
cus remanfit iu Civitate . Ccepitque diclus Frater Jacobus 
creare Centuriones , qui fuerunt numero XXII. in quibus 
erant XV. Jureconfulti. Creavit Decuriones & Quinquenna- 
rios . Et fic univerii , diilributis ipfis Officialibus , procura- 
bant potius de morte prasdidtorum de Beccaria , quarn de 
dominio Domini Galeatii avertendo . Deinde cceperunt ar- 
iuare navigia improbo Iabore , & coitantia perfiftere , totif- 
que viribus pro libertate pugnare & mortem contemnere . 
Sed quia tot apparatus fieri non poterant fine maximis 6c 
infinitis expenfis , mobilia Papienfium cceperunt deficere , 6c 
prajfertim quando Marchio amifit Novariam & Albam . Et 
quum majores expenfas ipfe Marchio fuftinere deberet , eo 
plus a Papienfibus requirere cogebatur . Et feroper obtine- 
bat , peteret quidquid vellet . Nam quidem receilerat Do- 
minus Florellus , qui bene pro fe rapere curaverat , fed rap- 
toribus numquam voluerat confentire . Et tunc Fraterjaco- 
bus videns deefle pecuniam , aliam vtam elegit , propter eam 

a Pa- 



23 8 PETRI AZARII 

a Papienfibus colligendam . Nam e Carroccio , quo faspius. 
vehebatur ( & beatus ille qui poterac tangere id Carroc- 
cium pro vehendo palliis coopertum) ccepit prsedicare & in- 
crepare , quod homines & mulieres debebant a laqueis mun- 
danis declinare , nempe a vefhbus luxuriofis & fumtuofis, ab 
argenteis , a gemmis pretiofis , ab ornamentis ; quoniam 
Deus proiterneret dasmoncs de Beccaria & Tyrannos Mcdio- 
lani , protegendo veridicos & naturales Dominos , ficuti Mar- 
chionem . De pulchris veftibus non curare , fed ie veitire 
flola nigra & cilicio , ut Deus ipfos tamquam juftos exau- 
diret . Ita unanimiter faclum elt a Papienfibus &, fine mora .• 
Unde credendum eft; , quod iite niger fiiculus eiTet phanta- 
fticus , aut fpiritus immundos coerceret ad talia facienda . 
Et in Exfcqutorem eligi fecit Officialem , quem vidi , & 
qui per Papiam difcurrebat , incidendo maniconos guarna- 
zonorum Phrygio opere contcxtos , vel auro & argento or- 
natos , & incidendo balthea , fi quid pretioii invenicbar cir- 
ca ea . Igitur PapienXes dimiferunt talcs veftes , & eas abhor- 
ruere , fumtis mantellis tam per juvenes puellas , quam vel 
maritatas vel nuptas , colore nigris , fine aliquibus ghirlan- 
dis. incedentes & procedentes tamquam Beguinas , teclo ca- 
pite & folummodo oculi confpiciebantur . Sed hodie Papi- 
tnies fervant contrarium , etiam fpernendo voluntatem Sc 
proclamata Domini Mediolani . Sed numquid per ea in Pa- 
pia coepit frigefcere luxuria , ubi Schol.ir^s , ubt pidturaa 
virorum & mulierum ? Certe prjediclus OrRciatis nifi in ali- 
quibus meretricibus prasdicla contra ordinem non invenit, 
quibus publicatis pulfse fuerunt tamquam Gazar^ '& profa- 
nx . Propter meretrices prajdiclus Frater J.icobus eiixit , ut 
nemini hominum liceret fcedare matnmoniu n coitu , aut 
mulierem . Et de praMiclis impidtos fecit publicam ju.fi- 
tiam per capitis obtruncationem . Idco vir non audebit uxo- 
xem fuam praegnantem cognofcere , nec ofculari , ut moris 

eft, 



CHRONICON, 239 

eft , pedes Sancli Chriitophori ( 148) , nec ad Vigilias ire . 
Venditis ergo prsedicftis , auro & argento , geramis , ada- 
mantibus , & Iapillis pretiofis ufque in Venetiis , Papieri fes 
magtiara denariorum quantitatem conflarunt , unde maxima 
commoditas prsedicto Marchioni & Officialibus orta fuit ra- 
piendi & afportandi . 

Sed interim prsedicli de Beccaria foris exiftentes , & 
animati ac freti , ut fupra , cceperunt cum gentibus Medio- 
lani regionem Ultrapadanam acquirere . Et brevi totum 
diftridtum Papienfem ultra Padum Domino Mediolani fubje- 
cerunt una cum pagis & fortalitiis , exceptis tamen Sandlo 
Paulo fito fupra Padum , Straella , & Gicognola , quse num- 
quam a Gommuni Papise receilerunt . In Lomellina potiti 
funt univerfis Terris & Caftris, exceptis Bremide & Durno . 
Item omnia in campania fubegerunt , excepto parvo Caftro 
nuncupato Scurbifto prope Papiam , quas iic remanfit obfef- 
fa . Eamdem Dominus Galeatius cum Gomite Lando & ipfius 
Socierate duris repagulis , cum navigio fuperiori & inferiori 
ita perftringebat , ut Marchioni nequaquam permitteretur 
blada venalia aut plaultro aut navi mittere in Civitatem , in 
qua adverfus famem incrudefcentem nihil profuit maclaile 
etiam canes in epulas , mulierculas miferas , virofque im- 
belles ac inutiles ejecilTe . Attamen ille fifculus carbonum plu- 
ries e fuo C^rroccio pradicando , conflrmabat & conforta- 
bat Populum , quem ipfe Sanctum nuncupabat , ne dubi- 

taret 



(148) Muratorius in Praefatione ad AuJicum Ticinenfem B. I. T. XI. 
dolet , quod Azarius non explicaverit quod tunc fignificaret : Decfculari 
fedes San&i Crijiopbort . Hoc loco tamen aliquid obfcaem fignificari , ex con- 
textu verofimife videtur ; Si enim res pia FuifTet , eam non vetallet Frater 
BuiTolarius . Forte ex prius di&is quis fufpicari poterit , ad copulam cum 
propria uxore , ventre pregnante , referendum effe ; utrum vero tali fu- 
fpicioni fit locus , fi uxorem habes , judex efto , ego certe nunquam habui. 



2 4 o PETRI AZARII 

raret de viclualibus , quum fciret ipfe ( ita enim affirma- 
bat ) per orationes , & Populo ducente & perfeverante in 
vita fandla , fe impetraturum , & ut manna fimilis data Mj- 
yfi in deferto , defluxura ciret ad fufficientiam . Et h«j mul- 
ti credcbant . Ad cujus mannaj refpedtum fecerant fortali- 
tias , bladis expenditis 6c non fervacis . Et certe prse.Iicli non 
legerant Tabulam Raynaldi de regimine familia? , fic dicen- 
tis : Turris conjlrutta , & arca vacuata , non valie fed tarie 
rediit hominem fapientem . Et fic fucceffk illis mifcris in Pa- 
pia , qui polt tot detrimenta, tot difpendia , & tantam fuo- 
rum cladem , adha;ferant verbis illius fifculi , 6c fe fe una 
cum eo permiferunt induci & pracipitari in foveam , quim 
paraverant. Et amplius perfiitere non valentibus Givibus , 
extrema coactis fame , illi Genturiones cum dict) Fratre 
Jacobo Givitatem fub aliquibus pacftis , & tamdem poft fep- 
tennalem obfemonem tradiderunt Domino Galeatio Anno 
MCCCLXI ( 14P ). Sed quia in Legibus Imperalibus ait Pras- 
tor : Pacta fervato . ^furi contraria & Fifco nociva fervare non 
tenemur ; fic fuit in ipfa Civitate Papise reducla ad mife- 
riam . Magnificus autem Dominus Galeaz Imperialis Vicarius 
generalis , poftquam cceoit dominio ipfius Civitatis potiri , 
maodavit , ut univerfi Papicnfes tam Guelphi quim Gibel- 
lini poiTent Papiam redire , exceptis Joanie Philippo Go- 
mite de Langufco , Ubertino , & Fratribus Guafconibus Ju- 

rifpe- 



(149) Amanuenfis errore 1361. pro anno 1J59. fcriptum credo . 
Hoc faltern anno menfe Novembiis , Ticini doirvinium obtinuiffe Galea- 
tium , conftat . Vide Cbron. Placentinum Jo; de Muflis R. I. T. XVI. col. 
504. E. quod menfe Nsvembris 1359. '^ fa<£rnm dicit . Vide Corium ad 
«um annum , vide Matthaei Villani Hiftor. lib. 9. cap. 5$. R. I. T. XIV. 
col. 578. D. , vide Andre* Dei Chron. Senenfe R. I. T. XV. co!. 164 D., 
Benvenuun de Sane>o Georgio in Hittoi. Montisferrati R. I. T. XXiil. 
co!. 540. B. , qui omnes annum 1359. affignam . 



CHRONICON. 241 

rifperitis , quos propter deteflanda denegavit ad benevolen- 
tiam refhtuere . Et fic mifTis Caitellanis , Vicariis , Prseto- 
ribus , datis Papise Poteftate & Gapitaneo , & in Gontilio 
conlhtutis Officialibus tot ex Gtbellinis quot ex Guelphis , 
coepit communiter regere . Frater autem Jacobus ftans in 
Papia , & credens Domino Galeatio complacere cum ver- 
bis & truffis , ficut fecerat cum Domino Florello & Uni- 
verfitate Papiae , dabat ipfi Dommo Galeatio intelligere , 
quod ipfum cum Papienfibus & claiTe reducta apud Pa- 
piam , facerct regnare ufque m Ravennam . Scd amplius non 
erat locus prsedicantiae , imo correcftioni , quum Dominus 
Galeatius fingens ab eo confilium haurire , voluit ab ipfo 
fcire qua ;tum potuit . Tunc pia3Jic~ti Centuriones ; & alii 
iatui ipfum Fratrem in maxima multitudine a Sancti Au- 
guftini Ccenobio ufque ad Curiam , & e converfo exfpe- 
dtabant & fociabant . Et ex hoc proceffit celerius exitium Sc 
brevior deftruclio ipfius Fratris , quia numquam incedebat 
fme magna univerfitate & caterva . Elapfis autem prasdi- 
clis ad vacationem , & pluribus diebus per intervallum ex- 
curfis , Dominus Galeatius habito confilio circa fratum Pa- 
piae , & volens determinare tam fuper prasmifiis , quam fu- 
per agendis, & providere circa promiifiones : 6c videns quod 
ille maleficus Frater Jacobus , Urbis fubornator , omnibus 
iterum dabat auditum , cogitavit contra eum de remedio 
opportuno providere & bene . Incautus ille Frater in dedi- 
tione Givitatis per eum facla Domino Galeatio curaverat 
de aliis , non autem de fe ipfo , prout femper allegabat 
prasdicando . Ideo promifTiones D >mi,ji G.deatii ad alios fpe- 
cltbant , n on autem ad ipfum . Et ille diab)licus Frater , 
ipiriru miligno inrtigatus ( fi dici ira potelt , quum illius 
cauila mille millia hominum mortui fint, v^itati , & nafci 
noij permifTi ) non Iegerat axioma Pnilofophi de Garitate 
prima incipiente a fe ipfo . Heo tamquam venia indignus 
femct ipfum in paclis praetermifit . Et tamen meminiife 

H h de- 



242 PETRI A Z A R I I 

debebat, fe pluries a fuo Magiftro Generali fuiffe citatum 
ad Capituium , & in pcenam contumacia? fc fuiffe excom- 
municatum , vel in excommunicationem incidiiTe . Et in 
paenam etiam contemt« excommunicationis incurrcrat . 
Meminiire debebat , quod ipfe quamvis Tyrannus tunc ef- 
fet in Papia , tenebatur Supenori fui Ordinis Eremitano- 
rum obedire. At fuperbia elatus , & credens neminem libi 
parem vel iimilem in Ordine, denegavit comparere, quam- 
vis pluries citatus . Et ldeo ad perpetuum carcerem fuerat 
condemnatus . Et quia prsefatus Dominus Galeatius nihil 
de ipfius Fratris abfolutione vel indemnitate promiferat , 
ideo requifuione fa6ta noluit fe opponere , cmando idem 
Frater juilu fui Magiitri Generalis fuit captus , quamvis 
invite permifcrit hujufmodi detentionem . Itaque Fraterja- 
cobus ille de BuiTolariis Ordinis Eremitarum Sancli Augu- 
ftini duclus fuit Vcrelhis , & in exfcquutionem fententi^ la- 
tx fuit , jubente fuo Gentrali , in domo fui Ordinis ante- 
dicli intrufus , & mancipatus in perpetuum carcerem , & 
ibi fiftit de prsefenti (150). De cujus perpetua carceratio- 
ne Papienfes , prafertim mulieres , perpetuo contriilabun- 
tur . 

Poft haec prasfatus Dominus Galeatius Civitellam ia 
cadem Civitate conitruxit verfus Mediolanum , vulde pul- 
chram intus & cxtra , muratam valde bene . Et apud Ca- 
ftrum antiquum ereclum per quondam Dominum Mat- 
tha»um , aliud Caftrum mirabile fecit de novo erigi . De 
cujus magnitudine , latitudine, groffitie murorum , & pro- 
fuuditate poifent dici mirabilia . Aliamque erexit Rochet- 
tam citra Ponrem Ticini verfus Civitatem . Et interim itu- 
duit in eadem Civitate inftaurare & replcre caiTonos eva- 

cua- 



(150) In Cavea nempe Ferrea , Ut tradit Camillus Ghilinus i« Colle- 
ftaneis Baptiftae Fulgoiu , lib, 1. 



CHRONICON. 24$ 

cuatos. Et quum Papienfes non eiTent difcreti , & id non 

procurarent ex fe , ipfe dedtt pulchrum modum . Et Of- 

fkiales ad id negotium habuit adheo iufficientes , ut .caiTo- 

ni repleti fuerint , & Papienies perpetuo & merito fint 

memoriam fervaturi . Praedidtis durantibus, pefKs Papiaiq 

& diitrictum invafit , & adco in brevi rempore invaiuit , 

ut iu Civitate periermt ieptem ex decem , & itl diltnctu 

dux partes ex tribus fine alio fubfidio. Et ideo Civius Pa- 

pienfis ita erat vacuata , quod etiam de die homines ra.i 

apparebant . Et propterea pcr fequentia OfEciales Domini 

JVledioIani , & ipfum Commune habuerunt in ipfa Civita- 

te Papia? & campaniam folummodo per alia gravamina pro- 

vidc re in expenfis, pro eo quod Lomellina 6c univerfse 

Terrse de ukra Padum per fequentia in aliquo non refpon- 

dent . Sed inttrea Marchio cum illa AngHcorum Societa- 

te,quam de Anno proxime praeterito MCCCLXI. conduxe- 

rat , & a qua olim commorante in Sicciano everfus fuit 

diLli ictus Novarienfis , ut fupra , curavit h bere Terram 

Cailrinovi iuper Scripiam inter diltricTum P^pias 6c Ter- 

dona? , & eam diripere . Nam pra?di£ti Anglici funt fura- 

tores excellentiores quibufque aliis praedatoribus Lombardise» 

De die plerumque dormiunt , & de no«£le vigitant . Et ha- 

bent talia ftuciia & artificia ad Terr-as capiendas , quod 

nufquam aliqui vifi fuerunt fimiles vel cosquales. Et quia 

non novum eit , quod malivoli Societates taies quasrunt, 

Ut fuas malivolentias exerceant (151)» de dicTo Caitrono- 

vo cum ipfa Societate cxiilens, introitum ipfius Terrse co- 

gttavit . Tamen unus Miles PotefLtis ejufiem Terras , par 

tfia Tufcus , ab indiciis praecedtntibus & fubfequentibus: 

paiTus etl inculpationem . Et fic de Menie Martio Anni 

MCCCLXII. ea focietas Caitrumnovum repente intravit 9 

H h 2 eam- 



(i«t) Hic aliquid deeft. 



244 PETRI AZARII 

eamque Terram magnam , imparatam, divitem , & Ionga 

gaudentem quiete cepit , & intravit iine idtu . Enormia a 

maribus & fceminis exegit , horrenda di6tu , terribilia , cc 

inaudita ; qua; mihi narrata funt a Maruno Torniello na- 

turali , ab Antonio fi'io fuo , Aicardono de Camodeja , 

Petrino Tornitllo , Legale rilio iuhus Petriai , & a Boni- 

facio de Goncorrecio , qui pcr eos Anglicos ducli fuerunc 

e Sicciano tamquam capnvi cum multis aliis . Plures Op- 

pidani Caltrinovi perieiunt vel iubmerfi in foiTatis , quum 

fugerent , vel ferro petiti . Qui iugerant & evaferant , pe- 

tierunt propinquam regionem ultrapadanam ; & qui capti 

remanferant , in compedibus de noctc , obtquitante Socie- 

tate , clavabantur , & de die inclufi fub cuiiodia teneban- 

tur . Tribus menfibus duravit fpolium , & populatio tam 

divitis Terrae . Et demum quum fuiflet evacuata , illi An- 

glici dereliquerunt eam . Hcmines aiiqui demum cum 

ipfis pacificaii ad priilinum itatum Mediolani reverterunt • 

Ipiorum crat , & tft Capitaneus Dcminus Albcret Sterz 

Ttutonicus, quamvis loqutlam Anglicam fciat , qui vir- 

tuofus ad j:ugnam omnes alios facit virtuofos . Eorum mos 

eft , quum neceifario habent in aperto dimicare , defcende- 

re ab equis , armati ut plurimum fola diploide (152), 

vel plata una ferrea fuper peclus , & capite ut plunmum 

decoperto , cum folo cupo barbutaj , & lanceis grandibus 

longiffimo acumiue ferreo fupra appofito , fe opponere. 

Et ut plurimum duo utuntur unica lancea , & a'iquando 

etiam tres , quia tam gravis & tam groiTa eft , quod nihil 

tangitur quin perforetur . Poit tergum & ad partes pofte- 

riores geftant arcus . Pedcftres tam magnos & auclos arcus 

habent , quod ipfos figunt a tefta inferiori in terram , & 

tra- 



(151) Diploie eil Lena duplicau 9 idefl Tunica , ex duplici Panno 
laneo craflioce « 



CHRONICON. 245 

trahendo , magnas & longas figittas emittunt . Quum So* 
cietas illa At\glica iifteret in Caltxonovo, Dominus Galea- 
tius mifit Terdonam Comitem Landum cum maxima tur- 
ma, & Comitem Nicolaum Hungarum , qui bene fe cuin 
quingentis Hungaris valde prodis geflit . Ac diebus illis in 
ea Civitate itetit Dominus Joannes de Pepulis pro dand» 
ordines , ita ut dicti Anglici vel cogerentur acceptare cer- 
tamen , vel fe cum Domino Galeatio concordare . Sed illt 
femper refpondebant , quod erant parati ad bellum , de 
concordio continue dicentes , quod iicuti Lombardiam in- 
traverant cauifa belli fub fbpendiis Domini Marchioni s 
Montis^errati , ita etiam volebant ei legaliter fervire, prout 
de praefenti ferviunt . Et durantibus prasdidlis non potuit 
fieri , quin per aliquem faccomannum Teutonicum offen- 
derentur. Imo quando unus ibat , alter redibat . Et fcepius 
unus titulabat , & alter verberabat frumenta fimui , cc 
in fero unus redibat Cailrumnovum , & alter Terdonam „ 
Hungari autem ipfos multum opprimebant , & ab ipfis 
tamquam perfidis inimicis infeftabantur . Et ficuti Teu- 
tonici ( ut fupra dixi ) non curant de guerris Lombardia? , 
fed potius timent de pace , ideo Dominus Mediolani prop- 
ter iucs itipendiarios diu non pctuit victoriam obtinere . 
Et pro eo deftruitur ftatus Lcmbardiaj . Nam miferi Lom- 
bardi fpoliantur intus & txtra , nec aliquem Teutonicum 
habent amicum . Et ita fuit , eit , & erit per tempora . 
Nam Dominus Mediolani propter infinitas expenfas , quas 
propterea patitur , Laicos & Clericos fubditos cruciat ex- 
penfis infinuis . Et reliqui qui ab ipfius dominiis fugiunt , 
per ipfum & per gentes fuas moleltantur , & per extraneos 
poifeilbres cruciantur . Et iic de prsefenti , 6c diu evenit 
Lombardis . 

Veniebant autem pra?dicli Anglici ad mille & quingen- 
tos & ultra faepius fuper portis Terdona3 , trahentes lan- 
ceas intra rattellos . Et quamquam infinita gens cum Co- 

mite 



t2 4 * PETRI AZARII 

mite Lando eflet ia Terdona , oullus exibat . Et (1 exibat , 
nihil faciebat , aut inordinate ad pugoaa tum procedebat. 
Q.uare Aaglici io tantarn audaciam lapfi fuut , quod fuper 
Curte Terdonse trumeota in campis combulferunt . Et fic 
cootiuuatis meafibus tam fuper diftriclu Papias qu.im Ter- 
dooas , ultra Padum comburcates etum Viltas 6t domos & 
univerfas Terras Papieofcs ultra Padum extra fortalitias prse- 
dati funt , & campaniam uoiverfam frumeatis pleoam coa- 
cremaruat . Pro quibus & aliis gravibus commifTis tam per 
ipfos , quam per Domioum Mediohoi 6c geates fuas , io 
rebellioaem coatra eumdem Dmiioum fe fe poiuerunt Gar- 
lafcum , 6c plures alias Terra; Lomellio£e , & ultra Padum , 
Sale , Viqueria , Montebellum , Turris de Mmte , Mmte- 
ferrarium , Burgus de Periolo , Biexuftura , Galcababium , 
Sandtus Antonius , Nibiolum , Stephanagum , Caftegn:>lum, 
& alia? plures ; quarum poftea aliqua? luerunt vaftata? per 
gentes Domini Mediolani . In territorio Tcrdonenfi rebella- 
runt Cafile de Noceta , Caftellarium , Viperulum , Vulpe- 
glinum , Monslealis , Villa , Cerretum , Montegualdonum , 
Cafafcum , Montemorifinum , quas omoia Caltra de diftriclu 
Terdoaa? iunt . Sed Dominus Luchinus de Verme , factus 
Locumtenens in regioae ultrapadana , veaieas Tctdonam , 
fcivit cum pauca gente , nempe D. barbuth , fagacitate & 
ftrenuitate fua de menfe Septembris MJCGLXU. combufta 
folummodo Villa Pulpeclini & prascedentibu* aliis vattis , 
omiia Caftra , excepta Villa , recuperare . Et pras \i£L\ per- 
fida Anglicorum Societas rediit ad partes Novarite. Bis Ro- 
magnaaum invafit , occupatis primo Cifolino & Arcomt- 
riaao, & demum intravit in Romagoanum , quum acolas 
periilTeat perftileotia , 6c foreafes non au ierent ibi habita- 
re . Tunc tertia vice pu^nando dicla Societas Ang'icorum 
Romagoaoum intravit . Et ftc fecerunt , ficut alibi faccre 
fuere coafueti , & pefte ex ea legioae interiermt ibi bene 
cjuingenti . Et quum difceilLfet a Caftronovo ea perfiJa So- 

cietas 9 



C H R O NICON, 247 

cietafc , illico prasii&us Domiaus Luchinus eam Terram 

vacuam & exfpoliatam recuperavit , ac peditatu & equi- 

tatu firmavit , Accolas profugos & expulfos debiliter rede- 

untes excepit , & pro Domino Mediolani cuitodit . Stete- 

rat ipfe diu Potefbs Albaj cura univeifa ejus familia , & 

Capitaneus Terrarum ejufdem Domini in Pedemonte , qua- 

rum multas recuperavit pro ipfomet Domino , ut inferius 

dicerur, maximis vexatus labonbus per gcntes & potentiam 

Marchionis & Aitenfium . Et utinam tempore illius Comi- 

tis Landi prajfatus Dominus Luchinus fuillet in Terdona , 

quoniam Angli non fuifTent ita fpalmiti & temerarii , nec 

Tcrraj praidiche Papienfes & Terdonenfes fuiifent perditx, 

nec tot infinita darana fuifTent in ipfis & aliis partibus il- 

lata; fi non fuiffet nec ipfe cum ceteris aliis fiipendiariis, 

qui non erat de Societate Comitis Landi , tunc miffi No- 

variam , eam pro nihilo faciendo & Hungaris . Sed quia 

non fuit diclus Luchinus , eifdem in havere & peifonis 

male fucceffit . Recuperato igitur Caftronovo , & recefla 

di6ta prav r a Societate , prsefatus Dominus Luchinus Itans 

Terdona? , diclo folo Caftro Villas Terdonenfi remillb pro 

rebelli , fieri fecit vafta ipfi Caitro circum circa in plantis 

& vineis . Potius profuit defedtio & rebellio dicli Caltri 

quam reduclio , quia parum illud poteft , & conititutum 

eil citra Scripiam . Et Cives Terdona? , & prsecipue Offi- 

ciales fe fe lignis ad focum providerunt . Secus male quo 

ad ligna fe fe habuiffent , quum pro uno Floreno non 

poffit haberi plauitrum lignorum . Deinde Dominus Luchi- 

nus , junclis peditibus locorum Domini Mediolani , circum 

cirea Papienfem didriclum fecit magnam cavalcatam ma- 

gna vi contra Viqueriam & Retorbium , quod erat Caftrum 

& Viila valde fortis ; & de fequacibus Viquerice cepit vio- 

lenter , & pra^datus eil , concremavit , & minavit ; plures 

homines lpfius loci captos abduxit , inter quos Dominum 

Bufcaliam vulneratum , & plures alios DQirunos de paren- 

tela 



* 4 8 PETRI AZARII 

tela Dominorum Sancli Nazarii , quos in Terdonam duxit 
captivos , ex quibus captis duo rultici fuerunt fufpenfi , & 
ipfe Bufcalia Mediolanum ducftus . Sed non fuerunt ii ru- 
itici fufpenfi , pro eo quod didtus Bufcalia dabat intellige- 
re Doinino Luchino prsedicto de retiituenda Domino Me- 
dtohmi Rochetta Catalbabii , quas erat ipfius Bufcalia? , & 
iu qua erat unus fuus filius . Quod tamen exfequi non po- 
tuit , pro eo quod Viquerienfcs fciverant de dicta promif- 
fione . Deinde die fequenti prasfatus Dominus Luchinus , 
poiitis muitis gentibus in iniidns a parte vcrfus Caftclla- 
rum , equitavit iubito ad Terram Viquerise . Gujus iuper- 
bi habitatores fperantes , quod Dominus Luchmus eilct 
cum paucis gentibus, armati ad conflictum exierunt , mui- 
ta damna inferentes noftro equitatui ftipendiario . At no- 
ftri retrocedendo , & fugam fingendo , infcclatorcs dedu- 
xerunt a longe . Et tunc profilientibus iis , qui infidiando 
latitabant , Viquerienfcs coeperunt verfus Viqueriam fuge- 
re . Sed non potuerunt tam cito , quin centum ex ipfis 
interfccli , & totidem lethaliter vulnerati fint . S.-ptuagin- 
ta capti cum beitiis multis ducli funt in Terdonam , & 
vafta magna in vineis illata . Capti fupplicium exfpccla- 
bant , quoniam fuperioribus diebus & paulo pridcm fcxde» 
cim de Salis in alio confliclu capti furcas in Tcrdona pafli 
fuerant ; & in Papia XLIX. de Oghebiano idtm fpeclacu- 
lum exhibuerant ( quam Terram in L>mellina fitam Do- 
minus Mediolani vi recuperavit ) & quadraginta de Gar- 
lafco in pluribus vicibus furcis pariter pcrierant . Scd ne- 
mo eorum Viquerienfium periit , prasterquim rres cx ma- 
joribus ( nam reliqui fuerunt libcre dtmifli ad preces Do- 
mini Afareti de Sannazario Gibellini , armcitia junclt cum 
Domino Mediolani ) & tres, qui fuerunt vulnerati, m )rrui 
funt in carceribus Terdonas . Sequcnti die praefatus Domi- 
nus Luchinus a Pontecurono , ubi cum exercitu pcrnocta- 
verat , rediit Viqueriam , ubi neminem in itinere obviam 

ha- 



CHRONICON, 24P 

habuit; ibique & circaMontembellum fecit vafta quae voluit. 
Univerfos burgos extra Viquenam valde amplos concrema- 
vit , quod valde profuit , ut infra . Dcinde profeclus eil 
Catalbabium pro Rochetta promilTa habenda , kd non po- 
tuit, quia filius Domini Bufcaliaa jam in Viqueria detentus 
fuerat . Vcrum univerfam Catalbabii Villam valde fpatio- 
fam concremavit . In Mergafmo apud Viqucriam , & cum 
ea fe tenente , omnia extra fortahtia mcendiis abfumfit . 
Villam Montifdondoni , Caitrum Nibioli , Caitrum Sandti 
Anronini in Papicnii dittriclu recuperavic , & in montanis 
Papienfibus Stephanagum cum Cattro, & Cailrum Cafbgno- 
lorum , fita omnia in uno cuneo fupra & apud Montem- 
bcllum. Hifce peractis ivit Claftigium , & deinde Papiam , 
& Mcdiolanum , cum Comite Ntcotao Hungaro cum fuis 
Hungans , qui fucrunt Cafll ( & quidera male , ut infra ) 
& dc praefcnti defcribuntur per Dominum Bamabovem . 
Dominus Lucliinus in Papia graviter a^grotavit, cujus pro- 
feclia e Terdona multum obfuit eidem Civitati. Nam pra> 
dictus Dominus Aibaret Sterz caput Societatis Anglicorum, 
& in Romagnano exittens cum illis illius perfiJae Socie- 
tatis , quos fecum habere potuit , curavit cum quingentis 
equeitribus redire Terdonam , & diftulit tantum in rede- 
undo , quantum exploracor a Viqueria Romagn anum exfii- 
tit itinerc occupatus ; fciens de difcedii D-jmini Luchini , 
& de calTationc Hungarorum . Non potuit autem Domi- 
nus Albaret plures ducere pro eo quod in Rornagnano 
morbo intfiniti mortui funt . Et proprerea Romagnanum 
ipfum , & partes illas Novariae & Vercellarum totaliter 
dcrehquir ; & pro cuftodia Cafalini & Arcamariani , di- 
ftriclus Novarise , habuir alios dirnirtere , pro eo quod in- 
fclVbantur per Comitem Landum a Civitate Novariee , 
ubi tunc erat curo gente fua , ilhic venientem . 

Interim autem Simoninus Buccanigra Dux Januas pu- 
blicis. iniinicus Dominorum Mediolani > licet jamdiu occul- 

I i tus - 



25Q P E T R I AZARII 

tus , qui virtute fua curaverat , ut Anglici Lombardiam 

intrarent , pro eo quod gens Dominorum Mcdiolani ripa- 

riam lanu« infeltabat , dando auxilium D ominis Flifcato- 

ribus apud Clavarum , ubi Guelpni 6c Gibelliai terrigense 

eumdem pagum totaliter deftruxerant , magnam baliitario- 

rum manum , tamquam Gibellmoruin faucor , collegerat 

in Novis , & aliis Terns Januae diftridtui Terdonenfi pro- 

pinquis , ubi Dominus Bartholomxus Buccanigra ejus fra- 

ter una cum Luchinerto fi!io quondam Domini Luchini 

Vicecomitis , effedio ^enero ipfius Ducis, & plurimo equi- 

tatu & turmis XXX» & ultra balutariorum , dicebatur ha- 

bere cum diclo Domino Albaret aliquem tradtatum circa 

Alexandriam aur Terdonam . Quum itaque fuperveniiTet 

idem Albaret a parte Saiarum , ubi tacite pernodtaverat , 

apud Tcrdonam fummo mane cum equitatu tranfiens Scri- 

piam ad vadum Sancti Martini prope Terdonam , & pro- 

cedcrct verfus Portam Jmuenfan , ecce apparuit illa mul- 

titudo equirum & peditum a partibus fuperioribus , eara 

ducentibus dicYis D >minis Bartholomxo & Luchinctto . Er 

ftetit prnpe portam Burgi , prope quam fluit ac intrat ca- 

nale molendinorum , & intra unius horae fparium fe con- 

junxit , Hac mukitudine valde magna & pulcherrima ad 

pugnandum Dominus Albaret univerfam Civitatem Terdo- 

nos. circumdedit , & a partibu> fuperioribus , & apud Ca- 

ftrum defcendit . Baliitarii cum carrigiis XXXVI. & bar- 

butis CL. cum Bartholomaeo & Luchinetto firmi fteterunt 

prope Bealium . Plauttra onulta erant fcalis , mantellis, 

lignis , ac aliis inflrumentis bcllicis , fale , oleo olivarum , 

ac aliis , Polt modicam moram Albaret & alii equos afcen- 

derunt,& verfus campum ferire venientes , dicli baliitarii 

fe cum ipfis equeitribus conjunxerunt , fadta parva fcara- 

mucia cum baHftis. Recla via omnes proftcli funt Vigozo- 

lum , quam Tcrram fcalis admotis, ac aliis machiriis & ar- 

tiflciis , conati mnt expugnare • Sed frullra laborarunt . 

Nam 



CTHRONICON* ayt 

Nam hoc facinus adorti funt fem* , & fub Solis occafum » 
& cum pluribus fauciis Viqucuam pcrrexerunt . Deinde 
certificati de abfentia Domint Luchini , & de gente Do- 
miui Mediolani folam Terdonam cum nonnullis Terris de- 
fenfura , dictus Albarct cum univeiiis baliitariis , Bartho- 
lomaso & Luchinetto , una cum oblidibus datis a Cattro- 
Noceto parum pridem ad Dominum Mediolam reverfo , 
profedtus eft ad idtm Oppidum ; a cujus hominibus, itans 
fupra foiTatum , petiit ilbi -Terram rcituui , fccus obfHcsr 
fe interfeclurura . Et quia fmi ipforum relcgatorum loci 
Arcem valde firmam fuftinuerunt cempore, qu > diCti obfi- 
des ducli fucrant Viqueriam pro fccunuu- habeoda de ttatu 
ipfius Terra? , debentis remanere ad honorem Marchionis, 
ficuti alite rcbelles ; fic quamquam ipfam Terram de novo 
ad preccs amicorum , quam omnes Gibeliini Domino Me- 
diolani reltituiffent , & non reverfis praididtis obfi Ubus , 
ipforum obiidum fiiii Caftrum ipfum tunc gubernabant ; 
& denegantes vicini Terram ipfam Cafalis reitituere , Do- 
minus Albaret fecit ipfis obfidibus in prsefentia ipforum vi- 
cinorum & filiorum , qui Caitrum poiTidebant , divdlere 
membra & projicere in foflatis . Et fic peragcntes , & fi!ii 
in Caitro fuper eminentioribus locis ipfius Callri exiiten- 
tes , cceperunt contra vicinos Cafalis clamare Proditores . Et 
fic viciffim contr.idicentes gens ipfius & Domini Albaret 
& aliorum intravit Cafale , & diclam Terram more folito 
ufurpavit . Ulterius progrefli rurfus Caitellariura , Vulpe- 
glinum , Viperolum , Montemlealem , Cerretum , & mul- 
ta loca verfus Cccimam occuparunt , & devaitaverunt , & 
fignanter Cattrum cum Terra Grumiafchi pro mediatione 
Marchionum de Varzio , & ibi pluribus diebus iteterunt , 
Caitra fuiciendo baliitariis antediclis pro Duce Januse , & 
pottremo Montem Gualdonum . Et dum dicli Albaret & 
a ! ii vidcrent , fe nit aliud peragere poiTe , quia Dominus 
Mediolani a partibus Placentia? Terras Marchionum Varzii 

I i 2 praa- 



252 PETRI AZARII 

praefidio firmaverat , Alexandriam redierunt , tranfeuntes 
fub noctis obfcuritate penes foifita Terdonae , pernoclarunt 
ia Ripalta . Et fummo mane fequ^nti cum aliis manipula- 
ribus Ducis Januae Villam Bofchi agri Alexandrini, accolis 
non perpendentibus , miferrime ac crudeliffme fpoliarunt, 
enormia ut fapra patrando. Arcein tamen minime habue- 
runt . Tertia deinde die iequtmti perrexerunt Pozolium 
Formicarium diilric"r.us TeHouaj , cum uaiverfo apparatu 
ad pugnandum . Sed fru trati cogitamine , cum porro pi- 
lato rediverunt die XVllL N )vembris MCGCLXII. Et hic 
in iftis fit finis , falvo quod de Terdona male poteft con- 
cludi . Nam Anno iuperiori tempore xftivo eam ejufque 
diftriclum invafit peftilentia , qua fex mortui funt ex de- 
cem , & ukra . Et fic illius Civitatis ftatus iimilts eft mi- 
ferrimse conditioni Vercellarum , Novarias , & Papise , & 
pari lamentatione poftunt paria infortunia collacryraari . 

C A P. XIII. 

Bamabos Vicecomes . 

BArnabos fecundus frater ex tribus , magnus & excelfus 
Dominus Mediolani , aliarumque Civitatum de quibus 
in divifione & lubrUvifione , ut iupra , ex conjuge Regina 
plures fufcepit m^res , quorum natu major nomine Mar- 
cus numquam in puerili «tate rififle fertur . Nam dicitur 

„ Marcus ut alta fretnit vox per deferta leonis : 
& hoc myftice figurando nomen, & dicla Marci Evangelifta»'. 
Eft enim Dominus Bernabos veridicus, amans juftitiam, con- 
frans , impatiens , & nimium virtuofus , tamen aliquando 
voluntatem fuarn excedens . Curat namque ut plurimum 
fuo ftudio moderamina Civitatum fuarum regere , & in ar- 
duis confilio faniori potitur . Gubernavit femper & guber- 
nat Civitates fuas & loca prsemifta , aliqualiter non perden- 

do . 



C H R O N IC O N. 2?j 

do . Et fi cafu interveniente Caflrum , Burgum , vei Op« 
pidum perdidit , immediate omnibus poftpofitis ftudet per<- 
dita recuperare . Habuit namque in divifione fua in Medio- 
lano Domum quondam conftiuclam per Dominum Luchi- 
num Vicecomitem apud Sandtum Joannem in Conca , ut 
fuperius eft defcriptum , quam domum & Ecclefiam ma- 
gnificavit valde nimis ; Ampliavit enim extra muros primo 
conftructos ipfam domum rn tantum fpatio muris fortibus, 
merlatis , & altis , brachm XXV. ^ ut intra arearh lu- 
ftraret fuos ftipendiarios , & ipfamet Domus cequiparand* 
fit eminentimmo Cadro pluribus portis , & claufu.ris.brdi* 
nato . Eccle.fiam prcediclacn magnificavit muris , eaalaturis , 
picturis , & altaribus , quorum majori fecit fe ad vivurn 
fculpi in marmore armatum eo modo , quo prodit ad bel- 
ium , geftaprem baculum dominii, ac a lateribus itipatum , 
flatuis referentibus ejus juttitiam & forntudinem.", quihms 
virtutibus innixus regit ; eamque flatuam locavit in fupeT- 
ficie Altari* majoris . Amifla per Dominum MatthaSum fra- 
trem fuum curavit fummo ftudio recuperare , coutemta ex- 
penfarum gravitate . Curavit pacem habere , fi potuiffec 
cum prsefato Domino Joanne de' Olegio bccupatore Bono- 
nise ; & pace promifra. curavit cum eodem Domino Joanne 
pacifke llare , & pro, pace feryanda.eidcim Domino Joanni 
reltituit Caftrum Bazani , quod contra voluntatem ipGus 
Domini Joannis pouederat . TTunc ambp cosperttot fimul fa- 
mulari . Dominus Joannes , ut de fide fua certi&fem , face- 
ret Dominum Birnabovem , accepit ab co Poteilatem m Bo- 
nonia Dominum Guillielmum de Arimondis de Parma Ju- 
rifperitum , olim Vicanum-ije:t>eralG^^E)pm r ini:.Joanqis Ar* 
chiepifcopi . Qui Dominus Guilhelmusi^Siiimm vegerei: Bcf* 
noniam , coepit farrfiliam pr*etati Domini» Barnabovis adve* 
nientem Bononiam bene traclare , &; ; quosUbet juxta gra> 
dum . Quoniam Dominus Barnabos ppffidebat Terram Lu- 
gi in medio Romandiolse fitam , cujus : cauila debebat Do^ 

mi- 



254 PETRI AZARII 

micellos fuos per Bononiam faepius mittere tamquim Offi- 
cialcs , & aliquando Collacerales fuos , & etiam M ijores , 
qui recreationis cauiTa 'aliquando pluribus diebus Bononia? 
morabantur . Sed Dominus Joannes de Olegio , tamquam 
afpis non furdus fed vigilans , greffus mifTorum htorum fci- 
fcitabatur ab Ofticiahbus fuis , verens ne deciperetur , 
iicuti ipfe alios deceperat . Quare una die pravis fuis cogi-f 
tationibus non valens retidere , labi inccepit ad talia pa- 
tranda , ut potius timeretur , & iagacior videretur . Et fic 
opportunitate capta , armatifque ftipendiariis fuis , detinuit 
praedidtum D'>minum Guillielmum Poteitatera , & D >mi- 
num Henricum Ducam filium qu >ndam Cailrucii de Lu- 
ca , & Bennum de Valgrana Domicellum D.>mini Barnabo-* 
vis , ac nonnullos alios , quos omnes illico carceribus manu- 
pavit , ipfofque tormentis addictos fecit confiteri quas vo- 
luit & fcribi , & deinde ^fuper placea Bononise tam^utra 
publicos fuos proditores decapitari fecit Anno MCCCLVT. 
die VliL Februarii , nihUoalio juridico exfpeclato ; & quoi- 
dam aiios diverfimode torqueri & decapitari fecit , & 
praacipue unum ex Cancellanis fuis , quem volebat ex to- 
to prasdicta confiteri . O qaam horrendum fuit tantura 
nobilem virutii Dominum Henricum tati modo perdere , 
defenfione fua non obteiita , quum praefatus Dominus Ca- 
ftruciusdominatus fuiflet pluribusiCiviratibus, ut fciebat , 
& caput eflet in Tufcia partis Gib-MiTiae , pro quibus 
prasdidtus Dominus Joannes de Olegio dcbebit reverenter & 
maturius ad ■ informationem procedere . Praeticli & etiam 
majora non profuerunr, quae tacenda funt • Irao quintof- 
cumque poterat mcaparare , potius gl^riabatur in facien- 
dis injultitiis , ut B^ottienfesickf ^iosadnaereutes potius per- 
terreret . De praedicftts doluit Dominus B f rnabos , & ad mor- 
tera ufque condolebit de perditiorte tanti n>bilis viri Do- 
mini Henrici provifionati & focii fu» . D >Iuit de tam an- 
tiquo fapiente , & diu in fcrvitiis Domus Vicecomitum pe$ 

ieve- 



CKRONICON. 255 

fcverato . Doluit etiam de fideliftimo Domiceilo . Tamen ref» 
pirans , omnibus poiipofitis, curavit de recuperatione olim 
fuae Bononia^ , multoque magis de fuorum Officiahum vin- 
dicta . Et tunc ordinato magno exercitu milit Dominurn 
Joannem de Befocero Capitaneum Generalem a carceribu? 
Mantuae , ut fupra , relaxatum , ad populationem Statu* 
dtcli Domini Joannis de Oiegio . Qui Gapitaneus fagaciter 
procedens cceptt territorium Bononia? invadere cum MD. 
barbutis , & infinitis peditibus , & in Crefpolano caiira- 
metatus eft , & ibi Gaitfum ipfum resedificari fecir , & in 
Cafalegio exiltenti prope Bononiam fecit Baitidam ita for- 
tem , quod affidue Givitatem Bononice vexabat , rupto Ga- 
nale Reni decurrentis per Bononiam apud Bailitam . Et iic 
procedendo didtus Capitaneus Domini Mediolani ccepic 
montanas partes Comitatus Bononieniis invadere ; £c tunc 
ipfa loca Dominis Mediolani adhseferunt , quibus in locis 
Officiales pofuit . Deinde apud Civitatem verfus Renum 
locavit exercitum in Villis Arzeni & Arceliatce , fuper na- 
vigio caftrametando , ubi tamdiu iletit , quod maxima 
inopia habebatur in Bononia propter devaitationes 6c in- 
cendia in planitie , & propter occupationem montanarum 
partium , in quibus Dominus Joannes de Olegio folummo» 
do duas Arces habebat , videlicet Savignanum & Montcm- 
vegium ; nec alia in aliquo refpondebant Bononia? . 

In illis montanis partibus Pra^turam pro Domino Me- 
diolani agebat Mafchiolus de Perego , qui ftans in Scare- 
galafmo gubernabat Monzonum , Petrammalam , Capre- 
num , Roncaltaldum , Planonum , & ceteras VHlas Vallis 
fortes. Habebat Dominus Mediolani Poteilates in Serravalle 
cum aliis Villis , in Stagno & Barzio , iibi datis per illos 
de Ia Mofcalia in capite Reni , qui univerfas Villas & lo- 
ca Vallis Reni gubernabat , & in Crefpolano , qui partes 
fuas corrigebat . Et fic gente Domini Mediolani cuftodien- 
te Montem San<5be Marias fupra Civitatem Bononice a parte 

ver- 



2 5 t PETRI A Z A R I I 

verfus Meridiem ., nullus audebar Bononiarn , nifi furtive , 
mtrare vei exire , prout ncque a parte verfus fero propter 
Bartiam Caialegii , 5c exercitum in Arcellata locatura , a 
quibus ipfa Givitas afTidue verfus fero moleftabutur, quam- 
vis Dominus Francifcus de Ordelaffis de Imola Capitaneus 
Forlivii & Forlimpopuii in Romandiola vicinarum Bono- 
nvx , adverius aiios in.Lugo exiilcntts , & Bononiam infe- 
ftantes reiiileret , favendo Bononix . Nam etiam Dominus 
Joanncs de Olcgio totis viribus fe tucb :tur. Tenebat autem 
ipfe continuo Luchinum Savium de Novaria fuum fidum 
Cancellarium in Curia Romana infinuantem Papai & Car- 
dinalibus , quod quidquid prasfatus Joannes de : egio fe- 
cerat & faciebat de Bononia , cedebat & tendebat in fervi- 
tium Romanas Ecclefiae . Et fic evenit , quamvis tunc tem- 
poris diclus Luchinus mentiretur, quum dicat Philofophus: 
Primj Caritas incipit a Je ipfo . Videns autem praefarus Do^ 
minus Joannes , fe hujufmodi infeitationes & expenfas non 
poile amplius fuftinere, quum magna itipendia erogaret in 
cuftodiam etiam Bazani , Plumacii , Catfrifranchi , Nonan- 
tulae , Crepacorii , San&as Agatha? , & Sancli Joannis in 
Perficeto , fpeclantium verfus Mutinam in diftridtu Bono- 
nia» , nec non Terrarum Centi & Plebis , quamvis jurifdi- 
clionis eiTent Epifcopatus Bononiae, nec non aliarum verfus 
Romandiolam , fcilicet Caftri Sancli Petri ( de qu > pluri- 
mum dubitabat , Quum aliun ie eo perdiro non haberet ) 
Rocchaa de laMaila Lombardorum, & Caftri Doozd (153), 
ad quas prasfidio firmatas cuftodiendum infinitas expenfas 
patiebatur , ncc quidquam haberet de entratis , quum ex- 
tra muros nihilo gauderet , nec in Bononia poilet , five 
auderet plus rapere ; raptaque jam confumfiXet cum Mar- 
chione in fociali bello , & urgeretur itipendia perfjlvere 

pro 



(15J) Fone Dozze . 



CHRONICON, 257 

f>ro fcx menfibus vel ultra : tamquam probus cogitavit de 
remedio opportuno , eligens potius in dominatu Bouooias 
mori , quam mifere eam deferere fugiendo , & extraneas 
partes adire , quum fenem fe reputaret : ad akerum quo- 
rum duorum videbat fe neceffario devenire y & ad unum 
citius declinavit ; & prsecipue quia fortior erat , quum 
quotidie videat gentes iuas laceran tam in ipfa Civitate , 
quam extra . Brevi igitur undique eontraclis viribus- 
( & pnecipue a Florentinis , quibus dabat intelligere , 
quod quando plus nequiret , & amplius perfiitere non va- 
leret , Civitatem ipfis potius- quam Domino Mediolani 
daret ) eamdem pednibus & equitibus , ur potuit imple- 
re procuravit , multaique gentes tam de fuis , quam de 
Florentinis in partibus mootanis Bonnniae coMegk , ac ar- 
mavit baliftis & aliis artificiis , eifque dedit fignum r fcili- 
cet quod quum vidcrent fumum fuper Turri Afineiiorum-.» 
ad partes Cafaiegii totis viribus & ckato grellu accele- 
rarent . Hoc dato ordine & exfpeclato , quod Capitaneus 
txercitus Doinini Mediolan-i raififiet fcortam verfus Paaaiium 
pro vietualibus in quantkate infinita ducendis tute ad exer- 
citum, pro qua fcorta iverant CCC. barbuta? ex meliori- 
bus ; & quum fciviiTet eas gentes in icorta receiiiiTe , ruac 
apertis duabus portis Civitatis , & faclo dicTo fumo , Bo- 
nonienfes armati ronconibus, auxiliarii, amici acquifiti a & 
fiipendiarii fui ad Bailram Cafalegii veloci greifu perrexe- 
runt cum infinitis fcalis , fclopos , uncinos ferreos , bali- 
ftas , & mantellos defcrentes , ipfaraque Baitiam citcunx 
circa cGeperunt- oppugnare & debellare , mortem poftpo» 
nentes „ Et ante fuccurfum gentis equeitris Domini Medio- 
lani in campo fuprafcripto permanentis , intrarunt in eani 
Baitiam , tamen non fine Ccedet quoniam & Bononienfibus 
ipiis multi fuerunt lapidibus obruti , & aliis armis defenfr- 
vis correpri. At pradictis non obitantibus , quotquot ia 
Bailia repenerunt % occiderunt . Quibus peractis , Dominus 

Kk Jo 



5,58 PETRI AZARII 

Joannes de Befocero cum univerfo cxercitu ibidem eos in» 

vafit . Et quia equitatu prsevalebat •, brevis hora? fpatio ter- 

cenrum interemit , non levem tamen pafliis reiiitentiam a 

Bononienfibus, qui ronconibus ( ut eorum moris eit ) equow 

ei incii^b-int, aut perforabant , quare multi ex fuis equi- 

tibu« defecerunt . Jam pro eo inclinabat vidloria , & fi con- 

-flictui adfuitfent hi , quos pro fcorta ipfe miferat , taliter 

eveniiiet Bononiae , quod perpetuo de ipfa fact<e fuiiTent 

cantilenas . Ktenim durante conflictu jam Bononienfes fu- 

gerant ad montes . Sed fupervenit illa magna Florentino- 

rum & aliorum , ut fupra diximus , multitudo coadunata, 

qu# cum Bononienlibus profugis irruit viribus xcaiTumtis 

in gentem Domini Mediolani perfequentem Bononienfes uf- 

que in montana , eamque non valentem fuftinere impetura 

illorum rccentium & multitudinem aliorum cum avantagio 

defcendentium , in fugam coegit , maxima edita itrage , 

campo obtento , fractis totaliter hoftibus , <3c capto inter 

tot alios ipfo Domino Joanne de Befocero , qui in Marchia 

Ancouitana extitit carceratus, Cui tantam Tedemtionem 

pofuerunt, quod redimi non potuit . Imo de pr^efenti au- 

divi, quod ibidem dies claufit extremos. Gentes vero fua3, 

quas fugerant , partim Parraam 9 partim Lugum fe recepe- 

runt . 

Campum itaque obtinuit Dominus Joannes de Olegio, 
tjui genrem equeilrem habuerat a Mirchione Marchiae An- 
cOnitana^ pro Ecclefia , fed non in tanta quantitate , quod 
ipfe ab ea poiTet in Bononia opprimi. Hac victoria obten- 
ta , univerfum Comitatum recuperavit , excepta Terra Ser- 
ravallis, quam hodie -cum aliis Dominus Barnabos poflidet* 
'Qui Dominus Barnabos auditis prajdiclis rumoribus, doluit 
immodice , dc pluribus diebus vacavit , quod nullus ipfum 
vidit , nec aufus fuit loqui eidem . Sed refpirans, & ab in- 
coepto nolens defiilere , & imo in eis perfererans, maxi- 
raas gentes equeftres undequaque acquiutas collegit 3 cogi- 

tans 



CHR.ONICQ.Nr. 25* 

tans Terras faltem Bononi* cum Ipfa Civltate invadere ,, 

non permiiTurus , ut praefatu.s Dominus Joannes diftriclum 

poffideret . Quare difcedens. perfonaliter a Parma cum im- 

menfo exercitu , & potiffimum. Nobilium & potentium 

Mediolani , quos ad prasdicft-a requifierat % & cum infinitis 

peditibus , & prseupue bannitis a Civitatibus fuis ,. quos ad 

partes illas. juflit convenire , invafit Comitatum Bononia? ,, 

& vi occupavit Terram Crepacorii , cujus homines viden- 

tes mprtem , fibi adhaeferunt . .. Et cautius cuftodire coepit 

ipfam, Terram. Univecfum dcinde Comitatum rurfus adeo^ 

vaftavit , quod Bononia iterum uec intus. nec extra intra- 

tam habebat , uti nec habuerat tempore. prseterito .. Prop- 

terea Dominus [oannes de Olegio dubitans de ilipendia-- 

riis, fuis , fcilicet ne- ipfe ab eis propter iKpendia reftanria 

proderetur , aut venderetur y de remedio in prsedidtis. 

peragendis cogitavit , & fummo ftudio adhibuit , cogi- 

tans ex toto fine. maximis. difpendiis fe ilare non polTe B , 

D.ubitabat de Bononienfibus ,. quibus.tot & tanta enormia- 

intulerat -, tamquam publicus homicida ; multoque magis.du-- 

bitabat. de. Domjno Mediolanl, quem videbat induratum iu- 

profequutione incceptorum .. Cogitabat enim , quod fi con- 

tingerer> alianx Terram ultra. illas duas ^ nimirum Serra- 

vallem & Crepacorium , reincidere in Dominum Mediolani 5 , 

ftcuti Lugum & SancStum Joannem; in Perficeto , ipfe re- 

manfurus erat totaiiter carceratus in Bononia . Et dato quod 

Dominus Mediolani alias Terras non haberet , attamen cura 

prcedidlis bene cultoditis valla perpetuo inferre poterat Bo- 

noniae . Propter quas idem. Dominusjoannes , tamquam nors 

valcns diu; fubfiltere , ut fupra , neceflario habebat aut ven- 

di , aut prodi , aut. ad rumorem Populi maftari . Et ita 

prasdidtis. duobus malis nequibat, dare remedium , quin af- 

fidue ttimularetur. . Et quia. prasfatus, D.ominus Joannes de 

Oiegio bonus fuit fcholaris f ..&. valde intelligens , Kegulam 

-Fijfciani. ccepit praticare iic dicentem:.- Qwtiefcumqtie funt ducs 

Kk 2 regu- 



2tfo P E T R I A Z A R I f 

rcgulce repugnantes , aut una cedit altcri , aut tertia introduci- 

tur . Et iic per confequens prajcedcntibus multis , cum in- 

fidiis tertiam curavit iutroducere & introduxit , Quam ta- 

rae-n faniori confilio voluic experiri . Et pro eo nolens ccla- 

re qu*e protinus habebat publicare , juxta dk c ium Boetii : 

Qttoniatn fi operam medicantis exfpec~las , oportet ut vulnus dete- 

gas , fic detedto vulnere fuo confilium habere voluit primo 

a fuis , eofdem feparatim interrogans , pr^cipue quos cre- 

didit habere intelledtum . A quibus tamen fuadebatur , do- 

rainiura Civitatis Bononiaj reitituere potius Domino Barna- 

bovi quam alteri , pluribus & veridicis affignatis rationibus , 

de quibus propter iallidiurn operis nunc taceo . Mox ab aliis, 

de quibus primum •con-fidebat , confilium fibi impertiri vo- 

luit . Habebat enim Vicarium fuum generalem Dominum 

Joannem de -Senis , qui tamquam publicus Guelphus voti 

fuit , quod dorninium didt^e Civitatis reltituendurn erat po- 

tius Ecciefia; Romana? , ad quam de jure fpeclabat . Quod 

didtus Dominus Joannes de Olegio dcinceps non poterat fpe- 

rare de Domino Barnabove , nec de alio Domino Medioia- 

ni , quia tanta gefTerat contra ipfos , quod perpetuo ami- 

cus ipforum non poterat remanere . Spopondit iite Vicarius 

fe curaturum & faclurum , ut eidem Domino Joanni tanta 

&: talia beneiicia fierent per Ecclefiam , quod ei met , fuif- 

que nihii .perpetuo defuturum foret . Has Domini Vicarik 

ratiocinationes muki approbaverunt , & prsecipue Dominus 

Nicolaus de Neapoli , qui di£to tempore in Bononia exftite- 

xat doctoratus , & ailumtus fuerat cum dic~to Vicario . Ho- 

rum ergo coniilia fequutus eil Dominus Joannes de Ole- 

gio , fpreto parentum fuorum confilio . Et tunc de praefenti 

Luchinus Savius antedidtus ccepit ambafciatas pro prasdiclis 

exfequendis ferre & referre a Bouonia Avenionem , & c 

convcrfo . Et fic prasdicta m brevi firmata fuerunt tali pa- 

6to , quod Dominus Joannes de Olegio in vita fua debeat 

Civkate Firmana in Marchia Anconitaru cum univerfo ejus 

diilti- 



G H R O N I C O N. iti 

diftriclu uti & gaudere ; & quod Ecclefia Romana ultra pras- 
dicla habeat fatisfacere ilipendiariis exiflentibus in Bononia 6c 
Terris fuis pro fervitio praeftito , nec non fatisfacere Offi- 
cialibus ejufdem Dornini Joannis de Olegio » Hsec ultra prae- 
dicti Vicarius & Savius magnam Florenorum quantitatera 
habuetunr pro maloiTo ( 154). Et fic Eccleiia Romana a Flo- 
rentinis, recufantibus & nullo modo volentibus habere Vr- 
cecomites pro confortibus & vicinis propter prsmiiTa , 6c 
alibi jam didca , mutuo accepit quantitatern Florenorum , 
quaj rnodica non fuit . Solutiones promifTas fecit , & Terras 
diftriclus Bononienfis pro fe firmavit pradidio & fotnivit » 
Dum prajdida traclarentur , itabat pro Caftellano Ar- 
cis Caftrifrauchi Ardicionus de Momo Novarieniis , diu ami- 
cus Domini Joannis de Olegio , de quo Ardicioue ipfe Do- 
minus Joannes multum coniidebat , quum Catlrofrancum 
in planitie alias fortalitias priectllat. Sed Ardicionus cogi- 
tavit de flatu fco , maxime quia illi de Domo fua funt 
muhi - & Nobiles Capitanei divites fuper diitrictu Nova- 
rienfi . Et ne ipfe eilet caufla , ut iili per Dominum M2- 
diolani in pattibus Novariae perderentur , non curavit de 
Ecclefia Romana, quoniam Gibellinus erat. Sed aliam viam 
elegit & talem , quod prajfato Domino Barnabovi fub qui* 
bufdam paclis inter ipios initis Gaitrofrancum cum univer- 
fa fortalitia tradi^iit, Iicentiatis gentibus Ecclefiae , a Bo- 
nonia miffis pro muniendo illud Oppidum nomine ipfius 
Ecclefiae . Quibus Bononiam reverfis prafatus Dominus Jo- 
annes doluit immenfe de tali perditione , timens , ne pacla 
inita cum Ecclefia , deficiente Cailrofranco , deficerent . 
Poftquam igitur Terra? fuiiTeut per Eccltfiam firmatai pcse* 
fidio , ftipendiariis jam fatisfaclis , 6c Civitate ipfa Bor;onias. 

for- 



(154) Vulgaris ttaUci fermonis di&io , idem fignificans > ac iatine : 
ffy Pararinm 9 aut Protteneticum « 



2 62: PETRI AZAPJI 

foniica ( hsec etenim omnia praeftittfcat (155) Ecclefiae, 
qui ad pra?dic~ta venerat perfonaliter ) timuit , & de vita 
dubitavit , fuplicans ne occaftonc fui Populus Bononi* 
traheret ad rumorem licut traxit , quia non objtantibus 
minis & precibus dicli M.irchionis curabat ipfum Dominum 
Joan.nem. ejufque familiam finaliter devaftare .. Nam idem 
Populus jam fumferat audaciam ,_ & dum. adhue cfTet in 
domo lua, fcilicet ubi habitare foleb.u , ipfe Populus iuper 
platea eo audiente clamabat : Moriatur , moriatur proditor 
*Joannes Vicecomss de Olegio . Viperam magnam pidtam in 
pariete diclas habitationis Populus malleavic & ftercoravit 
cum tanto rumore , quod tota Bononia perfonnbat .. Tunc 
vehementius. timuit . Sed rum.ore fedato , & fuperveniente 
oocftis umbraculo ^ e Bononia clam fugit (156) & ftc reli- 

qua 



1 



(155) Hic fupple : Marcbio Marcbice Anconitana Dux Exsrcitus . 

(156) JoannemVicecomitcm.de Olegio , a Bononia clam fugiffe di© 
Martis 31.. Martii , hebdomad» praecedeiitis Pafchalem folennitatem v pro- 
fundo jam prove&ae no&is filentio > Civibus fomno fopitis , ac mille Cata- 
phra&prum ftipatum Cohprte ,. fe.lici.ter Imolam perveniffe , atque inde Ce- 
fenam. ad Pontificium Legatum piocefljffe , anno 1360,, tradit Matthaeus 
"Villani Hiftor. Iib. 9. cap„ 75. , & R. I. T. XIV. col. 593. D. , ac Corius> 
ad annum 1360. Chronicon vercMutinenfe Jo:. de Bazano R. I. T. XV. 
«ol. 63 1'. B. refert Marchiae Anconitanae Marchionem ingreffum fuiffe Bo- 
noniam , &. ipfius poffemonem, Pontificis nomine accepiffe die 8, Martii 
anno 1360. , & die ultimo ejufdem menfis , Joannem. Vicecomitem dc 
Olegio , no&is tempore clam difceffiffe . H.^c confirmat. etiam Chronicon 
Eftenfe R I. T. XV. col. 484. D. lpfum poftea, diem claufiffe extremum 
3:1 Civitate Firmi , die 8. Oc*ibri$> anno 1366., afferit Chronicon Eftenfe , 
R, I. T. XV. col. 488. A. Diftum Joannem Vicecomitem de OJegio filium 
naturalem fuiffe Joannis Vicecomitis Archiepifcopi Mediolani , non. dt-funt 
Scriptores ,, qui dicant ,.quod tamen falfum effe credo , quia Azarius R. I* 
T. XVI. col. 31.9. A, dicit , quod Dominus Mznfredus. agnomento Botta de 
G/ittego de Novaria ........ «. ht Olegio Caliro parvijjimi valoris , patren» 

iffsns Dowini Joannis de Ole$io 5 cnm »na mazia ferrea a guatn twtc portabat % 



CHRONICON, 2*3 

qua t*amilia contrafacla & perfonata . Et fi aliquls ex ea, 
remaniit , fuic taliter pilatus , quod capillum extra Bono- 
niam non portavit , excepto Luchino Savio antedic~to , qui 
verbo & opere ftuduit complacere ipfis Bononienfibus & Ec- 
cleilae , & prascipue in dicto fine . Ea nocle diclus Domi- 
nus Joannes fe recepit ad domum Roberti de Imola , & ia 
ipfa Civitate cum univerfa familia fua taliter qualiter fu- 
gata fe reduxit . Deinde Civitatem Firmanam adiit , ubi 
fuit receptus . Et promiiTis gaudet , portatis fecum etiar» 
Juis univerlis bonis . Attamen pluries dubitavit , & pluries 
maluiflet confortium Domini Barnabovis elegiiTe „ Profecto 
autem prsedidto Domino Barnabove cura proceribus & no- 
bilibus tam Mediolani quam aliunde fecum fociatis , prse- 
didtae Terra» Seravallum , Crepacorium , & Caftrofrancum 
per eum bene munitas & provifse , guerram pro eo facie- 
bant contra Bononiam & ejus Comitatum , quantum po- 
terant ; & faciunt de prsefenti . Sed elapfo tempore propter 
infefiationem Cafiri Plumacii , quod fitum eit inter Caitro- 
francum & Serravallum , curavit diclus Barnabos totis vi- 
ribus prsedictam Tcrram Plumacii cum cjus Arce habere* 
Et tunc dato Nobilibus Mediolani & aliis mandato , ut 
cum ipfo Domino Barnabove perfonaliter equitarent , per- 
venit cum infinitis gentibus fuper campis Plurnacii , ubi 
talia facta fuerunt , quod Cajfar Julius majora non fecit pro 
expellendo Pompejum fugientem de loco Brunduxii , Im- 
pletis foiTatis circum circa ltcet arnplis, profundis, &: cce- 
nofis , & dato ordine , quod foiTa ruflicis folis & equis re- 
pleretur , nec non promiflis duabus paghis duplicibus , & 
menfibus completis publice evulgatis 3 Nobiles & Capkanei 

de 



$Htcremit > & Olegium popalatus eji , ^r toturu covitrem*vit . Tomo vero eo- 
dern col. 741. E. tfteminit Frautifci VicetOTOiitis^ quem eju? Nepotefn Pat-ermm 
& legitimum efie dicit « 



2*4 P E T R I A Z A R I I 

de Buecadeferro intus exiftentes , prout etiam alii , timue- 
runt . Et fic celebratis pactis, ipiam Terram & Aicem de- 
derunt Domino Barnabovi , quam ipfe bene munivit , cc 
fornitam tenet de praefenti . De pnedidis autem valde ti- 
muit MarLhio exiitens in Bononia , verebaturque , ne ideni 
Doraimis Bainabos Bononiam infeitaret , ficut confueverat, 
ac proinde tam viva voce, quam per literas fanclam Apo- 
ftolicam Sedem appellavit , fcribendo & proteftando, quod 
nifi tantas haberec gentes , quie planitiem Lomb.irdia? co- 
operirent , Ecclefia Romana non poterat ie tueri a Medio- 
lano . Quare Ecclefia fubito literas ad filium iuum deitina- 
vit , nempe Regem Hungaria? , qui nunc aiios Reges Chri- 
ftianos potentia & perfonis dicitur antecellere , quique filius 
Ecciefice vocatur , quamvis alias taii nomine nuncuparetur 
Rex Francise , qui nunc parura potens effe propter immen- 
fos labores , quos paifus eft , ideoque Ecclefia a tali filio 
declinavit . Quo circa Rex Hungarise fubito tantos Hunga- 
ros induxit , quod. quum fuerunt in Bononia , omnia co- 
iTiederunt . 

Sed quia pra?dicT:a brevi tempore expediri non pote- 
rant ,. & fine maxima mora propter longhiflimum iter , 
quamquam omnia fub brevitate procederent, prasfatusDo- 
rninus Barnabx>s interea fadtis vaitis fuper Bononienil , di- 
miirifque diclis Terris. fornitis , Mediolanum rediit cum 
proceribus fuis fecum dudtis. Quum ergo Hungari venien- 
tes & fugientes tamquam leones & pardi attinxiifent Bo- 
noniam,, eam , fe fe recreantes , vacuaverunt vidualibus. 
Quibus vifis prasdi&us Marchio ipfos hortatus eft, ut Lom- 
bardiam y & potius Terras Dominorum Mediolani invade- 
rent , prout ita celerrime , & Dominis Mediolani non per- 
pendentibus r diftrictum Parmas invaferunt lacerando eas 
Terras. Et fubito ad Givitatem Parmas acceilerunt numero 
decem millia Hungarorum & ultra ; eam obfcderunt , & 
ia- eam muki intrarunt , quia Parmenfes nondum erant 

e*- 



CHRONICON. ; *<lf 

expergefa&i , & etiam quia Cailellanus a porta , per quam 
multitudo hoftium intrabat , aufugerat . Sed vicini eam- 
dem portam afcenderunt & defendcrunt . Ibibem fuperio- 
ribus menfibus propter quofdam rumores fadla fuerat cer- 
ta Grida tenoris , ne ultus Civis traheret ad rumorem , 
iicuti facla fuerat in Novaria , antequam caperetur . Verum 
Parmenfes audientes , quod Hungari intrabant pet portam 
Sancti Francifci , & quamvis tres partes fint contumaces, 
nihilominus unanimes dicebant : Nolumus cafi , & derobari 
miferrime . Et nolumus , quod noftrcs uxores conculcentur nobis 
midenubus . Quare poftpoiita Grida antedidla traxerunt ad ru- 
morem circumcirca , prsefertim ad locum , per quem Hun- 
gari intrabant , & eos taliter malleabant , quod arcus non 
porerat fagirtam emittere . F.t eos ejecerunt ex Givirate cum 
magno eorumdem detrimento , & ipfam Civitatem virili- 
ter defenderunt . Hungari igirur ad decem millia & ultra 
retroceffr, per difhiclum Parma2 aliquatenus vagati , coacto- 
que inter eos confilio , fine alio prcEc-minenti duce , in Co- 
mitatum Bononicnfcm regreffi,nil cum arcubus facere po- 
tuerunt adverfus prajdiclas. Terras per Dominum Barnabo- 
vem munitas . Et iic Civitas Bononiae & Comitatus paflus 
eft guerram , & patitur de pra^fenti . In confii<flu autem 
dato gentibus Domini Barnabovis fuper poderio Montif- 
clari y ducibus Dcminis Ugolino de Mantua & Comire 
Lando , ut iupra feripfimus , capti tuerunt XXV. Teuto- 
■nici , & ducti Medioianum . Quos Dominus B^rnabos in- 
vindiclam foekihiltml fupplicii , quod gens nefaria Comitis 
Landi fumfcrat cfa* nepote Domini Joannis de Bifocero in- 
nocenre juvene raotus in iram iimile fieri fuis non horruit. 
Sed- iceraro venia mortis I!lis de Societate Comitis Landi 
induJra , juffrt omncs exccecari. ,. excepto debiliori ^ quem 
cetercs ccecato.s< duc^turum fecit monoculum ,, eofque cmnes 
monoculo ducenre remifir ad eumdem Comitcm.. Anno 
aatem praeknti MCCCLXII. curavjerijnr Domini Canis & 

% l Al- 



aftfe PETRI AZARII 

Albuinus fratres, filii quondam Domini Maftini dd la Scala f 
facti Domini Verona? & Vicentia? propter mortem Domi- 
niCanis eorum fratns primogeniti per ipfos mort-ui , aliam 
eorurrt fororem maritare . Et curantes de matrimonio pro- 
pinquo , cum Domino Ferrariai & Mutinaj Civitatum , di- 
ctum fnatrimonium firmaverunt . Et daca praidicta nobili 
fotore eorum Domino Nicolao Domino Civitatum Ferraria; 
& MutiuaB propter mortem fratris fui Aldrovandini , de 
quo fuperius eft narratum , ipfum matrimonium diclii Fra- 
tres de la Scala contraxerunt contra voluntatem Domint 
Birnabovis eOrum cognati propter matrimonium nobilis 
Dominse Reginse- uxoris iu«e, tit diclum eft fupra, diu ce- 
lebratum . Pra?di<5ti autem fratres dc Ia Scala tamquam 
juvenes & magnanimi , habentes odio quae prasfatus Domi- 
nus Barnabos ofiendebat, moti ira , fubito fe confoederave- 
Tunt cum ipfo Nicolao eognato fuo . Et fimul jundii adhse- 
xentes Ecclefias habuerunt gentes a Bononia multas ,■•& fuis 
infertiSj habito tractatu cum parte Brufatorum in Brrxia , 
territorium feu diftrictufn Brixias in mulutudine glomerofa 
invaferunt . Et fic praedantes & comburentes diitrictum 
Brixix , datse fuerunt eis de liquido , & proelio non ex- 
pecftato , plures Terrse de diitrictu Brixise , & Terra Pon- 
tifvici fuper diftrictu Brixias five Cremonse . Quibus fubito 
fukitis pradicli confcederati & Ecclefia cceperunt diitrictum 
Brixiae alibi propulfare » Auditis praedictis praefatus Domi- 
nus Bernabos , dedignatus de cautelis illis-, fubito verfus 
Civiratem Brixiae cum illis , quos fecum habere potuit , 
equitavit , dubitans ne Civitatem illam perderet ., & po- 
tius quia audierat plures de proditoribus fuis de Civitate 
exiviife . Et magis dubitavit de ipfis receffis, quia Guel- 
phi erant , quam fi fuiflent Gibellini , quum illi de la Sca- 
la faveant parti Guelphae „ De Ferraria autem & Bononia 
non eft dicendum . Dum autem fuit in Brixia , prasterita 
una die per intervallum Nobiles Mediolani & multi alii 

im- 



CHRONICON. 267 

immediate fequuti funt eum . Et quum vidit gentes fuas> 

animoias ad lpiura profequendum , dato ordine in Brixia, 

recta via acceilit cura gentibus iuis equeilribus & pedeilri- 

bus. in magna quantttate Pontevicum . Habcbat enim Ter- 

ra Pontifvici Catlrum ab, uno capite valde. forte ,. quod 

inimici intrati &. vicini didtae Terraj non poterant habere.. 

Nec in. ipfo Caitro intraverat nec unus ex vicinis ipfis.. In 

qua Terra dicuntur habitare CCC. habiles ad bellandum 

& ukra.. Et videntes pradicli de Eccleiia 8c. confoederati ,, 

quod; Caitrum id: erat inexpugnabile , nifi durante obildio- 

ne % fubito munierunt fofTatura circum circa , ne in ipfo 

Catiro, aliquid intraret veL exiret l Et primitus in, Terra 

diclium foilatum fecerant cum palancato fuperius ; & 

in ipfa, Terra pro cuftodia ejufdem ,, 6c obfidione dicti 

Caftri tenuerunc barbutas. CC. amicorum , : cum quibus 

& fe ipfis fperabant univerfo Mundo refiitere propugnan- 

do, 6V ipfam Terram Pontifvici , Caftro noa obiiante ,, 

defendere ... Dum autem. prasfatus Magnificus Dominus 

Barnabos Pontemvicum propmquaflet cum gentibus fuis , 

juflit Gaiteiianum pontem levatorium a parte. exteriori pro- 

pinare , &.a parte interiori fimiliter , noa obftante foilato , 

& vallo, fadto ia oppofituai intra Terram . Quibus ambobus 

pontibus propinatis , prsecedens ipfe Dominus Barnabos Ca- 

ttrum. mtravit &. exivit , & fic univerfi qui cum eo erant L 

Defcendit ipfe 9; & alii defcenderunt , & pugnando ccepit 

repcre fuper foifatum. noviter factum intra Terram- . Non 

erat auteai dictum fofTatum multum folemne , pro eo quod 

ipfum in frequentia ruttici fecerant , & Caftellanus quan- 

tum poterat devecabat . Pra?dircT:i. autera intra ftantes tam 

forenfes quam terrerii ad defenilonem fuatTr & dicti fofTati 

intendebant jaculis , lapidibus ,. lanceis , ; & aliis projeclis ad 

fe delendendum . Tamen, nihil profuerunt , quoniam ipie 

D-ominus Bernabjs per publtcam violentiam Terram arma- 

ta: manu. mtravit. , & univerii fui procedentes fubito intra- 

Ll z ve- 



m PETRI AZARII 

verunt , captis , rmrtuis , & trucidatis pra?dicl:is rufticis & 
foreniibus , & ad fiaem deduclis . Et fic locus ille reman- 
fit iMa»fus , 

Dcinde pra^fatus Dominus Birnabos coepit alios inva- 

fores Terrs fija; Brixienfis perfequi , & fugiendo per diver- 

Ai Ioca expugnare . Quo vifo prasdicti proditotes viden* 

tes fe protinus dellruclos , pacifcentes cum ipib Domino 

Barnabove , & fubito aliquas excufationes ailegantes , Ter- 

ras prasdictJs confoederatis datas reftituerunt eidem , & Me- 

diolanum venerunt , ubi funt de pradenti . Et pr#dicti de 

la Scala & Ferraria , tamquam truffati , cum odio fuo re- 

patriaverunr . Interea Brixias & Veronse morbus in tantum 

infiluit , quod unus non exfpeclans alium , habuit cum Do- 

mino Jefu Chriilo confiteri & pacifci . Ipfls confoederatis im 

tali cafu dimiffis prafatus Dominus Barn.ibos cum Societate 

fua Mediolanum in pace Sc alacriter redivit , ubi eit de 

praeftnti . Nihilominus de menfe pra?fenti prafatus Domi- 

iuis Barnabos coadunatis ftipendiariis fuis in magna quan- 

titate , & cum nobilibus Mediolani , praecedentibus Hun- 

garis , & aliis de novo ad ttipendia captis , Parmam accef- 

iit, Quare autem iftud inierit , alterum duorum fuit . Aut 

timet infeitari in partibus illis per didtos confcederatos & 

Ecclefiam : aut cogitavit dare fcortam cum vidtualibus Tec- 

ris fuis prasdicftis exiftentibus in Gomitatu -Bononiac , qu<e 

muitum per Ecclefiam & dictos confoederatos infeftantur . 

Venationis autem caufTa partes illas cura tanta gentium 

quantitate non adivit ; & certe in cura & ftudio venandi, 

& agros potiundi , omnes alios Nobiles antecedit , & ni- 

mium in canibus deleclatur . Et dum praedictas venationes 

facit , fegregatus ab aliis infinitis fecum duct-is paludes in- 

trat , & opaca majora nemorum , quamquam folus . In 

quibus locis longiffime folus procedens , faepius a focieta- 

te ejus perditur , quum non inveniatur . Et dicitur , quod 

una vice dum ia conflnibus Laudenfibus per nemora de- 

viaf- 



CHRONICON. 1&9 

viaiTet tempore hyemali , Befciebat quo diverteret * Et itc 
per latebras nemomm folus vagans, tamquam -defperatus , 
invenit unum Rufticum pauperem & male veftitum , tapas 
pro faciendo novas parafides laborare . Et :gaud-ens ^de tali 
reperto , ivit ad ipfum , & dixit : Ave , frater . Dixit labo- 
rator . 'Oportet b-cne , quod me adjuves ., quia die hodiema vtale 
lucratus fum panem proprer temporis afperttatetn , Et fi peraHdi 
ceftatcm , certe non perdam hyemem . Dixit tunc Dominus Bar- 
nabos defcenturus ab equo valde feflb : Amice , quomodo per- 
didifii -ceftatem > dicas mihi : Nonne fuit ceftivo tempore maximus 
calor & copia bladi & vini? quid perdidifti ? Refpondir Rb- 
iiicus., & femper lignamina picando : Nam ■hdbemus iterum 
diabolum pro Domino . Sperabamus autem., quod propter expui- 
fmem Domini Bruzii l r icecomms diabolus effa mortuus ., fed al- 
ter fufcitavit , quum rapit mihi C aliis miferis Laudcnfibu ; 
plura 9 quam poffimus htcrari + Refpondit Dominus Barnabos*: 
Certe talis Dominus male facit*. fit ipfi Rultico dixit : Voh , 
& rog® quod me dncas extra nemus . Tempus eji enim prope 
fero. Nec habes heic plus ftare, fi repatriare intendis . Refpon- 
dit Rufticus : \bi non eft punclus -. Sed reperire ccenam para- 
tam , punfius effet : qnod non credo . Imo dimifi uxorem meam 
cum pluribus filiis in caficula , & cum modico pane . Dixit Do- 
minus Barnabos : Si autem non vis ducere me extra nemus gra- 
tis , venias ., & tibi fatisfaciam . Dixit tunc Ruliicus : Benc 
video , quod a labore hodierno vis me deviare . Sed credo , quod 
fis fpiritus immundus , quia heic non folent Milites converfari-, 
Et dato quod aiiud effe nen poteft, veniam, ubi mihi fitisfacias '-. 
Refpondit Dominus Barnabos: Quid vis quod dem tibi ? Dix.it 
Ruliicus : Unum Grojfum de Mediolano . Dixit Dominus Bar- 
nabos : Tibi dabo groffum unum & ultra , qv.um erimns e-xvra 
nemus . Dixit Ruiticus : CogitaJU me decipere , ficut alii Offi- 
ciales dicli Diaboli me decipiunt , qui pedites veniunt in offiais^ 
& poftea equites revertuntur prcedatis hominibus . Certe quando 
erimus extra ncmus , tu qui es eques 9 fugeres^ & permittcres 

me 



s 7 o PETRI A Z A R r I 

m.e frigidum , excalceatum , & ccenofum . Quibu.s auditis dixit 
Dommus Barnabos: Frater , dato quod nolis mihi credere Grof- 
fum unum. , accipe pignus . Et taliavit puntale cinguli fui ar- 
gentei , <5c Rutlico dedit . Et tunc Rufticus repofito pun- 
tali in finu , fe movit , & euravit ipfum Dominum Barna- 
bovem ducere extra nemus . Noa cognoverat enim praefa- 
tum Dominum ,, eo quod veftirus erat de uno Saccameno 
aigro .. Videns autem Dominus Barnabos , quod de Ruitico 
peditante folatia, noa hab^bat , dixit : Frater , volo quocl 
equum meum in groppa^ afcendas . Dixit Ruiticus :. Poterit ilh 
Rozza. portare duos ? Tu videris ita groffus . Dixit Dominus 
Burna,bos : Bme te portabit & me , maxime quia dixifli quod 
male prandidtfti ., Refpondit Rutlicus : T» non mentiris, . Et 
tunc equum qualiter potuit ,, &. podice nuio , afccndit . Et 
lic per nemora, equitantes , dixit Dominus Barnab;>s : Fra- 
ter , tu mihi dixifli mala nova de Domino. tuo .. Quidnam dhi- 
tur. de fratre illius tui Domini ,, qui fiat Mediolani ? Refpon- 
dit Rulticus : Dicitur de illo melius , quam.vis fit ferus , quia 
pacem. ille confervat .. Ep nifi fic ejfet , ego & alii pauperes, pro 
Liborando aufi non effemus devia nemorum. intrare . Etiam con- 
fervat bonam juflitiam , & quts promittip 9 totaliter attendit . 
At ifie alter contrarium facit .. Et fic tota . via non celTavit de 
fimilibus dicere .. Etiam quod unus Caftellanus ipfi Ruttico 
acceperat aliquas petiolas terrarum , & mobilia fibi fpo- 
liaverat ,. & multa alia . Quum vero fuerunt extra nemus 
ia occafu Solis r RuQicus voluit ab equo defcendere &. re- 
iaanere ,, dicens :, Teneatis campaneam- per tales partes , quia 
umbraculum notlis fupervenit , & eatis. cito::aliter poffetis male 
pernotlare . Refpondit Dominus Barnabos : frater 9 tu.vis 
me decipere , & prcedifla dicis , quia vis tenere meum puntale 
argenteum ., Dixit Ruiticus totus. frigidus, quia calidus eun- 
clo & laborando equum afcenderat , & propter requiem 
frigidatus : Per Deum de puntali non recordabar . Sed accipiatis 
pmtale ; fi vultis mihi fervire 9i amore Dd , ferviatis . Sin au- 

tem 



CHRONICON, 271 

tem tn nomine Dei difcedatis cum puntali vefiro . Et certe fi 
puntale id penes me permaneret , poffet facere me fufpendi -, di- 
cendo , quod alicui prava caufa prcecedente in nemoribus, iibi con- 
tinue laboro , abfiuliffem . Et pro eo accipiatis . Et credo vos 
denariis non carere , & poffe mihi fatisfacere , fi placeret . 

Dixit Dominus Barnabos : Fniter , ut videas verum , ve- 
nias mecum . Et quum hofpitabimur , dabo tibi Groffum , O 1 fa~ 
ciam tibifieri bonum ignem , ut te calefacias , & asnabis mecum 
meis expenfis . Et pofiea cras bona hora redibis domum . Tunc 
exhilaratus Rufticus , cogitans calefieri , & bene coenare , 
& poftea die fequenti duodecira panes emendos in loco illo 
portare filiis fuis, & fperaiTet in nemore fub aliqua cellu- 
la jacere cum modico igne •, annuit pra3dii5tis . Et tunc de- 
fcenfus ab equo, ut fe caleiaceret, coepit per ftipulas cam- 
porum profilire , & diclus Barnabos ipfum fequi . Dixit 
autem Dominus Barnabos : Ubi ibimus ad hofpitandum ? Dixit 
Rufticus profiliendo : Ibimus Maragnamim , ubi funt hona hof- 
pitia , in quibus tam de nutte quam de die poterimus -intrare , 
& ibi nos 0* equus tuus qui hodie non ivit pro nihilo , bene fla* 
bimus . Refpondit autem Dominus Barnabos: O fmter , qua- 
liter bene dixifti ! Sumus multum longe a diclo Maragnano ? 
Dixit Rufticus : Qttid ad te ? Si non poffumus ire de die , ibi- 
mus de notte . Non enim dixi tibi >, quod portce ibi non claudun* 
tur ? Refpondit Dominus Barnabos: Frater bene dixifti . Ergo 
vadas , tamen moderate , dato quod fimus in loco tuto . Et iic 
procedentes ambo viderunt magna luminaria exire de Ma- 
ragnano , venientia verfus ipfos . Nam univerfa focietas 
ipiius Domini Barnabovis non reperientes ipfum, redive*- 
runt Maragnanum , fperantes quod per aliam viam, ficuti 
aliquando faciebat , Maragnanum redivifTet. Et quia ipfum 
non invenerant , exibant noclis tempore cum infinitis lu- 
meriis & brandonis cerse accenfis & non accenfis pro quas- 
rendo ipfum in deviis nemorum , cogitantes etiam quod 
per lumina , qu^ a longe noclis tempore apparent , poifet 

re- 



2 7 x PETRI AZARIi 

reduci .. Dixit Dominus B.vrnabos : Frater r vi£e* Tit multa 
lumma ? Dixis Rulticus r Video : Dixit D ominus Barnabos : 
Quid cffe potefl ? Refpondit Rufticus: Credb quod: dafta lumina 
excant dc M-aragnano- pro qucerenio- Dominum Barnzbovem. r qui 
multoths venationis cauffa per nemora dtviatus non reperitur . 
Dixit? Dominus Barnabos: Dato quod fic faciunt r bem faciunt , 
fi qucemnt Dominum fitum . Et fic procedentes ,. luminibus 
prasdiclis obviaverunt . Et tunc omnes exitienres. in ipfa 
cavalcata abequis dcfcendentes , cciaciinatis capueiis^ Do- 
jninuna. B&rnabovern falutantes cum Ruftico repertum , 
emnes, hilariter verfus Maragnanum redrverunt .. Et tunc 
prasdiclus- Rufticus perpendit , quod ille* cum quo venecat 
iic loquendo , erac Dominus Barnabos .. Et ad mortent tt- 
muit , maJens potius elie mortuus quam vivus .. Et fic di~ 
cendo Ruiticus , licet iovite , venit in GaitrO' Maragnarri, 
fperans ,. quod quum in ipfo Caflro. effet , poneremjr in 
«xterminiis . Quum autem ibi fuerunt T & defcwfis equis,, 
in fala fua prasfatus Dominus Barnabos riekns,. quantum 
poterat ,. fuis Militibus St Yicariis- geita cu.m Ruiiico 1II0 
-«narravit . Et Ruitieus iic pauper ck egenus & feedatus , m 
iala ad ignem maximum du£tus fuit folatii caufla. Et toro 
iero de Ruftico folatiabantur . Deinde coena parat-a prasfa- 
rojs Dominus Barnabos, jjLiflic Rufbcum ad ipfius menfam 
;.ib alio; capite federe , eique ica fecit fervir-e , ficut ipfe 
Dominus- ferviebatur . Quibus nolebat Rufticus annuere ; 
Jed Dorainus. Barnabos dicebat ei: Paclafervabo-. Nonne pro~ 
mifi tibi r factre bonum- ignem r (f7* dare ccenam meis expenfis b 
Ecce . Et> tib'p die oraflino dare groffitm unuml Dicebat Ruiti- 
cus : Ah Domine r tnifevere- mei„ Qita dicebam r proferebam fim- 
flioiter ,, tamqvtami homo-filvefier qui ut plurimum converfatur in 
folip&riis nemoribtts . Rogo ,, ut permittatis me abire 3 mihique 
$arc.atis\. Et* fic toto> fero, folatia fuerunt irnmenfa . Ccena- 
vit autem- Ruilicus valde hene : fed melius comediiTet \ y fi 
habujflct in. nemore . Et quura dorjnire voluit, pofitus fuit 

in 



CHRONICON. 273 

in una pufchra camera , ik aqua calida livatus , & in uno 
puleherrimo leclo r & contiauo rgjie accenfo y pofitus ut 
dormiret . Er fic timidus ledtum intravit . Nec propterea 
neeelTarium erat ipfum cxcalceare. Sed tunc voluiifet potius 
dormire m paludibus . Ec die fequenti coram ipfo Djmino 
Barnabove Ruiticus exftitit prasfentatus . Dixit Ruftico Do- 
minus Barnabos : Frater , ftetifth bene hae notle ? Refpon.dit 
Rufticus : Steti in paradifo . Sed vellem cum gratia vejira di- 
fcedere . Dixit Dominus Barnab->s. Si placet tibi % placst mihi\ 
dicens uni fuo Domicello: Des ei Groffum mum . Et imme- 
diate datus fuit fibi GroiTus. Deinde dixit Djminu> Bar- 
nabos : Amice % petas mihi % qui tihifeci a qttoi promift ', qnalem 
gratiam vis , & tihi fiet . Dixit Rufticus : Homim , fujjiit 
mihi , ttt in vita dimittatis . Et dixit Dominus Barnabos : 
Vitam vo!& tibi dimittere , & majara faceve . Petas alkid . Et 
tunc inconfufte prajdiclus Ruiltcus dixit : Voto , quod facia-* 
tis mihi reftitui campiculos meos % ®* alia % qux mihi rapuit jam 
dichis Caftellanus , & mn alhtd . Er de praefenti de prasdiclis 
gratia facia , & iireris reeeptis » receptifque aliis danariis 
pro expendendo cum famifta fua,. alacrirer recefut, & Ca- 
ftelfano didlas iitteras praefentavit . Qui vifis literis iine 
ftrepitu omiia reiiituit.Et praefatus Ruiticus in pace quievit. 
Anno autem proxiroe pra?terito a?itivo tempore cocpic 
morbus M^dtoiani & in Comiratu invalefcere , & in tan- 
tum invalutt y quod pra?termiflis , ut fuperius eft diclum , 
omnibus remedus in Civitate & fuburbiis brevi tempore 
mortu* funt ieptuagmta ieptem millra virorum . In C oroi- 
tatu vcr.> tanti» quod numerus ipiorum non poilet defcri- 
bi . Propter qua? multce Terrar in Comitatu ut plurimum 
vacua? funt dimiiTas . Cujus rei camTa Domini Mediolani 
cum univeriis familiis de Civitate rpia rcceilerunt , ad eo- 
rum Caitra divcrtendo ^ Et etiam rrt Ctvitatibus praefati 
£>) rni ni Barmbovis inBniti propter morbum pei terunt , vr~ 
delicet Brixia; % Crcmonae , Parmae 9 & ki aliis umveriis 

Mm Ter- 



274 P E TR I A Z A R &T 

Terns fuis J^rnbardise. Cujus rei cauila homines dictorum 
locorum depauperati luiit , non tamen in tantum quau- 
tum funt alii Civitatum praemitlarum D jmiai Galeaz j 
qui propter deicripta & alia deducti funt ad finem . 
Contrarium fecit Dominus Barnabos aliorum Dorninorum 
Vicecomitum prasdecefforam ftsorum , & praecipue Domi- 
norum Luchini & Joannis Archiepifcopi , qui Curias pro- 
xiigaiiter tenebant -, dando comedere univeriis .habenubus 
cum.ipfis orficia , & Curialibus ., & multo magis Nobih- 
bus Mediolani & Lombardias . Ilte autem nullam Cunam 
tenet , nec habere vult , nec in domo fua comedunt , niii 
ex toto neceilarii pro fibi & Dominabus fuis ferviendo , du -> 
Vicarii , & tres Confiliarii , videlicet Dominus Ubertus de 
Modoetia., Aironus Spinula , Giavatius Reina ., •& nulh ahi. 
Pro quibus & aliis fervatis dicitur nullus Italicus tantam 
mobiham habere , quantam ipfe . Si dare debet aut pro- 
mittit , uno motu folutiones facit , & promifla prodigaliter 
atrendit . Stipendia in fuis terminis , videhcer completo 
rnenfe fervito , femper dat , & tiipendiariis exiilentious in 
panibus Bononia? in principio meniis ferviendi , fine aliqua 
retentione dat-. Saspius irafcitur , & durante dicta ira nul- 
lus de Mundo audet fibi loqui , excepta Domina Regina , 
nobili & fapientifTima conforte fua , quas tunc ipfum cu- 
Tat demulcere , & demulcet , & a dicta ira trahit ; quo- 
niam illam inter ceteTas diligit . Et pro eo rarius in fubje- 
c-tos in danariis condemnationes facit , fed potius in per- 
fonis i propter qu& multo magis timetur . Et quod fit ve- 
rum , experientia audietis . Nam habebat in Pergamo ad 
ofEcium ilipendiorum Antoniolum de Orta pro Notario , 
qui fcribcndo pulchre alios excedebat , & qui ab adolefcentia 
lteterat pro fcribendocum Domino Joanne Archiepifcopo, & 
cum eo , quem carifTune diligebat . Qui Antoniolus in di- 
cta Civitate exercens offiaum Liannarum , accepit uni 

ConefUbuio pro hcentia danda ipfi decem octo , & 

pete- 



CHRONICON, ifS 

petebat tamquam pro bona andata ab ipfo GrofTum unum., 

Et ipfis contiadicenubus dixit Coneilabulus , quod Mediola- 

ni diceret Domi.no Barnabovi . Et ficut dixit , fic fecit . 

Dum ergo Domwus Bamabos tunc in praedicta Civitate per- 

iiileret , itle Goneitabulus ad curiam fuam accedens , & ad 

ipfum Dominum procedens , dixit quod ifte Antoniolus m 

Pergamo ftipendiarios fuos deprsedabatur . Quibus auditis 

finc alia determinatione & defenfione prascedente juffit 

unum fu.um Domicellum cum literis fuis de praafenti. ire , 

dirigendis Potellati Civitatis Pergami , ut vifis prasfentibus 

dictum Antoniolum per gulam laqueo facecet fuipcndi fub 

pcena fu.fpenfionis ipiius Poteitatis . Qui Poteilas , Jicet in- 

Yite,didtum Anton.ioIu.min Palatio Pergami nullo. alio 

exfpedlito ,. niil quod cuoi Sacerdote confT.teretur , (ufpendi 

iecit ., Qui rcdemtus fuiifet per fe fk per alios ejus am.icos , 

antequam fic indebite fuiilet mortuus . De fufpenfione cu- 

jus tamquam dilecli ipibrum Domina Regina grariam obti- 

nuit ,, Sed nuntius. fequens. cum gratia fua Pergamura, cu.r- 

rente equo ivit ,, fed. non profuit , quia ipfum calidum fu- 

fpenfum invenit . De quo doluit etiam. ipfe Dominus Bar- 

rtabos . Nam de ira illa dolet ad mortem ,. &. de geitis. m 

ira per ipfum potius, dolet ; fed nullo, modo multoties ab 

ipfa abitinere poteit , & pro eo tunc , quantum poteft , la- 

tet . Propter quod homincs valde dubitent de ofEciis fuis , 

& multu-m non curent .. 

Sed aliud eu' % quod propter habenda ofEcia fua nullus 
daret denarium ; fed gratis , &; ex virtutibus hominum quas- 
cumque majora dat j nec ab ipfis. officns fLwtis fex menfibus 
aut anna Officiales removet ; fed il fe bene gerunt , po- 
tius confii mit , &. ad alia. majora provocat . Et fic perpe- 
tua bonum Orficialera non dimittit .. Et pro eo Officiales 
fui iludeot prsevalere , & alios excedere .. Et propter dida 
valde bene fervitur. Si aurem. fecus facerent , au.^iU de 
Antonioio fupiafcripto .. Curat mu!tu.m habere homines,^ 

Mm z &pa- 



*7* PF/TRI A Z A R I i 

&: potius juvenes prodigos de perfona , & non Icqu?ces 
( quos in omni cafu habet odio ) quibus multum favet , & 
cum eis raultum converfatur Mediolani &• extra ; ipils ta- 
men fecundum merita tribuendo , & quibus quando pro- 
ponit unum facere , non habet niil jubere ; & quod proce- 
dant direcle vel indirecte , de ifto non ftudent : [cd iic tar- 
de & tempeftive , iicut ipiis Scarafonis ( 157) etiam Officia- 
libus fuis praecipit , prasdicta cum fumrno itudio exfequun- 
tur . Luxuriofus valde fuit , & praxipue tempore juventu- 
tis . Nam quas in adoldcentia carnaliter cognovit & dile- 
xit , perpetuo a gratiis fuis non recedunt . Et iftud patet de 
una Domina Johan-nola , quae eft Mediolaneniis , quam tunc 
cognovit & diicxjei , qua3 ab ipfo infinitas gratias habct ; & 
quem , five iit iratus (ive non , verbis vituperat , & dicit 
quidquid vult , nec cura ipfa irafcitur. Sed quum equitat 
audiens prsdicta ridet , & dicit quod e(t una ftulra l nec 
aliud eit. Ex qua quia erat nobilis Domina, fuiiulit unani 
filiara fuam , quam uni filio Domini Baidini de Suardis de 
Pergamo , unico & ditiori aiiquo Give Lombardia? , in ma- 
trimonium copulavit . Quam noluit per alios diligi nec in- 
fpici ; propter quun multi N >biles exftiterunt periclitati Me- 
jdiolani , & pra^cipue ille Dominus Pandulfus de Malateltis 
de Arimino. Qui dum eiler Capitaneus Generalis extra Me- 
diolanum gentium Domini Galeaz fratris fui , & a conver- 
fatione unius talis D )mina3 noluiilet abilinere , fuit in Me- 
diolano de decreto ipfius Domini Barnabovis taliter vitupe- 
ratus , quod de verecundia & aliis iibi factis perpetuo con- 

dolc- 



•(157) Scarafone* , Scaronos , &. Scameres , Praedones effe , Da-Cangina 
afiirmat cirant Azarii textum col„4*3. A. , de morte Comitis Landi . Sca- 
ratws exercitus fecem efle 7 non inficior ; Scarafones autem , fi praefentifi 
A2arii texrus fenfuni confideres , funt fateliies ad omnia perpetrand* 
j-ubente Principe , patari ; Itali tales hornine* vocam Sgberri , Sicarii , 



CHRONICON. 277 

dolebit 9 nec Vicecomirum amicus erit . Quamvis illud noa 

ilt novum , quum Malateitas tenentes dominium Civitatis Ari- 

mini & plurium aliarum Civitatum tam in Romandiola , 

quam in Marchia Anconitana , Guelphi fint quantum pof- 

funt , nec umquam bonam voluntatem cum Vicecomitibus 

uti & per pnecedentia habuerunt . Et (ic per antiqua , cc 

nova pr^diclus Dominus Pandulphus , nuper Ecclefias Capi- 

taneus Guerras conititutus , ipfis Vicecomitibus Bononiae 6c 

extra fmiiirum procurat, & facit quantum poteil. Die autem 

Veneris XI. menfis Novembris MCCCLXII. prsefatus Domi- 

nus Barnabos multis ftipendiariis , Hungaris , & aliis prsece- 

dentibus , cum fua militia & Mediolanenfium comitiva per 

Civitatem Placentias Parmam adivit , timens infeilari, ut fu- 

perius eit defcriptum . Et dum cflet in Parma , fcivit de 

gentibus pra^didtorum confcederatorum, & cum DominoFel- 

trino de Gonzaga Domino Regii maximas quantitates gen- 

ttum , & potius equeftrium eiie coadunatas , in Regio <3c 

Mutina Civitatibus, pro gentibus fuis offendendis pro fcorta 

ad Terras Bononias mittenda . Quibus intelledtis prseiatus Do- 

minus Barnabos praedidis de liga petiit prcelium , cui pra> 

dicti colligati non aiTenferunt. Et tunc videns prsefatus Do- 

minus Barnabos pra^diclam recufationem , quamvis efTent bar- 

but« MCC. cogitavit ipfos de liga exire facere de Civitati- 

bus antedidlis • Et miiit in curfa una D. Hungaros & CC. 

barbutas , ultra modum armatas , & ipfos fequi fecit . Q.ui 

curfam fecerunt verfus ipfas gentes . Quibus vifis , bonitas 

& cernior turba ipfarum gentium verfus iilos Hungaros 

extra Mutinam exiens , & Regium , cum filio Domini Fel- 

trini iitos eit fequuta , Qui fugientes , in aperto fe recepe* 

runt ; & quum ibi iuerunt amba3 partes , neceffaria fuit 

pugna inter utrafque. In qua noiiri durius refiitentes, alios 

de liga pofuerunt in conflidium , gente Domini Barnabovis 

obtinente campum , ipfos de liga profequend^- , iiernendo, 

laceraQdo , mutilando , & capiendo quotquot voluk ex iliis 

& 



278: PETRl AZARII 

& majorem partem ipforum . Rcliqui fugientes fe reduxe^ 
, runt in. pradida Mutinenfi Civitate . Qjibus feliciter per- 
aclis. , ; dimifus gentibus itipendiariis iti Parma ,. pra^fatus 
Dominus Barnabos die XX.. Novembris, cum comitiva iua 
Mediolanum. redivit .. Dicta vicloria obtenta , & vento ipfo 
Medioianum , reperit Dorainam uxorem fuara. filium ma- 
rem peperiiTe .. Et. tu.nc cognita prajmilfa vidtoria , & am- 
pliatione fexus & maxime mafculiai % omnibus fuis carce- 
ratis betitficium relaxationis tribu.it * De quo ilantes in Tur- 
ri de Tiiao. potuerunt perpetuo & de tanta gratia gratu- 
lari. Quo faci.o dicitur ad partes Brixia; mbito cquitaife , 
& Hungaros prasdiclos. nuTule iu partibus Bononice , curn 
didto eorum Gomice , & praxipue Lugum in melto Ro- 
mandiola? conititutum , ubi itat pro ipfo. Domtno Barnabo,- 
ve Dominus Franeifcus de Qrdelaffis olim Capitaneus For- 
livii & Fjrlimpopuli Civitatum Romandiote . Ubi dicitur^ 
dictum Gomitem feciire t.rac c tatum. cum Hungans. fuis de 
dando Lugu.m,, ut akerum trium Burgorum EccletLe ; & 
quod dictus Gapitaneus in Lugo. exhlens perpendtt ,. & ip- 
ium. Comitem Hungarorum perfonaliter cepit . Eit enim 
Lugura Terra ex tribus Bu.rgis. fortibus , &. per fe ia me- 
dio Romandiolce conltituta , habens in medio Roccam val- 
de fortem , ; & quas de jure eiTc debet Domini Archiepif- 
copi Ravennae.. Sed Dominus Joannes Archiepifcopus, Me- 
diorani ,, emta Givitate. Bononiai , diclam Terram captam 
a praedkto- Duce Guarnerio & iiipendiariis diclt ducis emit^ 
& fic nomen Domini Barnabovis confervarur de pras-fenti . 
Prseterea prajfatus Dominus Bamabos perfonaliter ac- 
cendens , curavit fuccurrere Ga llro Montifvegii in Bjnoni- 
enfi diltriclu obfeilj per gentes Eccleiias . Et fperans ad 
plenum fuccurrere non polFe ; potius curavit de fulcitione 
aliarum Terrarum Bononias ,, quas cum inagno labore fecit 
vidtualibus njparare , fed non fine magno difpendio . Prop- 
fer quas flando in Parraa , dolens, de pra^dic^is , fecit d^c^ 

pir 



CHRONICON, 279 

pitare Militem Poteftatis Hofpitem de Calzacanibus cum 
uno famulo ipfius , pro eo quod quemdam de Corrigio in 
diclo Hofpitio hofpitantem contra mandatum fuum & Po- 
tedatis de ipfo Hofpitio permiferat exilire. Et quia ars arte 
deluditur , Dominus Barnabos cogitavit , quod fulciend o 
fortalitias Bononienfes fuas vires cum Lugo extenderet , 
& alii ........ & prxcipue ille de Ferraria , JVIutinam , 

qux tunc fub malo ftatu permanebat . Propter qu« de 
pace ambaj partes ficTive traclaverunt -, videlicet quod Ec- 
clefia dare magnam quantitatem Florenorum ipfi Domino 
Barnabovi promittebat , & ipfe relaxare Cafira Bononise . 
Et de praedicftis confoederati cum Ecclefia fidejufTerunt . Et 
prasdi&a cum aliis , de quibus longum effet enarrare, fcri- 
bebantur Domino Papa3 cum eerto termino refpondendi . 
Et interim ipfe Dominus Barnabos fcripfit Civitatibus fuis, 
ut fuper cedula diclorum padtorum , facknda Confilia in 
ipils Civitatibus una vice , & duabus , providerent .. Et 
prsediclis pendentibus Civitas Mutinaa viCtualibus extitit ful* 
cita ; etiam Regium . Et fic batlitaj pofitas contra Mutinam 
fuper Canale extiterunt cum aliis Terris exifientibus fuper 
Bononienfl ditVricfu , a Domino Barnabove prsemunitce^ 
& vicTualibus refertae, cautius pr,opter ipfaxn pacem fe cu- 
IVodientes. Et intetim Dominus GalalTius de Piglis (158), 
factus rebellis Marchiom Ferrarias, tenens Carpum , Me- 
diolanum adivit , ubi Ambaxiatores Civitatum prsefati Do- 
mini Barnabovis convenerant proprer prsedicla . Ubi de 
pluribus traclatum fuit , & prascipuej de pace cum Ec- 
clefia habenda . Et quia hamus Iatet in efca , pr#di£ta fic 
fub fileniio ftant , falvo quod Dominus GalaiTius Carpum 
die XXIV. OaobrisMCCCLXIII. redivit. Stante autem pra> 
fato Domino Barnabove in Parma , Anglorum pravas So* 

cie- 



(158) Lege de Piis , ut ante pluaes nomiaat 



s& PETRI AZARII 

cietates Mediolani ceeperunt ipfam Civiratem corrumpere 
violentiis, furtis , rapinis , & iimilibus ; propter qua3 dum 
prasfatus Dominus Mediolanum rediviiTcr , quennioniam 
fufeepit de Albertcno Buigarono rpfius Cancellano de eerta 
violentia per ipium illata Fratribus Minortbus confortibus 
iuis. Quem capi mandavit , & ipfum cum aliis fex repertis 
in nodte , & fociis fuis , extirpatis ocutis, ereclis fureis , 
laqueo fufpendi fecit . Etiam alios repertos cuna armis no- 
clis tempore, per Mediolanum pedirantcs ........ Et ira- 

tus ifabilivit , ut nemo per terrkoria & terras fuas arma 
portaret , nec Borzam (15^) iub peena fufpendii j coniti- 
tuendo- Qmeiales in praedictis , quorum eauifa multi car- 
cerati etiam fufpenii fuerunt .. Quas de praefenti kerum ob- 
fervantur . Dicit enim quod vult , homines fuper ipfius di- 
ftriclu iolummodo cum uno bacuio pertraniire . Et certe 
fatis bene ufque ad prsefens euntibus fucceffit . Pendeutibus 
autem praxlicYis dicitur, Dominum Barnabovem ii> man- 
datis dediffe Joannolo- de Bafiliea Petri Gapiraneo fuo- ia 
Parma , ut omnibus prcetermiifis quingentas barbutas ex 
fuis in Civitate Parmas ceneret . Sfcd de dovo mirabilis 
cafus interceffit . Nairr dum fub> filentio pacis pr«mi(Ia 
traniirent , Domini Mantuae & Ecclefia, ut fupra diximus % 
confoederati traclaverunt cum Dominis de ta Micandola ,, 
ut ipiis dantibus Ecclefia? Terram. Mirandolae ,, unus frater 
ipiorum captus in conflictu dato gentibus Domini Barna- 
bovis. per Ecclefiam , & gentes Dominorum Canis & alio- 
ium confcederatorum in diitridtu Brixiae cum Domin-o Jo- 
anne de Beiocero & aiiis Proceribus Lombardia? , & de 
quibus praefatus Dominus videbatur parum curare % quam- 

vis 



(159 ) Bbrza „ Gladu ,. feui Cultri fpeciem efTe , diwnando qui» cre- 
rfct , nihil enim de hoc nomine apui Lcxicographos y aliof^Ufi Mciii JEvi 
ScciDtoi€« 9 rniiu sepeni* datum cii „ 



CHRONICON. 281 

vis doleat ad mortem , liberaretur . Pro liberatione cujus 
fratris dicli Domim de la Mirandola gentes Ecclefiae m 
magna quantitate receperunt , recedcnces a conicederatione 
praefati Domini Barnabovis . Ad qu* a*ccr ij forum Domi- 
norum & Burgenfes tamquam proprn Gib-.-ltmi nolcbant 
afTentire. Ec fubito implorato fubiidio a Pottftate & Ca- 
pitaneo Parmae , curaverunt gentes Ecclefiae de Mirandola 
expellere. Sed non profuit talis ipforum imploratio , quum 
didus Dominus Joannolus propter unam Buideriam, quam 
habebat in domo fua fcriptam , fed fiititiam , ut mons 
ett Mediolanenfium, & alios permiffos alibi equitare , gen- 
tem dare non potuit pro fuccuriu prsedicto . Quo audito 
prasfatus Dominus Barnabos Parmam cum celentate felti- 
navit . Et dum ipfi Civitati propiaquaret , milit Parmam 
pro Capitaneo prsediclo, ut fubito cum Bindtria fibi (cripta 
obviam ilbi veniret ; qua? minime fecit , quum iervitori- 
bus careret. Sed taliter , qualirer potuit , ad ipfum & ma- 
le acceflit ; a quo filurationis verbum non impetravit . Et 
ilc redeuntes Parmara , fubito die XV. menfis Noverabris 
MCCCLXIII. lpfum Dominum Joannolum de Baiilica Petri 
Capitaneum , & antiquum familiarem Dominorum Vice- 
comirum fecit decapitari , & filium ipfius carcerari . 

Quo facto Mcdiolanum redivit , ubi detenti fuerant 
Dmiini Ambrofius Vicecomes filius Domini Lodrixii , Lo- 
drixolus de Puilcrla , & plures alii Nobdes Mediolani pro- 
vifioaui fui , & qui recufaverant in andata praemiffa cum 
ipfo equitarc , fpreta ipfius tanti Domini crida , videlicet 
quod omnes lervi proviiionati fub pcena capitis ipfum feque- 
rentur ; dato mandato Domino Ardiciono de Ardiciombus 
Potellati Mediolani, ut praemiiTos decapitaret . Tamen motu 
Doraini Galeaz , & fuafione nobilis D >miaa3 Reginae confor- 
tis prastati Domini Barnabovis , praedicta diftulit; & prasdi- 
cti fuerunt relaxati ; & immerito , quum dicerent , nolle 
equitare propter provifiones eorum retentas , & immemores 

Nn be- 



282 PETRI AZARII 

beneficiorufn alias fufceptorum , non curanres de perfona & 
profperitate tanti D jmini eorum , fed potius de commodita- 
tibus fuis . Tremuit autem grande Mediolanum de pr*di- 
clis, & aliis tam commiftis quam ordinatis per ipfum Do- 
minum Barnabovem, adeo quod noctis tempore aliquis au- 
fus non ell ire per Mediolanum , nec requirere ab aliquo vi- 
num , nec in taberna , fub pcena amputationis pedis. Et fa- 
dtis aliis juftitiis de ipfius mandato , pr^fatus Poteftas Medio- 
lani voluit fugere ad Curiam Domini Galeaz , ut dicitur , 
denegans juftitiam tacere in perfona Andrioli de Guppa pras- 
fati Domini fideliffimi relatoris . Quibus durantibus Reveren- 
diifimus Pater & Dominus , Dominus Andreas, Sedis Apo- 
ftolicce Legatus (itfo) MCCCLXIV. die XXVII, Januarii 
inter Sandtam Romanam Ecclefiam confcederatos , & ipfum 
Dominum Barnabovem , pacem pronuntiavit . Qua pronun- 
tiata ipfi Ecclefise reiHtuit univerfas Terras , quas poilidebat 
fuper diltriclu Bononienii cum Lugo . Quibus dimiilis, Do- 
minus Francifcus de Ordelaffis , olim Capitaneus Forlivii & 
Lugi , dimiilo Lugo , Mcdiolanum redivit Anno pr^edicto , 
die XXIV. F^bruarii . Deinde quod fieret Torneamentum 
Mediolani prasfatus Domiuus Barnabos voluit . Ad quod in- 
vitavit quoslibet Principes , Barones , Comites , & alios uni- 
verfos Nobiles , ira quod aliqualiter occafione praedicla ve- 
niendo , fiando, & eundo per Mediolanum non poiTent mo- 
leitari . In quo torneamento duas acies ordinavit : unam Al- 
bi coloris , & alteram Viridis. In quibus obtentorem ipfa- 
rum acierum dixit remunerandum de Florenis CC. in uno 
dono, videlicet de uno cingulo , & alterum de una ghir- 

lan- 



(160) Andreinus de Cologni vocatur in additamenris ad Chronicoa 
Cortufiorum R. I. T. XXII. col. 974. D. , Corius vero Andreinum titulo 
San&orum Marci & Marcelli Cardinalem , ad annum 1564. , nominat . 
Vide in fequenti litteras Galeatii Vicecomicis de Pace » ejus mediatione, 
eompoftta , 



CHRONICON. 285 

landa tanti valoris , Quorum caufla raulti Proceres Medio- 
lanum adiverunt , Et dum die Dominico VII. Aprilis in ip- 
fius magnifica Curia prasdjc^a deberent fien , egregius Mi- 
les Dominus Lodrixius Vicecomts , de qqo didtum eft fu- 
pra ii Mediolani MJCCLXIV, die Veueris , V. Apnlis , diem 
claufit extremum . Cujus caulla , & quia magmfice ipfum 
voluit fepeliri , prsedicto torneamento iilennum impofuit , 
donec fuiilet magnaliter fioita iptius Domini Lodrixii fepul- 
tura , quas facla fuit dieDomnuco VII, Apnlis, Et die M.ir^ 
tis fequenti faclum fuu torneamentum in Curia Dommi Bar- 
nabovis , in quo Aibi obtinuerunt , prasfentibus ambobus 
Dominis Mediolani , Dominus autem Ambroiius filius natu- 
ralis prafati Domini Barnabovis cum aliis Proceribus captis, 
ut fupra , per Ecclefiam & confaeieratos relaxati fuerunt . 
Qui fic relaxati Mediolanum redeuntes per Placentiam die 
Jovis XI, ApnJis tranfierunt cum Gafpardo de Ubaldinis cap- 
to in conflidtu Cafalegii fuperius dcfcripto , Et Capitaneum 
Forlivii , de quo diclum eit fupra , cum omni plena bailia 
& poteitate in fuum Locunttenentem Civitatis Cremona? <5e 
diftriclus conilituie , ubi dicffcus Capitaneus cum fequacibus 
fuis fe reduxit. Quibus & aliis magnifice peraclis, prajfatus 
Dominus Barnabos juiTit & dirui fecit fuper dillridlibus Gre- 
monas , Pergami , & Brixia? , infinitas fortalitias , & Caftra , 
dimittendo in ipiis doraos & palatia tantum , & potius par- 
tis Guelphi» , Quas pars propter ifta & alia prascedentia , qu# 
gravia comrniua fuere contra ipfam partem , multum dubi- 
tavit . 



G 



C A P. XIV, 

De GaUatio Vicecomite » 

Aleaz autem Vicecomes , tertius ex tribus pramifTis fra- 
tribus , magnificus & excelius , fuit Dominus Mediola- 

N n 2 ni 



284 P E T R I A Z A R I I 

ni , atque eft Imperialis Vicarius generalis , poiTidens dorai- 
niura Civitaturh & Terrarum , quas habuit in divifione an- 
tedieta partim, & rehqua dominia acquiiivit. Nunc autera 
domirua infrafcriptarum Givitatum habet, videlicet Medio- 
lani & Comitatus pro medietate , Modoetia? , Viglevani , 
Laudaj , Placentia? , B >bh , Papiaz , Terdonaa , Alexandnae, 
A\bx , Verceilarum , Novaria^, Comi , & quarumdam alia- 
rum Terrarum inclufarum apud Territoria ipfarum Civita- 
tum , & aliquarum de diftridtibus earumdem , non quas 
perdidit , ut lliperius ei\ evidentius declaratum . Facta au- 
tern diviiione ternaria cum fratribus fuis coepit in iplis Ci- 
vitatibus regnare modo infrafcripto . Habuit namque , ut 
fuperius ett dicStum , Dominam Blancam fororem Domini 
Comitis Sabaudia^ pro conjuge (itfi) ex qua duos filios , 
nunc viventes , (ufcepit , videlicet Dominum Joannem Ga- 
leatium natu majorem , & Dominam Violantam natu mi- 
norcm ; & prasdictum Dominum Joanncin Galeaz confor- 
tem fociavit , ut inira dicetur . In diviiione habuit etiam 
domos , in quibus confuevcrant habitare Domini Mattha^us 
ejus A'^us, Guleatius , Azo , & Luchinus de Vicecomiti- 
bus prxceilores . Ium domos univerfas ( excepta noviter 
conliruciM per Dominurn Luchinum apud Ecclefiam Sancti 
J >annis in Conca , quam habuerat in jam dicla divifione 
pra^fatus Dominus Barnabos . ) Quas domos & multas alias 
fibi propinquas fecit funditus dnui , non dimiilo folo la- 
pide reclo , excepta CapeHa Sandti Gothardi conflructa per 
Dominum Azonem Vicecomitem, & excepto Turriono an- 

ti- 



(161 ) Blanca de Sabaudia t Filia Comitis Aymonis , 81 foror Comitis 
Amadei VI. , eam nupfiffe Galeatio Vicecomiti , jam di&um eft Nota 8i., 
Nuptiarum Tabulaj , feu Pafta , fcripta in Caflro Bourget , die 10. Sep- 
terabris , anno 1550., vide apud Guichenonium , Hiftoire Genealogtque de 
l* Maifon de Savoye , »11 probatiojubus pag, 181, 



CHRONICON, 285 

tiquo , nec non alio noviter conitrudto tempore Domini 

Luchini . Quae domus cum ornamentis , & picluris , 8c 

fonnbus hodie non fierent cum tercentis millibus Florenis. 

Domum fu# habitationis fundari fecit fuo modo , & ficut 

de praefenti jacet , cum infinitis difpendiis & detrimentis 

Civium fuorum , a quibus undequaque & qualitercumque 

voluit magittros , laboratores , & lignamina pro pauco vel 

pro nihilo habuit . Et quod deterius fuit , faclo uno pa- 

riete cum infinitis difpendiis , & laboribus , ipium funditus 

dirui faciebat , & ibi prope alium vel fimilem conftruere. 

Propterea faftidio omnes confumfit . Deinde tempore hye- 

mali , tempore pluviofo , & omni tempore, etiam sefiivo, 

non ceffavit parietes , voltas , palatia , & fimilia conllruere 

immenfas longitudinis & latitudinis , ut decreverat. Et quia 

nimis celeriter , tumuhuarie , plerumque ex Iaterculis mu- 

tilis & ruptis fuerunt muri ere<fti , nmulas frequentiflimas 

ediderunt , & ahqui brevi tempore corruerunt. Poteit au- 

tem dici, quod domos duas fimul fe fe tenentes & fepara- 

tas fecit ficri valde pulchras cum expenfis infinitis, Deinde 

fecit fitri portas faciei Ecckilse, Sanclse Marise ibi prope 

per taleam factam Mercatoribus Mediolani , portas fcilicet 

marmoreas cum intahis intus pulchcrrimis, ficuti apparent 

de prsefenti , & cum maximis diipendiis . Non bene fanus 

de perfona fiat , & prasfernm de praefenti . Propterea in 

armis nullura exercitram facit . In agibihbus & regimine 

vivit cum confiho Domini Joa-inis de Pepulis prasdidt-i ( & 

preecipue a duobus annis citra ) qui honorem univerforum 

negotiorum fuitinet , mediante confilio Domini Protafii de 

Caymis , & Domini Roberti de Fronzola , & aliquorum 

ahorum ; a quibus omnia geita & gerenda procedunt . Pe- 

titiones vel numquarn vel rariffime expediuntur , quum 

Dominus Galeatius finat , ut Poteftates & Rtdlores juxta 

locorum Statuta judicent , & Statutis deficientibus , juxta 

Jus commune , nifi aliquando aliud apparet , quod vult ex- 

fe- 



28* PETRI AZARII 

fequi fecundum difpofnionem fuam . Propter otia libenter 
lucht ad taxillos , & converfantes cum eo ludere facit , 
quorum multi depauperantur . Habuit guerras infinitas , Sc 
habet de prasfenti , &. prasfertim , quia vult amiila & per- 
dita , ut fupra , vindicare & recuperare , & non habita 
acquirere , ut jam diximus , & prascipue Papiam cum di- 
ilnclu , ad quam habendam puteum plenum danariis eva- 
cuaflet . Quibus in rebus aliilque gravioribus fupportandis 
moleitatur affidue , pollquam Marchio Montisierrati eum 
diffidavit & provocavit. Volens ldeo fupportare labores pro 
recuperatione Novarise & diitrictus , acquifitione Papias , 
tentata recuperatione Givitatis Afienfis . Et pro excipiendo 
nurum fuam , adeo ceteras fuas Civitates depauperavit pe- 
cunia , ut pro ditando asrano plus gravet Florenis quam 
confuetum eft , etiam Mediolanum & Gomitatum . Ordi- 
nate & inordinate omnis pecunia e Givitatibus fuis percep- 
ta , & tam ablata , feu mavis extorta , tam CJericis quam 
Laicis mille modis impofita & indidta , afportata fuit in 
faccis in Alamanniam per Gomitem de Lando , & alios 
Teutonicos , & in Hungariam per Hungaros. Sicque prae- 
dufta? Civitates remanferunt cum porro pilato , prasfertim 
peftilentia eas devaftante . Propter quas expenfas fine fine 
fac~tas dicitur idem Dominus Galeaz habere parvam pecu- 
niam , 6t fieri tenaciiTimus & avarus in expendendo , quum 
eam non teneat Curiam, quam ahi Vicecomites tenere con- 
fueverant , nec aliquis Gonfiliarius vel Ofncialis in ipfa co- 
medat nifi rarius . Itaque deficiente pcicuaia ceflaverunt 
provifiones Civium fuorum , quas dare confueverat , & lo- 
xenfium diminuit quantum potuit , quoniam fubditi fui 
tam Clerici quamCTLaici propter fupra narrata nequeunt 
amplius refpondere . Etiam Caftellanis , ftipendiams , & 
cuftodibus portarum Civitatum fuarum , quos omnes re- 
duxit ad ftipendia Mediolani , male farisiacit , retinendo 
ftipendmm quatuor vel fex nienfibus. Quapropter illi etiam 

pef- 



CHRONICON. 

pefiime ferviunt, dormitantes cuftodiunt, & debiliter proe- 
liantur . Et hoc de prasfeuti experimur . Nam quamvis ipfe 
ad fua ilipendia habeat peditatum & equitatum , qui nu- 
mero in duplum fuperat parvam Societatem Anglicorum ; 
attamen cum ftipendiariis fuis non potuit , nec valet illis 
Anglicis refiitere , quin totum fere agrum Alexandrinum , 
plurimam partem Vercellenfis , univerfum Novarienfem , 
Terdonenfem , & Papienfem ultrapadanum everterint . Imo 
oclingenti cum barbutis Terras ipfas Papias ultra Padura 
ac Derthonam populabundi deftruunt de praefenti . Quod 
quidem accidit ob nullos datos ordines,&ob ftipendiarios 
non fatisfaclos , & fubditos in tantum fatigatos diverfis ex- 
penfis pro pecunia ipfis extorta , raptionibus Officialium 8c 
ftipendiariorum , ut non habeant unde plus ultra perdere. 
Nec fciunt iliis Anglicis refiftere , fed ducuntur ab utra- 
que parte in profundis . 

Alium ordinem tenet in Officialibus & officiis fuis , 
qui aliquando caiTantur in termino primi femeitris , ali- 
quando & plerumque ad alios fex menfes confirmantur, 6c 
aliquando intra fecundum femeitre revocantur . Et caufa 
eft , quia non unicus , fed plures funt Domini . Nec ali- 
quis ( five bene , five male agat ) annum in officio Pra?- 
toris excedit , & poftea in aflequendo alterum officium 
adeo profundir , ut etiam lucrata in primo , imo & plus, 
amittat . Condemnationes autem fubditorum curat facere 
m pecunia , & non in perfonis , qualitercumque facienda? 
iint . Gratias rariffimas facit . Ut intrata? fint & reditus 
fiant uberiores, totis viribus fiudet , utque exigantur, om- 
nem adhibet conatum . Dicitur , quod poit conjugium nul- 
lam aliam mulierem cognoverit . Multum labilis eft ad 
promittendum. Multum equis & potius equabus delecla- 
tur . Maximas expenfas paiius eft in Papia faciendo fieri 
Civitellam intra Civitatem , valde magnam muratam in 
profundum valli feu foffi ab utraque parte , St potius in 

KJ&*' 



2 83 PETRI AZARII 

Citlro fuo noviter inccepto , de cujus principiis infinita pof- 
fent dici . Capitaneum guerrae diutius habuit Dominurn 
Pandulphum Malateftara , de quo fuperius dixi , & qui ab 
eo recemt , ut etl diclum . Qui Gapitaneus cum infinitis 
& djterminatis expenfis viguit , fed nihil vel parum fecit . 
Eo Capitaneo dimiilb , Comitem de Lando cum Societate 
fua & infinitis provifionibus poffc captionem Papias habuit 
in Capitaneum , & ipfum cum prsedictis & aliis ftipendia- 
riis potl recuperationem Nbvarife & diitridtus mifit in par- 
tes Aftenfes , volens Aftam cum diftridtu recuperare . Ipfi 
adhajferunt expulfi e Civitate Aftenii , nempe illi de So- 
lerio , de Malabailis , de Ricciis, & rcliqui . Ubi tota una 
seftate diclus Comes ftetit cum excrciru , & pofuit cam- 
pum , & caftrametatus eit in Sancto Lazaro apud Portam 
Sandti Petri , ubi diu ftetit cum infiniiis difpendiis ; Pon- 
tem Tanari deitruxit ; Villas infimtas populatus concrema- 
vit . Attamen eam Civitatem exiuignare non valuit , Sed 
plura recuperavit Caftra ( annuentibus ut plurimum Ca- 
itellanis ) quse Dominus Galeaz de prasfcnti detinet . Cu- 
ravit etiam diclus Comes recuperare alias Terras & Oppi- 
da amiiTa in Pedemontanis , & illic ftetit per longum 
tempus , & pauca quaedam recuperavit . At non valens ul- 
terius procedere , partem exercitus milit in agrum Alcxan- 
drinum , ubi ipfemet faciendo guerram circum circa , & 
pnecipue cum Domino Thoma Malafpina conforte Alexan- 
drias , a quibus partibus prava Socictas Anglicorum Lom- 
bardiam intravit . De laboribus autem Verccllarum , No- 
varias , & aliarum Terrarum diclum eft fuperius fingilfa- 
tim . fix hifce geftis non eft mirandum , fi prasfatus Mi- 
gnificus Djniinus Galeaz pro dicta exfequendo habuit Lai- 
cos & Clericos aggravare , & potius eos , qui effugere non 
poterant . Durantibus autem prajdicftis prasratus magnani- 
xnus corde Dominus cogitavit filium fuum D >minum Jo- 
annem Galeatium unicum , in vita fua, ( & credo propter 

oc- 



C H R O N I C O N. i&p 

occurrentia , & quia omnes fumus mortales ) uxore focia- 

ri . Et delibcrato coniilio illuitrcm Dominam Eliiabetam 

filiam illuitris Regis Francorum in matrimonium ei copu- 

lavit , ambobus timen in aetate puenli exiltentibus . Quod 

cum infinitis difpcndiis acquiiivit . Et pro ipfam conducen- 

do infinitas cxpcnfas fkclae fucrunt, quum pro ipia txcipien- 

da miferit in Regnum Francia: infi ntos Proceres cum infi- 

nitis N >bi!ibus , nec non infiurtis provtfi onatis.. Et non 

coniideraus morbum tunc in partibus illis cxiltentcm, guer- 

ras infinitas in partibus eifJem occurrentcs, noluit vota iua 

decipere in eam tranfiucendo magnanimiur , rcgahter , 8c 

imperatorie . Qu am prodig.litcr dicla D >mina iuent re- 

cepta , poltquam intraiTet Terras iuas , fcihcet in S i iCta 

Agatha dillrict-us Vercellarum , non attinet diccre . Qu m 

fumtuofe & gratiofe excepra fuerit a matronis & elcCtis 

Vercellarum & de Novma , non eit fcribendum . Quam 

magnificenter recepta fuerit in Papia , infi lita fcribi pof- 

fent . Quid autem dicetur in Ivkdiolano ? quanto magis , 

quum arguatur a minori ad majus? Et lic nuptias pra^Jidta 

Domina ( Curia propalata ) complevit in Medi >lano , ubi 

de prajfenti moram trahit . Habuit D ominus Galeatius Do- 

minum Manfredum de Salucus M.rchionem , fed a Mar- 

chionatu pulfum , & cognatu m Principis Pedemontium , 

pulchrum 8c probum Militem , etiam fagacem a principio 

fui habiti dominii ; habuit in^uam in Confilianum , iili- 

que multum favcbit . Sed hoc Anno prasfenti ipfum a Cu- 

na fua licentiavit , & ipfemet Dominus Manfredus fuit 

caufa . Non valens itaque Dominus Galeaz domare rebelles 

fuos , fcmper iiuduit , quod bona ipforum , undecumque 

efTent , & quilitercumque fe fe haberent , m <>bilia vcl im- 

m >bi!ia , fuaj Carn ra? applicarentur . Et iic ipfi voluit lo- 

cari & exigi , & cxa&a totaliter in aeranum fuum tranf- 

mitti omni tempore. 

Anno autem currente MCCCLXII. de menfe Oclobris 

O o mor- 



2 P o PETRI AZARII. 

mortuus eft Innocentius Papa VI. (162) & cum rnaximis 
qusefhonibus eleclus fuit Urbarus Papa V. ( 16$ ) Electio 
diu fuit dilata ob dilcordiam DominorumCardinalium (164)* 
Et in MediolanO prsefatus Dominus Galeaz conftituit Utx-r- 
tinum Siccamilicam in Orfki.dem, ad recipiendum primos 
reditus quorumcumque Benefit itrura vacantiura rn Civita- 
tibus & locis lpii Domino Mcdiolani fubjectis , fa<fta ele- 
ctione in B^iufiais lpfis; qu m eleclionem mandavit, ubi- 
que ut iupra fieri mtra octavam diem, poftquam ipfis con* 
ftitiiTet dc Beneficiati mortc , dumtaxat exceptis habenribus 
Jiteras Apoftolicas , contra quas noluit aliam eledHonem 
fieri . Et fic talem Offkiakm habuit , durante bello ante- 
didlo & ultra , & pluiibus vicibus confequutus eft univer- 
forum Bentficiorum valorem , quem habebat in fcriptis , 
una cum limitatione bladorum , vinomm , lignorum , <Sc 
aliorum mobiiium . Ille Officialis cogebar univerfos Pra^to- 
res & Redtores prasfati Domitu ad coinpellendum Parochia- 
nos folvere pro Parocho in Civitanbus , & ficluales pro 
Beneficktis . Et ubi fiiluales fatisfacere non poflent , coegic 
Communitates locorum, in quibus bencficiati erant. Propter 
haec &guerram, & quia de btneficiis nihil percipiebatur, 
doluit qui Clencus fuit . Nam Clerici harum penfitationum 

cauf- 



(16-) D2 Innocentio VI. vide quae di&a funt nota 141. ; Obiit enim 
die 11. Septembris anno 1^61. 

(165) Urbanus Pontifex V. , Guillelmns Grimoaldi , in feculo voca- 
tus , ejus Pater fuit GnmoaMus miles Gabalitaous , de loco Grifaco , Dicr- 
cefis tylimatenfis , tunc Sancti Viclons Maffilienfis Abbas , ac in Regno Si- 
ciliae Apoftolicae Sedis aclualis Nuncius ; ad Pontiflciam dignitatem ele&u« 
fuit Avenione , die 28. Oclobris , anno 1361. , obiit vero die 19. Decem- 
bris , anno 1570, Vide Baliuium ex editione Bofqueti , & R. I. T. III. 
parte z. col. 610. C. , & feq. , aliofque Scriptores fupracitatos . 

(164) Hic aliqua deeffe videntur in Codice M, S. a me recognito , 
Amanuenfis itaque , non Imprefforis errore « 



CHRONICON. 2*1 

caufla funt detenti perfonaliter & graviter , non obltante 
quod divina miuiftrare deberem . 

Prasterta prasfatus Domiuus Galeaz curavit habere uni- 
verfa Studia in Ovitatcr Papiaj, ia qua anuquitus fuiiTe di- 
cuntur (165). Et certe de Jurc bcne ftat . Nam ipfa Ci- 

O o 2 vitas 



(165) Univerfalem fcientiarum Academiam , feu ut vocant Siudiorum 
Univerlitatem , a Galeatio Vicecomite in Ticinenfi Urbe inftitutam fuiffe , 
prae/ia Caroli IV. Cefaris conceflione , fa&i Civitaii eiiem Ticinenfi , & 
data die 1?. Aprilis 1-361. Hurimburgse , praeter Au&^ium teftimonia pro- 
bat Edic*um ab Az :rio , & a Corio relatum ad annum 1361. Hc ad annum 
140^. aliquos recenfet ex Profeflbribus , qui ibi docuerant, inter quos ob- 
fervare licet praecipuos eius temporis , do&rina Viros , ac magis celebres 
ejus aevi Scriptores , quorum plures ad Epifcopales CaHieiras , nonnullos 
ad Cirdinalidam Purpuram , imo unum ad Pontificis Maximi digniratem , 
evecV>s fuifle conftat ; Patrum nempe de Cretenfi Infu'a > f r u ut Scripto- 
res vocant de Caniia . Hic cum adhuc puer Ordini Fratrum Minorum no- 
men dedhTet , adultus Theologiam in Ticinenfi Gvmnafio docuit , & Ga- 
Jeatio Vicecomiti fuit a fecretis . Poftea Vieentise Epifcopus , inde Nwa- 
ri« , ac demum Mediolani Archiepifcopus creatus , Cardinilitiam Purpu- 
ram obtinuit ab Innocentio VI. , demun a^ Pjntificiam dignitatem eve- 
&-IS in Concilio Pifano , anno 1408. , aifcito nomine Alexandri V. Poft 
Oftavum Ponrificatus menfem obiit . Hoc , quantum eo tempore floruerit 
ea Univerfiras , lurulenter demonftrat , non minus , ac uantum eo tem- 
pore , Viros do£tos ad dignita es promovere , in u^u fuerit . 

LTnge tamen ante hinc inftitutionem , extitifTe Ticini ftudia , nullus 
inficiis ibit , fei eo moio quo florere poterant (cientiae , fecu'is barbarie 
ac ignorantia plenis , quibus inter doft >s >m inerabantur illi , qui legere , 
fcribere , %. latinun poterant inteHigere fermonem . Circa annum 780. 
Carolum Magnum C-efarem , Ticinu n mififi"e quemd ur. Joannem Albinum 
Mviacum naciine S C ocum , ut ibi J ivenes !ibe r alibus difciplinis inftrueret, 
ref?n No keius Sangallenfis M->nacus . Albinus cognomento Alcuinus , m 
Epi rola 15. ai Carolum Magnum in editione Du Chenii pag. 1511., h«c 
trad»t de qaodam Petro Magilro Tictni commorante : Dum ego adolefcens 
Romi>n ferexi , #• ahquantos dies in Papia Regili Civitate demorarer , qui- 
dam Jidxus Julius vonine , cum P?tro Mag fi-o bahuit diCpntationem . Idem 
Petrus fuit qui in Pa.atio vefiro Grammaticam docens claruit . In 



292 PETRI AZARII 

vitas & domus funt pltrumque vacuas & inhabitata? , & 
mercatum de penfionibus domorum habebimus pro libito. 
Ibi infinita copia vinorum & frumenti , de quibus nihil 
aut parum pretii invenitur . De lignis non eft dicendum , 
quii pluribus annis prteteritis nemora pacem habucrunt . 
Hifce confideratis, curavit habere in univerfis Scientiis Uo- 
ctores & Privilegia & facukatem conventandi in ipfis Ar- 
tibus , & (ubinde ad univcrfos fuos Prastores dedit literas 
tenons infrafripti , nempe : Galeaz Vicecomes Mediolani &c 
Imperialis Vicarius Ge-ieralis . Qtmm habeamus Studium in Ci- 
vitate noflra Papice tam in Jure Canonico quam Civili , Cf in 
Meiicina , & Pbyjtca , & Logica , habeamufque ibi Dotfores 
fuffi ientes , min.lamus vobis , quatenus proclamari faciatis in 
Ctvitatibus veflrts i% locis confuetis , quoi quilibet Scholaris de- 
bea r a l Civitatem noflram Papice fiatvn accedere fub pcena noftro 
arbitrio afferenda . Et Jl qui ivijfent ad aliena Studia , flatim mit- 
tatur pro eis , & compellantur venire Papiam . ln ipfa enim Ci- 

vitate 



In addirarnentis ad leges Lotharii Augu^i R. I. T. I. parte i. col. 151. 
legimus ut fequitur : Primum i» Papia conveniant ad Duiigallum ( Le&jris , 
feu Migithi nomen ) de Mediolano , de Brixia , de Lwde , de Bergamo , dc 
Novaria , de Vercellis , de Artona ( lege D?rrona ) , de Aquis , de Genua , 
di Hijie , de Cuma . Profequitur inde alias Civitates recenfens , in quibus 
ftu ha conftituerat , ahaique ex quibus ad afTj^natam ftudii Urbem , Juve- 
nes erurhendos mittere tenebanrur . Hunc Dungallum floruiffe circa annum 
817. , tradunt Scriprores . Ex praenarratis patet ergo , ftudia Ticini jam 
fuifTe , pluribus anre Galeatium feculis . Nec tamen ideo ftudiorum Uni- 
verfitatem Ticini fuiiTe , qualem Galeatius inftituit , credo , quidquid in 
contrarium fomniaverit Jurifconfultus Gattus , in fuo Opere de Gymnafio 
Ticinenfi , nihil obftante . Pnecitati textus de unico Magiftro loquuntur ; 
Univerfitas vero omnium fcientiarum Magiftros habere debet , unde etiam 
nojnen defumit . *?cd qui fuerint ptaecirati Magiftri ex Alcuino vide« . ldef» 
Petrus fuit qui m Palatio veflro , Grammaticam dotens claruit . Vide Mura- 
torium in Notis 5. & 6. ad Lotharii Leges E. I. T. I, parte i, pag. 15*. '■ 
vide eundem Aniiquit. Italic. T. III. pag. 88j, 



C H R O N I C O N. 2P3 

vitate Papice acquifivimus Privilegia folemnia Studii generalis , 
citm potefiate & aucloritate dandi conventum in Decretalibus , 
Legibus , & qualibet Facultate . Datum Mediolani XXVll. Oclo- 
btis ^ i66 ) . Quse quidem litera? in locis dicto Domino Ga- 
lcatio iubditis iuerunt publicatas , & juxta earum tenorem 
fuit proclamatum edictum . 

Durantibus autem guerris prsediclis, & prsecipue poft- 
quam fceleihiTima illa Anglicorum Societas intravit Lom- 
bardiam , continue Dominus Galeaz tenuit in Mediolano 
oblides in magna quantitate de potentioribus Terrarum in- 
frafcnptaium , & de Guelphis & de Gibellinis , videlicet 
de Placentia , Terdona , Alexandria , & potius de Papia , 
de qua voluit habere univerfos primores utriufque partis , 
& tenet de prsefenti . Et dicitur , quod illi de Civitate 
Papias funt XL. imo & ultra . Alii autem de ceteris tri- 
bus Civitiitibus non funt defcripti . Nec itlo tempore ali- 
quos rclcgatos de Novaria & Vercellis habuit in Medioia» 
no & Comitatu ; fed pnmos de ipiis Civitatibus pluries per 
maximum tcmpus tenuerat , nec durante morbo in Medio- 
lano & Comitatu voluit ipfos Novanenfes & Vercellenfes 
licentiare ; ideo ex reiegatis Novarienfibus mortui lunt Cen- 
terius Torniellus filius Domini Romagnoli , Francifchinus 
Tettonus agnomento Barba , fihus Domini Jacobi Piella? , 
& alii aliqui . Curavit etiam habcre relegatos de aliis Ter- 
ris fcrtibus , & praecipue de Papienfibus . Sed rarde vene- 
runt buhulci . Quia quum ipfos voluit habere non potuit 
proptcr iubitam immiccrum fcitinationem , prgeterquam a 
Tcrra Ciailigii , a qua plurcs habuit , quorum nonnullis 
male evenit , cuum kmptr ex intervallo faceret ( & po- 
tiiTimum uni Prcsbytero ) mutilari univerfa mcmbra , & 
femper carccrari , qu^ufque mors fuccedat . Qua? Terra 
Clailigii quia diu iuit confcederata cum Viqueria & Bremi- 

de , 



(166) Anno fcilicet i}6i, ut apud alios Scriptores legitur • 



2^4 PETRI AZARII 

de , qu«e funt claves difhiclus Papienfis ultra Padum , cum 
maximis laboribus & cautclis eii defenia & inv cdita , ut 
Viqucriam iecuta non tit . A pra>iidiariis Viquerice prasfen- 
ti adtate detrimenta infinita & maxima tufceperunt . Et 
procul dubio fi Dominus MufTus de Bcccaria , cujus ctt Ca- 
ihum Rebecchi valde validum & vicinum loco Clafhgii , 
in quo major pars eit amica illorum de Beccaria , fi m- 
quam iuilfet in Mediolano relegatus , Terra Clafligii per- 
dita tuiilet poft perditam Viqucriam , qu^e cum maximis 
laboribus homines Clailigii contentavit . Praedidla autcm 
Anglicorum impia Socictas reverfa cum auxiho Ducis Ja- 
nux , & captis arcibus fuper Terdonenfi & aliis locis lbi- 
dcm adhasrentibus , partim fine prcelio , utfuperius eil de- 
fcriptum , denfifTimas nodtis tcmpore, cum fcalis fecum de- 
vecfis , prope Civhatem Tcrdonse pertranfivit , & tranfi- 
cla Scrivia in Monaiterio Ripaltse ea nocle jacuit ; & fum- 
mo mane cum aliis baliitariis rccenter miflis a Terra No- 
varum , timul adunati Terram Bofchi Alcxandrinam de in- 
fultu non advertenrem intrare curavit . Terra illa efl fu- 
per Frafcheta in diitricftu Alexandrise , in qua DC. homi- 
ncs habitant . Verum ipfis non advertentibus , & nihilo 
per eos amoto e villa prceiicta , parva ( x6j) S ^cietas ip- 
fam Villam invafit , & univerfa eccupavit , fed arcem etiam 
prcehando expugnare non potuit , quamvis Tcrram , & alias 
ilhnc propinquas quam diligentifTiaie populata fic , & in- 
cendio confumfcrit . Dcinde venit Pozolum Formicarium 
Terdona? , quod licet afflixiifet aggrcilione , &. ln illut ja- 
culata etTet plauftrum unum verettonorum , opprimere nul- 
latenus potuu . Tuac per Frafchetam pro^rc^fa ulque Salas 
ad fluvium Scriviam , pluribus aciebus & manipulis ordi- 

nata , 



(167) Prava , pro Parva , reponenlum crelerem , ur aliis locis eam 
nominat . Infra enim dicit eam focietatem excedere tnille ecjuitcs , qui 
numerus eo vempore , focieiati non pacvae conveniebat . 



CHRONICON. 2PJ 

nata , conftans cquitibus mille & ultra , prope Salas fubiti- 
tit . Et quum tantae multitudini Oppidani Salenfes dene- 
gallent ingrcilum , Fobbium Monafterium occupavit , quo- 
tidie Tcnam Caftrinovi & alias noftras opprimendo . 

Deinde recedens Viqueriam , curavit quadam nodte fu- 
rari Terram de Straella, quae Terra eft Papienfis Epifco- 
patus ultra Padum . In ipfam quamplures ingrefli funt ta- 
cite . Sed ab expergefaclis oppidanis rejecti iunt armata 
manu . Iterum prope Viqueriam regreila , expugnavit hofti- 
liter arces Sandti Martini , & Burgi de Larea valde fortes, 
quas opibus exlpoliatas occupat , & nunc Ripam de Naza- 
110 pugnando tentat opprimere . Et quod deterius & irreli- 
giofius iuit , feruntur Viquerienfes exhumaiFe cadaver Do- 
mini Ruffii;i de la Ripa Nazani ex Dominis de Sancto Na- 
zario , illu<<que membratim dilaniaiTe. Pridem etiam ha- 
buer.:t pra^fatus Dominus Galeaz Picardonum fllium Anto- 
nii Vailaili de Vercellis, quem cariilime diligebat , utpote 
focium continuum in ea peregrinatione , quam idem Do- 
minus Galeaz paflus erat in partibus ultramontanis metu 
Domini Luchini , ut fuperius diximus . Cui propterea Pi- 
cardono tamquam domcftico fuo committebat cara officia , 
& un«.m ex Dominis de Gualdengo in uxorem dederat , 
qua3 pulcherrima erat , Iicet ipfe eiTet turpis, niger , par- 
vus , & pravus . Qui dum eiTct generalis Exfequutor pro di- 
clis domibus & ahis laboreriis faciendis , fe adeo fuperbe 
gefTit , verberando homines , & ipfos tnbutando , ut cla- 
mor male geftorum ad ccelum ufque perfonuerit . Iite Pi- 
cardonus deleclabatur qu-que, tamquam peffimus, in fa- 
ciendo condemnationes ad Cameram Domini fui , 6c fa<£tas 
exigere continuo , talia faciens, quod univerfas Civitates & 
loca praefato Domino Galeatio fubdita tyrannizabat , nihili 
pendens primates Curias, & fignanter Cives . Tantaque ra- 
puerat ttiam pro fe , qu">d brevi fadtus eft dives tnginta 
millium Librarum Imperialium , quum primitus non ha- 

beret 



2 p<? PETRI AZARII 

beret unlcum Florenum . Et quta fuperbi neminem habent 
amicum , ideo & ipie a Domino Joanne de Pepulis fcan- 
dalizato de praedidtis pravitatibus non plcne dihgebatur , 
Idco fuit carccratus & fyndicatus . De quo autem fuerit pe- 
titus in Syndic^tu , opus non eft declararc : ied poteltis co- 
gitare , quoniam tam celeriter , & mtra tcmpus adeo mo- 
dicum non cumuIafTet tantas divitias rccitando Pater No- 
fier . Fugam e carccre arripuit . Et quia diabolus, cujus 
erat , noluit , quod impums evaderet , extra M.diolanum 
fecit ipfum inveniri , & dcmum tamquam latro tuit ad fur- 
cas fufpcnius , & tantarum iuarum dtvittarum fuit heres 
praefatus Dominus Galcaz , reltituta folummodo dote pra5- 
didtde uxori fua? . Et Antonius pater ipiius nunc Vercellis 
ftat carceratus . Eifdem dicbus repertum tuit , quemdam ex 
familia de Medicis de Mediolano , incumbentem & fupra- 
ftantem labortriis Cattri Papia? , multa furturatum fuiiFe . 
Quem ideo Dominus G deaz ercCtts furcis fuper foifa ejuf- 
dem Caftri fufpendi fccit , & ibi denigrari . Prasterea hoc 
Auno praefenti Tadiolum de Caicano, ejufque filium ( am- 
bos Cattri Viquerise Proefecl is ) pro eo quod in Cattro non 
erat ipfe Thadiolus , quum Viquericnfcs iibimetipfis nuper 
vindicarunt domtnium Terra^ ci Caltri , curavit Dominus 
Galeaz cambium habere , & ambos tamquam latrones ad 
caudam afini trahi ad fupplicium , & laqueo fufpendi fecit, 
& funt de praefenti . Summ > ttudio ven.uoribus edixit , ne 
feras beltias caperent inftdiis, & proditorie ; & de hujuf- 
modi inhibitione faepius per univerfi loca iibi fubjecla li- 
teras renovavit . Jurtit etiam , ne quis , prascipue in flumi- 
ne Ticino , Timulos pifcaretur ; & ii quem fortaiTe cape- 
ret, illico ad coqutnam D municam defcrret . E >s etenim 
pifces prae ceteris appetit . Et fic facit in fruclibus & pras- 
cipue in Marenis dulcibus de Z >tego & M )ficio , dtftnclus 
Novaria? , pro quibus totahter habendis Commune Njvarice 
multa diipeadu paifum eil ac patuur . Idem hoc de equa- 

bus 



CHRONICON. S97 

bus curat ; & ubi icir , aliquam cquam habilem ad gigncn- 
dum cxiUre , t>m vel fub uipendio, vel alio modo necef- 
fario habere vulr . Hoc tamen Anno refriguit amor venan- 
di & habendi equas , quia Anglkorum incuihones , & Ter- 
rarum rtbtliioncs aha txordia concluicrunt . Piaeterta prae- 
didlus Dommus Albaret una cira prajdidto tratre DucL. Ji- 
rua; recuperarunt , & fu dti:uo cccupaiunt in ditlrijfu 
Papia? hafce Terras, nempe Sterhanagum , Gravanagum , 
Forrunagum , Montipechium , Roccam Sefellam , P 'ium 
Animanum , Caitagnolum , Sardtum Antonium , & N.bio- 
lum . Quibus Tcrns habitis , profccli funt Novas , & deinde 
frater Ducis pcrrexir J^nuim, &Dominus Albaret cumCCC 
barbutis ivit Attam . Alia vero tu r ma feu Socittas pmc 
Aquas . Pau^os poit dics Dominus Albaret cum pomwo Ot- 
tone de Brunfvich vcn t Valentiam , & Domini Com\s L, n- 
dus & Joannes de Pcpulis pro D >mmo Mcdiolani veneiunt 
Baflignanam . Simui juncli prope Valentiam egerunt de pace 
componenda . Mox unulquifque ad partes fu^s rediir , & Do- 
luinus Joannes de Pepulis Mediolanum rcdivit . Deinde D^- 
minus Galeaz dicitur in Garlafco , Terra rtbelli ut fupra, 
habuiiFe tradtatum ; & pro ea ocLupando & arripiendo , 
ftipendiarii ipfius Domini mifli iuerunt a Papia , & aliis 
locis , quorum pars intravit . Sed oppidani quofque ingref- 
&>s capiunr , & laqueo fufpendunt . Evanuit ergo illa ex- 
peditio ob nimiam itipendiariorum pigritiam in equitando. 
Quare Dominus Galeaz iratus , quod fui rediiifent Papiarri 
re infedta , mandavit Dominis joanni Pclavicino de Scip- 
piono Marchioni Poceftaci Papiae , & Ubertino de Pctra- 
fandta Capitaneo , qu itenus vilis literis fuis dictos tales lti- 
pendiarios detinerent : mi/X aliis literis continuo & illico 
ciatis juffit , ut ipfos omnes ftipendkri>s ( fexaginta enim 
in vincula conjecti fuerant ) facerent de praefenti fufpendi. 
Vifis hujufmodi liceris , horruerunt Poteitas & Capitaneus, 
& exfequutionem protelarunt . Luerim unus in Mediolano 

P p impe- 



i5>8 PETRI AZARII 

irapetravit gratiara ne fufpenderentur , qua*m Dominus 
Galeaz indullit, fperando, quod dicla exfequutio facla fuif- 
fet . Quum igitur virtute grati* omnes fuiflent relaxati , 
Dominus Galeaz adeo ira correptus fuit, ut juflerit & im- 
peraverit carcerationem Ambrofoli Gribelli fui Cancellarii, 
quem condemnavit in falaiio unius anni,quia nimis lente 
icripferat literas iufpenfionis , aut in fcribendo diitulerat . 
Potellatem autem & Gapitaneum prsedidlos ad carceres 
coegit , quos tamen aliqu t poit dies dimifit . 

Euntibus autcm & redcuntibus pr«dictis Domino Con- 
rado Gomite de Lando , & f >anne de Pepulis , Nuntiis 
Domini G.tleatii verfus Partes M.^rchionis pro pace tradtan- 
da , univcrfa Societas convenu in Romagnano difiric^us 
Novarise . Deinde perrcxit Garlafcum , & poft nonnullos 
dies Ticinum tranavit ad vadum . Nam Dominus Galeaz 
portus , & naves , & imo eriam iter terreitre vetuerat . Et 
ita Anno MCCC LXItt. die Mercurii IV. Januarii , Comita- 
tum Mediolani omni conatu ingrefia efi , & Terras Ma- 
zcntje & Corbettas occupavit , faciens quai facere confueve- 
rat . Quibus Terris captis , le in plures cohorres & mani- 
pulos divifit , vagarura pcr Sepiium . Itaque pars Ligna- 
num , pars Nervianum , altcra Cafianum , altera Vitodu- 
num , alia Sedrianum , & alia ad Caflfinas apud Mediola- 
num ad V. vel VI. milharia petiit , multsque alia loca 
parva non nominata . Invenit multos nobiles vacantes ob 
feitivitates , & Iudcntcs ad tabulas & fcaccos nodtis tcm- 
pore , & non fufpicantes de tanto infortunio . Quotquot 
ex eis voluit , ab Juxit . Matronis autem pepercit propter 
breviflimam moram ; fed eas ornamentis exfpoliavit , quas 
non modico pretio dicuntur «ftimari . Quid ultra? Sexcen- 
tos numero & ultra ex Nobilibus viris captos confignavit 
in Caitano ; & fi plures potuiilet ligare & ducere , plures 
ad bottina praientaiTet . Sed perfidas illi genti defuere fu- 
nes & condu&ores , adeo ut unus ex illis Anglicis aliquan- 

do 



CHRONICON. 299 

do decem captivos abigebat ; & fic incaute & tam mifer- 
rime & imo viliiTime prsedicli Mediolanenfes fe capi per- 
miferunt , & fine ulla refntentia . Er dieitur , quod prae- 
dicli capti fe redemerunt centum raillibus Florenorum in- 
ter fe fe collatis . Quid autem de aliis raptis dici poteft ? 
Et tunc dicti Anglici verentes perdere tot parta , regreffi 
funt cura ita pinguibus fpoliis in diitriclum Novariae nem- 
pe Romagnanum , quo tuto fe fe receperunt , timentes 
impetum Anichini de Bongardo, qui cum mille barbutis 
Parma Mcdiolanum tendebat. Sed quum pervenerit , po- 
terit dici , quod tarde venerunt bubulci . Et fic prasdicti An- 
glici cum didta pra^da recedentes , nulla incendia in locis 
ipfis impofuerunc . Ha^c eft igitur confirrnatio pacis praj- 
fentis , de qua Dominus Galeaz fperabat elfe concors cum 
prjedivilo Domino Albareto , & aliis Anglicts . Tamen ipfe 
Dominus Albaretus magis fapiens artem deiulit arte . Qua- 
re Dominus Galeaz poft promiffionem meditabatur patrarc 
alia , de quibus propter nimium opus tacetur . Beltias illi 
Jatrones non potuerunt in totum abigere propter tranfitum 
Ticini , in quo naves Domini Galeatii multum obititerunt . 
Prseterea diclo anno MCCCLXLII. die XXII. Jauuarii , il- 
lullris Rex Gypri & Hierufalem(agens setatis annum XXV.) 
cum puichro comitatu & fervitio Mediolanura applicuit , 
profeclurus Avenionem . Magnifice per utrofque Dominos 
Mediolani , & cum magnis expenfis fuit exceptus , diuque 
& cum magnis folatiis ibidem ftetit . Durantibus iitis , 
Dominus Otto de Brunfvich cum pra^fato Domino Albareto 
curavic Burgum prope Baffignanam furtim & clandeiline 
fubtrahere . Et die XXV. Januarii plures ex fuis in didtum 
Burgum fub nodtis favore immifit . Sed pluribus ingreifo- 
rum vulneratis, & fex interemtis , eadem nocte Valentiam 
petiit . Interea nihilominus Anglici cuttodiebant Terram 
Romagnani, a qua multa damna inferunt agro Vercellcnfi 
& Novarienfi , pabulatum euntes per miliiaria du odecim 

P p 2 & ul- 



300 PETRI 'AZARII 

& ultra. Urgente igitur pabuii inopia , fummo ftudio cu- 
raverunt fupprimere Terram Burgimaynerii in eodem agro 
Novarienfi , & adeo frudueruat , ut iflis diebuseam circum 
circa expugnaverunt . Et. cum defceudnTcnt ex equis pro 
ipfam aggrediendo, fupeivenerunt a Novaria CCC. barbu- 
tas Iq auxilium Oppidi , qui Anglicis obfidentibus & ag- 
gredientibus intulerunt niagna damna . Sed nec ipfi fue- 
runt fme pcena . .Rurfus .deinde agitur de pace . Converfus 
autem Dorninus Galeaz ad conterendam nequitiarn prodito- 
rum , & ad compefcendos cujufcumque perfidias motus , 
mandavit Redloribus fuis , ut infrafcripta tormenta exfe- 
querentur , & infligerent in perfonis proditurum fuorum 
& complicum : Tenor autem , quo tormentorum feries in- 
clicitur , talis eft : Intentio Domini efl , auo.l de magijfris pro- 
ditoribus incipiatnr paulatim . Prima die quinque bottas de Citrlo . 
Stcunda die repofetur . Tertia die Jimiliter qninque lottas de Cur- 
lo . Quarta die repoftur . Quinta die fimiitter quinqv.e bottas de 
CurJo . Sexta die repofetur . Septima die fi.niliter qumque bottas 
de Curlo . Ottava die repofetur . Nona die detur eis bibere aqua , 
acetum , (y calcina . Decima die repofetur . Undecima die fimi- 
liter aqua , acetum , & calcina . Duodecima die repofetur . De- 
cima tertia die Jerpiantur eis duce corrigice per fpallas , & per- 
gottentur . Decima quarta die repofetur . Decima quhta die def- 
y o j e ntur de duobus pedibus ; poflea vadent fitper Cicna . Dicima 
fextadierepofetur. Decima feptima die vadant fuper Cicera . 
Deciwi ociava die repofetur . Decima nona die pondntur fuper 
Cavalktto . Vigefima die repofetur . Vigefima prima die ponantur 
fuper Cavalletto . Vigefima fecunia die repofetur . Vtgefima ter- 
tia die extrahatur eis unus oculus de capite . Vtgefima quarta 
die repofetur . Vigefima quinta die truncetur eis Nafus . Vtgefi- 
ma fexta die repofetur . Vtgefim.t feptima die incidatur eis una 
manus . Vtgefima ociava die repofetur . Vtgefi.m nona die inci- 
datur alia manus . Trigefima die repofetur . Trigefima prima die 
in^idatur pes wvas . Trigcfima fecunda die- repofetur . Trigefima 



ter- 



CHRONICON. 30 1 

tertia dle incidatur alius pes . Trigefima quarta die repofetur - 
Trigefima quinta die incidatur fibt unum Cajironum . Trigefma 
fexta die repofetur . Trigeftma feptima die incidatur aliud Cafiro- 
num . Trigejima oEiava die repofetur . Trigeftma nona die incida- 
tur Memhrum . Quadragtfima die repofetur . Qtiadragefma pri- 
ma die intenaglietur fuper plaufiro , & pojiea in Rota ponatur • 
Harum pcenarum txiequutio fadta fuit in perfonas multo- 
rum Anno MCCCLXII. & MCCCLXIII. 

Receilk a Mcdiolano prsetatus illuftris Rex . Papiani 
petiit , ubi magnaliter juflu Domini Galeatii fuit exceptus, 
Dcinde perrexit Viqueriam , ubi ex parte Marchionis Mon- 
tisferrati fuit magnifice fufceptus . Die fequenti , fcilicet 
fecunda menfis Februaiii , Terdonam pervenit cum comi- 
tiva & proceribus fuis , ubi pernoclavit . Die infequenti Ja- 
nuam verfus profeclus elt . Purro Dommus Galcaz per in- 
frafcriptum decretum fuum contulit fuis Redtonbus plenam 
facultatem confifcandi proditorum bona . Ediclum eft hu- 
jufmodi tenoris : Nos Galeaz Vicecomes Mediolani &c. Impe- 
rialis Vicarius Generalis . A i refrenandum multorum facinora , 
qui ruptis debitce fidelitatis & obedientice habenis , adverfus fia- 
tum noflrum , imo verius adverfus Jmperialem Majejiatcm 5 in 
Civitattbus , Caftris , Ptllis , & Territoriis a Ccefarea atgnitate 
nobis concejfis ., quas & quce tamquam fmperialts Picarttis re- 
gtmus & gubernamus , hoflili ammo , feu quocumque alio modo 9 
nobis &' fiatui nofiro tranquillo ex adverfo animari conantur , 
nedum humana , verum ettam divina prcecepta , quibus jubetur , 
quoi omnis anima Principibus Jit Jubjefia , lcelerattjjimis factno- 
ribus , & afjiduis rebellionibus demoliri ; & difia nofira Terri- 
toria , imo verius Impt rialia , cum multitudine latronum , & 
aliorum perverforum hominum invadere , atque occupare ; ne ex 
eornm abfentia vfil quacumque contumacia in deteflanio iccfce Ma- 
jefiatis , Jeu nofirce dtgnitatis , Q* Jiatus noftri extimationis cri- 
mine , fett rebtllionis proceffus , O* fententta retardctur , & tan- 
ti fceleris nefanda temeritas remaneat imjpunita : hoc edtfiali , 

Deo ' 



3 o2 PETRI AZARII 

Deo propitio , perpetuo valitaro Decreto nofiro 9 omni auttoritate 
& vailia , & qualibet jurifiiftione & imperio & potejiate 9 
quibus mdius poffumus , fancimus , ut in quocumque lcejce Maje*- 
Jiatis & ojpnfa cujusitbet prcedicice , nobis ey jiatui ncflro illa~ 
to crimine , & maxime contra rebelles noflros , vd invadentts 
lerritorium noflrum hoftili animo , feu modo prcediclo , per quem- 
cumque Vicarium noflrum Generahm , Poteflatem , ( apitaneum , 
df Vicarium Civitatum , lerrarum , & Villarum pradillarum , 
pojjit procedi per accufationem , inquifitioncm y Jeu denuntiattot,em 9 
fummarie & de plano , fme flrepitu & figura judicii , & aho 
quoque modo extra ordinem juris , modi , & flatutorttm folemni- 
tate & forma omiffis , prout illi , qui jurifdiclioni praefl , v'u } e- 
bitur expedire . Aieo ut Ji qua Communitav , Corpus , vel Col- 
Igium , *;*/ «*/#» qucevis perfona cujufcumque flatus , dign:tatis 9 
vel conditionis extfiat , /w/ter d/'#o crimine icpfie Majeflatis vel 
rebellionis , /w nuntium , w/ epiftolam , /?« ^f/tfw f?r edtclum 
pure propojitum citata , w/ citatum neglexerit in termino perfo- 
naliter vel legitime comparere : ^wfrj //•/*;» r»e/ /;//.t» , ac Ji 
prcefentialiter omnibus interefjet , & lis foret lezitime contejiata , 
*■#>» J i receptionem teflium , C> ^on/w publicationem , 0» Jequen- 
tia , </# J7» #i definitivam fntentiam inclufive , (> #</ pubhca" 
tionem omnium bonorum & jurium Camerce nofine applranaorum, 
& ai ejus exequutionem realiter & perfonaliter procedatttr , U- 
gibus , Jiatutis , d^ confuetudinibus non objiantibus quibnfcumque \ 
quibus omnibus in contrarium facientibus , mentionemque exigen- 
tibus , *# orfrt fcientia 9 & de noflra; poteflaiis & auclcrhatis 
frcedidce plenituiin* derogamus . Decernjntes ey dedar.mtes , 
^tfod /7//' oHwex <$" finguli Jitit rebelles & infi \eles Imperii , (> 
»o/?r/ proditores , €> poenam capitalem , &• p:t')luafiontm bono- 
rum fuorum incuvrant , $w/ /'» quocumque , publice vel occulte , 
contra debitum filelitatis vel fubjefiionis faciunt rebellionis ope- 
ra 9 & in noflram trofveritatem aliqui l mtdvnantur , y?i'«? /# 
A/j , ^«d? «i comm-ffum nobis Vicarhtus OJficiam , _/ft/ digwta- 
tem Geaeralis Imperialis Vkarii pertinent , repdhndo . Hc/f #*/• 



C H R O N I C O N. 303 

ttm noflrum generale Decretum extendi volumus ad prceterita , 
frcefentia , C^ futura , & quod ex nunc abfque ulterioris tempo* 
ris exfpettatione & tranfcurfu fuum integrum vigorem decerni" 
mus obtinere . 

Dum autera dic"tus Comes Landus , morando Novarise, 
ducecet cum magna cautela concordium cum Anglicis in 
Romagnano exiftentibus , & Mediolano rediifTet ( ubi a. 
prsefato Domino Galeatio increpationem habuerat tenoris , 
fcilicet , quod de guerra fua nihil fiebat , & Anglici jurc 
merito , & fme alio obftaculo patrabant contra Dominum 
Mediolani quidquid eis libebat & placcbat ) & dum pran» 
dium fumfiilet Novarise in domo Omarini Pifcatoris , ubi 
non dtfuerat bonum vinum , & exinde bene refectus fe con- 
tulifTet ad domum Epifcopi Novaria? , acceffit ad eum Jo- 
annes Caymus tunc in Novaria Capitaneus , armatus & iti- 
patus Hungaris & ftipendiariis . Et impatiens de proceffi- 
bus Anglieorum , contra quos nihil fiebat , per munera &: 
exenia per eumdem Comitem ad Capitaneos Anglicorum 
mifla, narravit eidtm Cemiti, quod illi perfidi curn eorum 
carrigio venerant Brionam , & omnem annonam rapiebant. 
Igitur armatus cum Hungaris & aliis ftipendiariis una die 
Jovis XXII. Aprilis MCCCl XIII. equum afcendit , & acce- 
dens in domo Epifcopi Novaria? , reperit dictum Comitem 
fumto prandio valde refeclum . Cui narravit , quae per An- 
glicos ncbant in Briona . Et tamdiu malleavit tum propter 
pr« palatam verecundum , ut fine ipfo non equitaret ipfe 
Capitaneus , tum propter increpationes & curas Domini 
Mediolani , quod diclus infelix Comes cum ipfo Capitaneo 
annuir-equitare , tamen difivrendo , ut abfentatio inimico- 
rum ipfi Comiti daret anfam redeundi . Sed quia Deus ju- 
ftus eft judex , Comes pra>did~tus habuit equitare . Et tunc 
Brionam profecli , ubi reperierunt , Anglicos jam difccffif- 
fe , eofdem armata manu infequendo , ipfos cum eorum 
Carrigio ad Pontem Camurinum territorii Romagnani in- 

ve- 



3 o 4 PETRIAZARII 

venerunt . F.ft enim Pons Canturinus fuper una Rugia re- 
levata conftruclus tali modo , quod iolummodo per Pon- 
tem neceilarium ett tranfire . Ibi prcelium intcr partcs 
utrafque eil commiiTum , in quo Anghci fuccumbenres , 
Romagnanum fugere funt coadti . Ex quo campus Anglico- 
rum intricatus fcortam fuam curat detinere , & fubfequen- 
tes cum defcendentibus Caflro Sandtas Fidei Colletrani 

Terras ipfi loco Canturino Anglici pedires & eque- 

ftres fuccurrerunt ipiorum carrigium . !n quorum fuccurfu 
invenerunt didtos Comitem de Land , J >annem Caymum , 
& reliquos tam Coneftabiles , quam Caporalcs ab cquo de- 
fcendiile , Anglicos pedeitres expugnando . Uoi tranfadto 
didto Ponte plauttris occupato , repertus elt dictus Gomes ; 
quem di£ti Anglici pugnantes , ex jactu lapidis nafale b.ir- 
butse (itf8) eit diruptum , & in inltaui cum lancea in 
ora vulneratus ; & dum fic vulneratus refuteret Anglicis 
toto poile , fub brachio dextro exitirit perfcratus , & de- 
mum captus, & parum dudtus diem claufit cxtremum . Et 
breviter concludendo , dictus Joannes C aymus Capitancus 
captus fuit cum pluribus aliis . Sed plures mortui fu^runt. 
Et fic diutus Comes cautelas fuas eriim indifcrete finivit . 
N.tm quum ab equo dcfcendit , Hungari defceniere nega- 
verunt , reculando apud Terdonam (169) , dum ipfi Hun- 
gari cum Anglicis pugnarent , quod imlaurato bello diclus 
Comes Teutonicos fuos facieb.it deviare dicendo : Alt , Alt . 
Quorum cauila ipfis Hungaris & aliis fubditis Domini Me- 

diola- 



( 168 ) Ex praefente textu confirmatur Barbutas , de quibus fermo fuit 
Nita 114. non folum Galeam fed etiam Bucculam t qua vultum ab iclibus 
deferjcierent , jam tunc temporis getlaffe . 

(169) Scriptons errore ■> 'Terdona hic nomen irrepfit . Dsrrona enim 
Urbs , nimis diftat ab hoc loco , nec in vici:iia Pjntis Canturini , qui a 
Rugia fubtus labente nomen obtinet , locum ulium fuoeiituem invenio y 
qui cum orsedic^j nomine conveniac . 



CHRONICON. $05 

diolani male fucceilerat , cum quo Comite dicla gens non 
potuit profperare . Unde di&um Catonis potuit publicari 

„ Temporibus peccata latent , & tempore parent . 
Et fic in cafu dicli Comuis potuit comprehendi . Nam 
univerfa Italia ipfum formidavit , & a icaranis ( 170) & 
inermibus pcditibus indifcrete ipfc Comes aliutus txfhtit 
fuffocatus . Mortuo autem mifernme Comite Lando , do* 
luerunt non modice Dominus Galeaz , Dominus J anncs dc 
Pcpulis, & certi de Curia Mediolani , & irno Anglicorum 
Caporales , pro eo quod de concordio cum eis intundo 
tractabatur . Sed omni mundo miferia . Unde vcridice di- 
citur : Divince qttidem res perfeciiffime funt . Humani vero ge- 
neris con.iitio femper in infinitum decurrit ; & nihtl efi qio Jub 
ea flare perpetuo poffit . Quid enim diclo Comiti moirali 
profuit nobilitas , potentia , formofitas , induitria , probi- 
tas, rapina^ , quum uno motu a peditibus , non advcrren- 
do , & fic incaute, exlHtit perforatus , & cadaver eftvclus > 

Eo autem temporc in Civitate Novanae erant Amba- 
fciatores Pifani , qui cum Anghcis ipfis agebant de eos 
conducendo ad ftipendia , pro eo quod Civitas Pifarum 
valde a Florentinis vexabatur . Mortub didlo Comite , brevi 
conclufum fuit concordium , de quo fupra tetigimus . Quo 
completo prasfatus Dominus Alb^rct cum ipfa Anglicorum 
comitiva , qua? conftabat ex tribus mille , Terram Aronam 
( ex pcrmifiione Domini Galeatii , qui diclum accordium 
procuraverat ) profeclus eft , dirr>iflP> totaliter Romagnano 
& Caltro Sandtce Fidei ( 17» ). Paucis ab hinc diebus Me- 

Q q dio- 



(170) Scarani , vHe Nitam 157. 

(171) Ca/irum Sanft* F.dei R -'naniani 0:>pido imtninebat antiquo ; 
eius ruin* etiam in praeienti confpicusi fu^it in Colle , ad dexteram , ab 
A^amio Roraaamiuin euntibus . Romanianum, vetus fitiim erat ad Meridiem 

prae- 



3otf P E TRI AZARIl 

diolano trarifivit , & inde concomitante Domino Joanne d - 

Pepulis , ur habcunti tutior eif t tranfnus , prope PLce n 

tiam , iuperato Pado flumine, Pontenurum applicuit , ubi 

univeria illa multitudo pcmoclavit . Et in Placentia armis 

& equis fe refecerunt , mulus denariis ibi ex Mediolano 

miflis . Piias demum ptrvencrunr , ibi auxihantibus Pitanis 

multa enorrhia adverius Floientinos patHirunt, populando 

cc capiendo . Quum itaque iruiltdicti Anglici abuifent , 

praefatus Dominus Mcdiolani dnui iecit Arces Mediimerici, 

Sandtaj Fidei , & Burgi Romagnar.i ( 172 ) , in quibus fe 

fe incluierant dicSti hoilcs itu htrones ; ltuouitque recupe- 

rare ( duce ac iiu Capitaneo Generali Dcmino Luchino 

de Vcrme , viro miraj lnduitnae ) Terras , quas amiferac 

in diitnclibus Papicnii ck Tcrdonenfi . Quambrevi recupe- 

ratis Villa , Cafali , Vulpcglino, Vulpedo , & IVl nlcali , 

excrcitum mifit contra bremide , ubi campum firmavit , 

ettoiTis duobus vallis circum circa ; tanramque adhibuit 

cuCtodiam , cattris etiam firmatis , ut nulli mgrciius fru 

egrcilus daretur. Sex machina» erecftae iunt, quibus Oppidutn 

die n< (fluque m. Ileabant. Proptcr quae dicia Tcrra ivbuit ie 

cum Domino IVIcdiolani concordare , & cechre Marchioni. 

Eadcm ratione & arte illico exercirus ohfcdit Salas , quas 

etiam invite & brevi neceile habuit coocordare cum Do- 

mino Mediolani . Igitur exercitus receptis Salis per dedi- 

tio- 



praefentanei Oppidi , ubi nunc fupereft Ecclefia Divo Martino dicata. Rude- 
ra huius Caftri hodie poflidentur partim a Domino Georgio Tcrniello J C. 
C. Novariae , partim a Domino Marchione Jofeph de Abdua , Patritio Me- 
diolanenfi , Viro plurium ^cientiarum eruditione , ac in rebus tam publi- 
cis , quam ptivatis gerendis prudentia non mintis , quam fangumis ncbi- 
lit»re , claro ; H*c indica r e placuit , ut Caftri San&ae Fidei , Novarienft 
Provinciae quondam Fatalis locus , apud Pofteros facilius reperiri poftir . 

(t/a^ H>s Arces eodem anno t$6j. ftatim poft anglorum difceftum , 
iefttucUs fuiiTe , verofimile eft . 



CHRONICON. 3°7 

tionem , Garlafchum die XX. Oftobris adorirur , erectif- 
que machinis , campoque firmato , Oppidum laceffire in- 
ccepit . H >c apparatu & rebus Domini Mcdi Jaueniis prof- 
peris territa O^pida Sanctus Antonius , Nibiolum , & Bur- 
gopriulum , qua? cum Viquena rebellaverant , ie ie eiderri 
Domino reititucfe curaverunt . Tot tamcn bcllici appara- 
tus ac obiidiones fine infimtis difpendiis tam Lncoium 
qu^m Clericorum diltricluahum & iubditoium fi^ri non 
potuerunt . De extorfionibu> in hujufrnodi expenfas cxigen- 
do patratis non fcribo,quia infimta poifent cumulaii . At- 
tamen & Placentiae , ubi pecunia rcpcrta elt, & Movarias, 
ubi Cives & dittndtualcs funt pemtus deiiructi , infiniu 
funt extorta . Obieffi autem in G.irl. fco nec vnious ncc 
vidtualibus carentcs , & de machinis XVII. eos quittientibus 
non curantcs, fe fc conltantiffime tu^bantur . Sed vercntes 
de tapponorum , & fubrcrraneorum cumculorum vi per 
obiidentes tentanda in muros interiores , ac verentes ne 
ulterion defenfione privarcntur , dcditionem prasfato Do- 
mino Luchino de Verme obtulerunt , ad id aiTeuticntibus 
Gibellims forenfibus intrinfccis , paucis Guclphis , qui ad- 
verfabantur , e pago pulfis. Paclis firmatis , fed nondum 
utrimque compleris , gens D^mini Mcdiolanenfis Tcrram 
intravit , nullatenus caitra cuitodiens , quum plurima Gtr- 
lafchinorum gens , & prsecipue lljc Rolandus de Camcro 
principahs proditor, fub noclis taciturnirate fugam arnpuii- 
fct , paucis lbidcm relictis . Quare quum diluxiifct , quot- 
qu >t in Oppido & Arce tam terrigcnas quam forenfcs in- 
veuti funt , juflu Domini Mcdiolanenfis capiuntur , & die 
Sandti Stepnani Protomartyris , fcilicct XXVI. Decembrit, , 
quinque Girlafchini , intcr quos unus Presbytcr dicebatur, 
in opp fi um fuarum domuum tucrunt pedibus , fufpenfi, 
& ^itam finierunt , quorum unus dicitur in hujuimodi fup- 
phcio vixiife horis XXXr V. Duo autein , quorum alter de 
Horta diitridtus Novaria: , kqueo ea die ibidem fucre per 

Qq 2 gu- 



308 P E T R I A Z A R I I 

gulam fufpenfi . Tiiginta duo forctterii una cum eorum 
Capitaneo , & aliquibus ipfius TcrttB parvulis ad carcercs 
Papienfes traducuntur , ibidem macerandi . Dcmum Terra 
militibus populabundis rradita prafcdata fuit , & combuita: 
maenia cum Arce folo xquantur . Hifce peraclis Crida iaC-ta 
tuit , uf volenties ibi habitare de novo poifent redirc . 

Hec detcltanda & fub tam iniclici bclli calu durave- 
runt ufjue ad dtem XXVII. Januarii MCCCLXIV. ( ij^) 
qua die reverendiilimus Pater & Dominus Andreas Sancta» 
Scdis Apoitolicas Lcgatus , quum Mcdiolanum acccmifct ve- 
niendo per partcs Marchionis antcdidti, inter ipfum &. Do- 
minum Galeaz & fcquaces pacem pronuntiavit . Cujus cauf- 
fa Dominus Gtkaz in Terris fms edidit Literas infcquen- 
tes : Galeaz Vicecomts Mediolani &c. Jmperialis Vicarius Gene- 
ralis . Reverentia pii , jufrique Patns Reverend'£iu>i Domini 
co.ifanniinei nojiri Domini Anirece divma providcntia tituh San- 
tti Marcelli Presbytrri Carainalis , Apfiolicce Sedis Legati , cum 
Domino Marchione Montisferrati , inter qttem <y nos diutius 
gucrra viguit , ficut Jcitis & noflis , nufer ad pacem & con- 
cordiam nos induxit . Ipfe quidem hts diebus ad partes Lombar- 
dice occaficne fice le^ationis accedens , & tranfitum faciens per 
partes Q 1 terras Domini Marchwnis pradttti , trattatum d:t1cg 
pacis cum prccfato Domino Marchtone inchoavit injianter ; & 
inde Mediolanum applicans , nofque ad pacem prcedit~lam fttis fua- 
Jionibus venerandis exhortans , vocatis in Civitate nodra frcedi- 

tta 



(173) Tali anno , nempe 1364. , inter Marchionem Montisferrati , 
8t Galcatium Vicecomitem , firmatam fuiffe pacem , evincitut etiam ex In- 
ftrumento , ut vocant permutationis , inter ipfos fecuto Papise , die 19. 
Novembris di<$o anno 1364. , pro nonnullis Caftris , quae Marchio poffide- 
bat in Territorio Papienfi , inter quae nominabatur Viqueria , contra alia 
loca in Pedemontio fita . Expletum vero fuit in domo illorum de A3ulphi« 
a Guliefmo de Gtazano di£t> Bogeri , Imperiali Notario . Vide Benvenuti 
4c Sanfto Georgio , Hiftor, Montisfesrati R. I. T. XXIII. col. $50. D, 



CHRONICON, 30? 

tta Amhafciatoribus ejufdem Marchionis pqft longum trattatum 

brnc inle habitum inter prcefatum Dominum Marchionem & nos 9 

die Sabbatt XXfll. Januarti pacem publice promulgavit . Nos 

enim 'ob Jincera devotionis affefium , quo eumdem ReverendiJJimum 

Dominum confanguineum noiirum projequtmur , & propter som- 

mune bonum vejirum , altorumque fideltum fubdttorum noftrorum 

commodum & vtile , quod cuicumque affectui nollro prcsferimus , 

prcefati ReverendiJJimi Domini confanguinei noftri acquievimus 

voluntati . Mandantes vobis , quatenits pacem ipjam fervetts & 

faciaris inviolabiltter obfervari , pacem eamUem juxta formam 

inclujam facientes in locts debttts proclamari . ht boc notifketis 

omnibus Terrts diftriclus vejiri , in quibus cognoveriris exfedire . 

Dtfum M diolani die XXFIII. Januarii (.174). A tergo : 

Nobdtbus Vtris Poteftati , Capttaneo , Sapientibus , O 1 Communi 

Ctvttatis nojira Pla,cmtce . Qua? liter* cum introcluiis in 

Placcntia , ubi tunc tempons pro Judice victualium N>bi- 

lis Viri D< niini Antonini Torniclh Poteftaus Placentiis 

permancbam, fuerunt lccffcce ck pubhcatce. Hac pace idla refi- 

des peifidi Anglici,qui fub ltipendiis prcefati Domini Mar- 

chionis remanierant , combutta Terra Praecipiani Terdo- 

nenfis diitridtus , quam Domino Abbati Prxcipiani fubtra- 

xerant , & occupaverant , per Placcntiam tranfeuntes , fe 

fe tranttulerunt ad partes Pifarum , ubi cum ahis perfide 

fe fe agentibus Givitatem ipfam & loca propinqua, facien- 

do guerram Florentinis , populationibus & violentia con- 

fundunt . A pace vero pra2di<5la , & per fcripturam affixam 

ad plateam Communis Papias , exculii fuerunt 06I0 Vique- 

rienies in ea nominati , unus Papienfis , fcilicet Dominus 

Uoertus Guafconus Juriiperitus , & alter Lombardus , nem- 

pe D>minus Luchinus junior , feu Novellus , filius Domi- 

naj Iiabella3 de Flifco & magnifici Domini Luchini Vice- 

co- 



(174) Anno acmpe £364. , ut priut dixerac . 



310 PETRI AZARIT 

comitis Domini Mediolani . Anno praefenti MCCCLXTV 
praefarus Dominus a fuo propoiito & incoeptis .contra Ci- 
vitatcm Novariae non recedit . Nam ultra deitru&i mctn 
Civiratis & diitridus , ab ejuidem Clero binas talcas cxe- 
git . Pnmam nempe proptcr cxpenfas Ambafciatorum 
quos m Galha mittebat ob mortem Rcgis Francorum a'- 
reram vero proptcr inllruclionem fcu formmentum Caitri 
Papiae pro ledis & pannis leclorum ibidem neceiranis . Sed 
poteft dici , quod Laici eas taleas penfitarunt propter' im- 
potentiam & mopiam Clericorum . Etcnim neceilanum fuit 
eas a colonis exigere , iicet ii eodem anno aliud gravifli- 
mum & importabile onus fuihnuiiFent . Quoniam piaeiatus 
Dominus habere voluit pro conitruendo Caitro Papiae uni- 
yerfos Magiftros carpentarios , & fornaxanos Novarienics 
ita ut Novanae & in cjus diltriclu unicus laterculus ieu pe- 
tra coacla non remanfcrit . Item operas tam de Civitate 
quam de diftriclu iingulis menfibus cambiavit; eofque rota 
astiate & autumno renuit cum infinitis difbendiis Parochia- 
rum , Nobilium , & Terrarum . Er caufa iuir , quia uni- 
cuique laboratorum dabantur dcnani XVIII. & a Civibus 
vcl Diltridtuahbus erogabantur foldi V. vcl ultra . Scd il- 
luJ fuit durius , quod fcihcec praeiictts duratuibjs , & nori 
obftantibus, Dommus Galeaz tenuit Bertoiottum Confaio 
nenum de Placentia Domicellum fuum pro dirucndis Tcr- 
ris & fortiliciis uaiverlis diftrictus Novanenfis , cum falario 
foldorum XX. in die, perfolvendoa locis , ubi pcrm.inebar. 
Qui cum ahis ducenns operis diftrictui in diclis , & cum 
expenfis influitis , univerfa Ioca , excepto Burgomayuerio 
laceravit & vituperavit , incipiendo a Burgo Otcgio, a a u 1 
poft explanationem lplius voluit habere Fioren >s q.itu»r 
mille quingentos , & a Carpignano qumgentos . Adverfus 
haec graviflima & imporrabilia nullus N)varienilum aufus 
eit loqui . Quibus durantibus, & de meife Augufto di.ti 
Anni venit tam in planukra , quam ih Mjntes OfoLe , 

Vai- ' 



C H RONICON. 311 

Vallifintrafchae , Valcemenias , & Valliffefitis , tanta mul - 
tittido locultaium , quaj pluribus in locis univerla blada , 
hcrb^s , foha , & virentia voravit . Quarum locuftarum 
acies declinante Sole fe levabat , adeo quod numquam tan- 
ta multitudo nivis vifa fuit tempore hyemali fuper facie 
ten* , quanta quaniitas earum videbatur in aere , tenden- 
tes ftmper una via . Ac tamdem in pluribus locis vifas 
fuerunt fub Meridie in tanta quantitate , quod Sol ofTuf* 
cabj.tur , & facies ejus erat cooperta. Multa & quidem 
incredibilia dicla fuere de hac colluvie , de quibus taceo . 
Erant ea animalia capite craffo , collo craffiori , & coloris 
viridis , volatu validiffima . Et in diltricl:u Novarienfi per- 
durarunt ufjue ad menfem Oclobris (175), ceteraique 
Lombardise regiones dicuntur afflixifle . 




(175) Annales Macliolanenfes R. I. T. XVI. col. 740. D. hanc Lo- 
eutarum illuviem ai annum 1368. referunt , quibus circa rem , & tempue 
confentii etum Cluonicon PUcentinum R. I, T. XVi, col. 510. B» 



3 i2 PETRI AZARII 

Lacinia Petri Azarii , a Benvenuto de Sanfto 

Georgio in Hifloriam Montisferrati illata 

R. I. T. XXIII. 559. , quce in Co- 

dice a Muratorio edito , deerat , 

bic fuo loco reflituta . 

CUM infinito difpendio curavit D. Galeaz , in matri- 
monium copulare Illuitri D. Leonetro Du i Oaren- 
, tice rilto D. Regis Anglicorutn Illuftrem D. Violanr filiam 
„ fuam ; & ipfa dotata de univerlis Terris , quas tenuit , 
„ & tenct in partibus Pedemontium , & florenorum cen- 
„ tum millibus . Idem D. Leonettus eamdem matiimonio 
„ acceptavit ; & ipfo Duce vento Mediolanum , eam duxit 
in uxorem (176) , & demum reverfus ei\ cum ejus co- 
mitiva Anglicorum , in parribus Pedemontium , dimifla 
ipfa D. Violant in Papia ; nec umquam piasdiclus D. 
Leonettus , prasdi&is peraclis Papiam redivir , fed parva 






J> 



, mo- 



(176) Matrimonium Violantis Vicecomitis cu.n Leonetto , feu ut a!ii 
vocatit Leonello Duce Clarenriae , filio Regis Aigtie , celebratum fuifle 
MHiolani die quinca menfis Junii anno i }63. , ^iTerunt Annales Mediola- 
uenfes , R. I. T. XVI. col. 738. , eximiamque pompam , & appaiatum 
quo hacc folennitas celebrata fuit , fufius defcribunt ; Caiius etiam aJ hunc 
annun , has nuptias iifdem fere verbis narrar , epuUs emm hac occafione 
datas , ac comenfales , ambo prascitati Scriptores enunennt . Leonelluin 
vero poft piucos dies , cum ad Albam fe comuliiTet , gr.tvi fupeiveniente 
morbo , ante pr*diih menfis exitum , ibi extin&um fui.Te, dicun . A-urius 
Papi-« delato ibi C-i-iavere fepuhum fui(Te rraiit , fe i Arules pl!t9S3tati 
col. 740. D. ejus Carlaver in Angliam translatum a.fiimant . De hurum 
Nuptiarum magnificenria , vide etiam Chronicon Mantiunum Bonameniis 
Aliprandi , Auiquit. I<a'ic. Muratorii T. V. col. 11^7. B. annu.n ta.ner* 
diveciuun aifignat , diveria , uius , annum incipiendi inethodo » 



CHRONICONi 3.13 

„ mora in Pedemontio protracla , Albam reverfus , diem 
„ clauilt extremum. De cujus morte, pradiclus D. Galeaz* 
ty ac univerfi Lombardi vatde doluerunt r & ipfo mortuo 
„ in Papia portato , Pa-piae traditus fuit fepultura; . Quibus 
„ hqnorifice peraclis Magnificus Dominus prsenomine Dif- 
,, penferius Anglicus cum aliis Anglicis in partibus illis 
„ repertis , Civiratern Aibse , Clarafcum , & alias Pede- 
„ montium Terras , quas potuit , curavit nomine Angli- 
„ corum cuftodire , & in Aibam fe recipiens , Terras ip- 
„ fas , prxraiilb Dimino Galeaz reitituere denegavit . Un- 
„ de orto fcandalo inter utrofque , & guerra in partibus 
„ iliis inccpta . D. Azinus Caymus , & Jacobus de Verrne, 
„ cum gcntibus Domini Mediolani magnis , in partibus 
„ iliis exittentibus , in quocUm conflicftu proditorie capti 
„ ab ipiis Anglicis , magna damna in perfonis , funt per- 
„ peffi , : 6c in Albam ctedu&i captivi , cum magna redem- 
„ ptione , relaxati funt , & ipfi Anglici propterea facli 
„ duriores . Poit-eaque viribus reaiTumptis praedidfus D. Ga- 
„ leaz D. Marchionem Francifcum (177), multis Proceri- 
„ bus fociatum, & multa gente D. Bernabovis ejus fratris y 
„ pro reiTiitendo prasdiclis Anglicis , tranfmifit; & treugua 
„ firmata , prsedidtus Marchio Francifcus , infirmus Papiam 
„ redivit ; Et de pace traclatutn fuit , inter prasdictum D. 
„ Galeaz , & Defpenferium r qui propterea Papiam perfo- 
„ naliter venir . Et D. Marchio Montisferrati miflis- per 
„ partes utrafque Ambafciatoribus, folemniter ad prasdicla 
„ electus eit , fed non profuit , immo difcors receffit . Di- 
„ citur enim , quod prascipua caufa- hujus praefentis difcor- 

R r „ dise 



(177) Marchionem Francifcum forte E/lenfem , is enim erat Nepos 
Marchionis Obizonis Eitenfis , a qua Ferraru expulfus , Mediolanum con- 
fugerat , ubi Vicecomitibus, , quorum conianguineus erat , yalde acceptus- r 
germanebat , 



*T4 P E T R I AZARII 

„ dide fuit h#c . Nam vento D. Carolo Imperatore in Ci* 
„ vitatem Pifarum , D. Marchio Montisferrati ad eum ac- 
„ ceflit magnifice aiTociatus , & mora protracla requifivic 
„ de univerfo Monteferrato reinveftiri ab Imperio . Qui 
„ Marchio , nullum ex Dominis de Cocconato , majoribus 
„ Montibferrati , fecum duxit . Ex quo nobilis Vir D. Bo- 
„ nifacius de Cocconato , qui cum aliis andatis Marchio- 
„ nis , iolitus erat efle potior , cum aliquibus ad prsedi- 
„ ctum D. Imperatorem ibidem acceiTit, ubi invenit, dato 
„ privilegio , jam fuiffe prajdidto D. Marchioni , ultra or- 
„ dines obligatum . Et ideo expofuit D. Imperatori , quod 
„ domus de Cocconato volebat contradicere prajfato Mar- 
„ chioni ; & muitis coram Imperatore dictis , & aliis Re- 
„ ctoribus , ipfe D. Imperator , conceifionem Dominis dc 
„ Cocconato ; lacerato privilegio , revocavit . Receflb au- 
tem Imperatore in partibus Alamannise ; propter rriala 
prajcedentia, coeperunt nova fcandala fufcitari inter prae- 
di£tum D. Marchionem , & D. Galeaz , maxime quia 
ipfe Marchio vetavit , ne Civitas Alb«e , & alia loca per 
Anglicos occupata , ipfi D. Galeaz reltituerentur ; fed 
ipfos Anglicos fub itipendiis fuis effe , potius voluit , cc 
Difpenferium praedictum accepit . Et fic diffidatis parti- 
bus, de menfe Julii, & potius Augufti, gens D. Galeaz , 
, cum auxilio D. Bernabovis ejus fratris^ & D. Cauis del- 
„ la Scala , Terram D. Marchionis intravit depopulando , 
„ qua? poterat, & damna intulit apud Alexandriam , Ter- 
„ ris illis , in bladis , & vineis , qui exercitus parva viclo- 
„ ria obtenta , Terras dominio Marchionis, ultra Padum, 
„ fubjedtas , lsefis prout potuit , mutatis campis multipli- 
„ citer , cum maxima victualium carentia ; & de menfe 
„ OCtobris , ad Terras D. Galeaz , fe recepit . Didtus au- 
„ tem Marchio , magnas cavalcatas ordinans, Blandratum, 
„ & Garlafcum incendio cremavit , prasdans infinitam 
„ quantitatem, etiam in aliis diyerfis locis, befliarum , & 

„de- 



99 
99 

» 

99 
»> 



CHRONICON, 3if 

„ deducens ; in quo exercitu Dornini Mediolani , defecit 
„ virtus , & perfona D* Lucbini de Verrae , olim Capita- 
„ nei fui . Cum infiaitis tamen fubditorum expenfis, & in* 
„ numerabili excrcitu equeitri , & pedeftri , tempore veris, 
„ Marchionis Terras, citra Padum ,, & prope Padum , 
„ factis valtis , Magnifieus D. Galeaz porenter infiluit . Et 
„. fubito concordia cum Comitibus Cabaliacte , Caftra 
„, eorum , & alia quse potuerunt , ipii D. Galeaz tradide- 
„ runr , recufantes ire in confinibus requifitis per ipfum 
„ D. Marchionem . 

„ Quibus peraclis , firmata obfidione circa Valentiam, 
„ Terram ipfam intravit , pacifice fibi datam , gens Do- 
„ mini Mediohni, cum Cailro Montis, ibi propinquo (178). 
„ Et deinde dictus exercitus , circa Terram Cafalis , cam- 
„ pum firmavit adeo , quod circumcirca , didta Terra , 
„ foflis & fepibus conclufa extitit in tantum , quod; nullus 
„ de Terra ipfa poterat exire , nec intrare y etiam poten- 
„ th navium per Padum navigantium in Sicidam , cum 
„ viclualibus copiofe , & demum die decimo quarto No- 
„ vembris ( 175? } MCCCLXX. , per impotentiam , & de- 
„ feclum. vicluahum;,, extitit per exercitum prasdicti D„ 
„ Mediolani % pramiunita (180) ; fa&is Baftitis circum Ca- 

R r. 2 iirum , 



( 1 78 ) Galeatium Vicecomitem Valentiae Dominium obtinuilte r menf« 
Septembris r anno 1370., docent Annales Mediol. fupra citati col.. 741, E. 5 
EtCorius ad hunc annum ... 

( 179 ) Annales Mediol. menfe Decembris hoc fa&um dicunt, fed cum 
Benvenutus de San&o Georgio , Cafalis deditionem , lacinia ex Azario def- 
iumpta referat , nihil in ea corrigens , A?ario magis quam prsediclis An= 
■alibus , habendatrr in hac re r fldem efle r credo „, 

C180) Cafale San&i Evafit r Marchionum: M^ntisferrati Sedes 7> poft 
duram obfidionem % Galeatiif Vicccomitis, fubiifle iugu n , anno 1370^ tra- 
dunt r praeter nuper cirati A uiales r &invenutus; de SancVo G.^orgio m Hi- 
ftor. Montisfer. R. I. T. XXUf. col. 56 r. K. , qui ctiam pa£ta conventa pra 
iediiione s ex Codice Statu.orum cjuidem loci extracta , iccenlet r 



3i* PETRI AZARII 

„ ftrum, & Rocham dicta? Terrae , quse per fpatium unius 
„ meniis ulterius duraverunt ; qus Tcrra? dicto anno ful- 
„ cita? , viclualibus copiofe , dominio prsefati D. Gakaz , 
„ funt fubjeclaj,. 

C A P. XV. 

Cants Grandis de la Scala . 

CAnis de la Scala Veronenfis & Vicarius Imperialis , feu 
diu Imperialis vir, multa fuo tempore in Italia geffit, 
& piures Civitates Lombardias & Marchias Tarvifinse do- 
minio fuo fubjecit , & tcmpore Domini Matthsei I. Vice- 
comitis floruit , & ternpore Domini Galeatii plurimurn 
floruit . Et dici poteft , feu magis debet nuncupari Domi- 
nus Canis de la Scala Senior ad differentiam aliorum juve- 
num fucceiTorum fuorum, qui propter famam fuam nomi- 
nantur Canis , fed variato pronomine . Ceterorum Itahco- 
rum liberalitatem in expendendo fuperavit , continuo Cu- 
riam fuam prodigaliter tenens ; provifiones infinitas Proce- 
ribus tam Italis quam Theutonicis dabat ; adeo ut in Italia 
nullus Principum fimilis fuerit , neque Curia , nec provi- 
fiones cosequales . Et fic procedendo & augendo femper 
ftatum Verona3 & Vicentise Civitatum , primo & ab anti- 
quo per ipfum & fuos tentarum & poffeffarum , multas 
alias Civitates propter potentiam fuam naclus eft . Et de 
nobilitate fua fact* funt infinitx Cantilena; . Unum autem 
poteft concludi , quod filium legitimum non habuit . Quos 
autem extra matrimonium fufcepit , omni ftudio educavic 
ac inftituit , & in cognofcendo pulcherrimas mulieres di- 
citur , quod alios excefferit . Suo ftudio acquifivit Civita- 
tem Tarvifii & Patavii . Quibus acquifitis , periit (181) 

juxta 



M* 



(iti) Patarii potii;ud eft Cani* Scaligcr h die $. Septembri» , Antu 



C H R O N I C O N. 317 

juxta Prophetiam Merlini Philofophi ; & moriturus ftatuit 
fibi hercdes univerfales Dominos Albertum & Maftinum 
nepotes fuos de la Scala , quos ab adolefcentia fecerat edu- 
cari & moribus perpoliri , eifque commendavit unum fuurn 
fpurium . Ambo fuerunt magnanimi corde , & prasfcrtim 
Maftinus , amboque prodigi iu expendendo , praicipue Al- 
bertus . Ambo ftaturn Verona? magnanimiter ampharunt , 
ita ut fi fortuna fuis principiis arriiiiTet , pocentiores in 
Italia emicuiilent , quum univerfi Primates Itali arnicitias 
eorum procurarent . Pra;terea acquifiverunt dorniuia Civi- 
catum Brixia? , Parmse , & Luca3 , Feltri , Cividalis , 6c 
Belluni in capite Forojulii. Et de diclis Civitatibus titulura 
habuerunt , tanta ftipendia dantes , ut univerfa Italia cura- 
ret cum ipfis magnirlcis Dominis cQnfoederari . Unum au- 
tem horrendum fccit prajdiclius Dominus Maftinus in ac- 
quirendo Brixiam ei datam pro parte Brufatorum , & ali- 
orum complicum Guelphorum . Et fuit , aanuere cc per- 
mittere , quod ipfi Guclphi pro libito proprio in ea Civi- 
tate & diiinclu voiuntatem , etiam impune , exercerent iti 
havere 6c perfonis Gibellinorum ac ipforum fcquacium . 
Et quum prsedicli duo fratres pro dominio illius Qivitatis 
habendo ( prout habuerunt )intraiTent i^ftru&i ac ririna- 
ti omnibus eorum viribus , Guelphi coeperunt invadere Gi- 
bellinos . Hsec videns Dominus Albertus , refiftebat pro Ia- 
ccilitis . Et allegantibus Guelphis, quod ea, patrabantur per- 
miilu Domini Maftini ( & verum erat ) ipfe Albertus tunc 
abiit Biixia dicendo, fe utpote Gibellinum nolle occidi , fi-- 



omnes 



1318. Vide Hiftor. Cortufiorum lib. 4. , . & R. I. T. XII. col., 846. B. , 
Tarvifium vero occupavit die 18. Julii , Anno 1329. > Vide prKcitatam 
Hiftoriam col. 850. C. , aliofque ejus asvi Scriptores , Mortuus autem eft 
poft brevem trium dierum infirmitatem hora 6. diei iz. J ulii 7 Anuo di&o 
1329,, Vide Hiftoriam pr«citatam col. 851. A, 



3i8 PETRI AZARII 

omnes . Gihellini debebant' occidi. Et Verorcam fubfto rediit. 
De hoc receflu multum doluit Dominus MaiUnus , qui de 
dicfta permifTione fuit multum improbatus per univerfos 
Gibellinos Italicos. Nec deinde profpere ei fuccefTit . Immo 
quum curaret Givitatem Vcnettarum fubmittere , male res 
ei ccntigit per ea , qu« dicentur . Quum autem Dotninus 
Albertus itaret ini Padua pro Domino,. habebat amicitiam 
cum Domino Marfilio de Carraria„ & cum aliis de eadem 
gente de Garraria habebat etiam afHnitatem . Nam uxor 
Domini Matiini eft cx illis Dominis , & ex ea Dominus 
Matlinus fufceperat tres filios ,. fctlicet Canem Canem , Ga- 
ncm Signorem , & Gmem Alboinum , nec non duas ftlias, 
vidclicet Dominam Reginam uxorem Domini Barnabovis, 
de qua multa pulchra fuperius didta funr , ; & Dominam 
Virdam uxorem Mirchionis Nicolai Eitenfis Domint Civi- 
tatum Ferrarias & Mutinse , & pro quo matrimonio multa 
mala illata funt pra^tatO Domino Barnabovi , ut funerius 
eit diclum ► Et fic propter amicitiam illorum de Carraria 
dicli Doraini de la Scala rton faciebant in Padua , niii ut 
decernebat Dominus Marfitius & reliqui de Dorao fua. Qui 
una die dederunt ordinem , tra<£tatu faclo in Padua , de 

rapiendo ipiis de la Scala Givitatem ipfam tam- 

quam majoribus Civitatis & GuelplVis . Et fic fme bello 
prsefatus Dorainus Marfilius dominum ipfius Civitatis acqui- 
ftvit , & Dominum Albertum cepit , captumque perfonali- 
ttr detinuit diu r & donec cum maximis difpendiis extitit 
dimitrus. PrasdiclLi autem duo fratres de la Scala nati erant 
ex uni Domina Dominorum de Corrigio de Parma , foro- 
re quonciam Domini Azzonis de Corrigio y qui tot mala & 
cautclas getfit in Lombardia r Sc iine cujus confili» prsedi- 
cfi de Ia Scala ntl faciebant „ Qui Dominus Azzo cum aliis 
dc Domo fua dedit ordinem , quod una die Civitatem Par- 
mae tracl:atu celebrato habuic , & ipfius dominium acquifi- 
?it » Domus namque de Corrigio erat certia ex potentiori- 

bus 



CHRO NICON, 31* 

bus partis Guelphse Parmenfis . Et fic ipfam Civitarem te- 

nuit , quoufque Dominus Luchinus Vicecornes Corrigienfefr 

violenter expulit , & dominium illius Civitatis acquifivir . 

Etiam Pifani in Tufcia moverunt quseitionem contra 

Civitatem Lucse poifefTam per ipfos de la Scala , & in ob- 

{idionem ipfius Civitatis circumcirca fe pofuerunt ; nec um- 

quam in Lombardia , aut Tufcia , Civitas eft tam fortiter 

obfeiTa , quantum fuit illa . Quoniam Pifani feccrunt cir- 

:um circa duas foffas cum duobus paiancatis fuper ipfis , 

tntra qu<e exercitus Piianorum morabatur , adeo firmata , 

ut neque avibus pateret ingreffus ad Civitatem neque egref- 

fus . Hanc obiidionem decreverant Pifani , quia pra?fatus 

Dominus MaPiinus inter cctera gravia, quas parrarat , Civi- 

tatem Lucenfem vendiderat Florentinis, de confenfu ta- 

men & placito Lucenfium . Qui tamquam protinus Guel- 

phl nullo modo patiebantur fubjici Ptianis tamquam Gibel- 

[inis . Qua de caufla , ope & opere Domini Maitini FIo- 

^entini miferunt infinitas gentes ilipendiarias pro folvenda. 

)bildione, quam patiebanrur , <5c pro vailando agro Pifano . 

Sed prsedtclas gentes, quamvis infitiitas , nec Civitatem in- 

gredi , nec obiidionem turbare valnerunt . In Pifanorurn 

obfidentium auxilium Dominus Luchinus Vicecomes, con- 

tradicentibus Florentinis & Domino Maitino , mifit Joan- 

nem de Olegio cum D. bonis barbutis de fuis, & aliis con- 

fcriptis pecunia Pifanorum . Durum ibidem fuit comrnif- 

fum proelium , in quo Pifani obtinuerunt, & Dominusjo- 

hannes de Olegio pafTus eft nafi incifionem iclu fpatse , & 

captus fuit per inimicos . Tandem Pifani in eorum prin- 

cipiis indurati , & perfeverantes contra voluntatem Floren- 

tinorum , & Domini Maitini , Civitatem expugnarunt , 6c 

ipfam tenent (182). Gibellini interea , qui e Brixia eva- 

ferant , 

— ■ ■- 1 ■ 

(i8a) Die 6. Julii Anno 1541. Pifani , Lucenfis Uibis Dominiunt 
•btinuerunt • 



320 PETRI AZARII 

ferant , asgrum animum gerentes contra Dominum Maili- 
num , de quo primirus confiderant , non ceifabant ordiri 
telam , per quam Dominus Maitinus ipflus Givitatis Brixia? 
domimum amitreret ; rebufque apte ordinatis & difpofuis, 
diftriclum Brixienfem invaferunt cum gentibus Domini 
Azzonis Vicecomitis, & brevi Civitatem obtinuerunr (183), 
expulfrs gentibus Domini Maitini ( & forma qutdem turpi ) 
quam deinde Civiratem Domini Vicecomites tenuerunt & 
de prasfenti tenent . Contra eofdemmet Dominos de la Sca- 
la etiam Commune Venetiarum fe pofuit , & Dominum 
Petrum Rubeum de Parma in Capitaneum Generalem gen- 
tium fuarum conftituit . Qui Capitaneus , cui dudum in 
ItaJia par non fuit in fenfu & llrenuitate , cum feptem 
millihus batbutis per violentiam illis cte Ia Scaia non fjlum 
Civiratem Tarvifri , verum eriam univerfum dominium 
ademit . Quibus propterea Scaleniibus fatis fuit potuiile 
confcrvare folummodo Veronam & Vicenriam , dimiiTis 
ceteris omnibus eorum Civitatibus . Sed poil mortem Do- 
mini Alberti coepit Dominus MaiUnus vitiofe dominari , 
& pacem femper coluit cum Venetis . Quorum pra:diclus 
Capitaneus Petrus Rubeus in hoftilibus congreffibus & inter 
dimicandum occubuerat . Pacem etiam cum Domino Me- 
diolani confequurus eit , & immo etiam cum Doraino Lu- 
dovico tunc Imperatore , a quo filiam fuam nomine Im« 
peratricem habuit in nurum , fcilicet uxorem Domini Ca- 
nis priniogeniti , ex qua eit nata unica proles , fcilicet foe- 
mina . Confovit etiam immenfam pacem cum Ecclefia Ro- 
mana . Et hifce fic deduclis Dominus MafHnus mortuus 
cit ( 184) , relictis praedictis tribus Canibus filiis fuis , quos 

in- 



(18$) Hoc fa&um fuic r dic 8. Oclobris Anni 1357. Vide qu* dixi 
Nota XXXXV. 

(184) Die fcilicet 3. Junii, Anno 1351. Vidt Chrpnico» Eftenfa R, 1% 
T. XV, coli 464. E, , aliofque » 



CHR0NIC0 3ST. g$? 

inftiruit heredes . Quorum major natu coepit regnare ia 
prsedidlis duabus Civitatibus , & adeo potenter , ut mar 
gnanimus reputaretur in Lombardia . Habebat Frignanum 
fratrem naturalem multa facundia pollentem , probum , 
& expertum , &: incer nobiles gratiofum. Qui quamvis de 
legitrmo thoro natus non effet , tamen virtutibus inftru- 
clus erat ,. & uxoratus . Magnanimiter regendo (185) non 
curabat de fratribus , minuique de iito Frignano , neque 
de provifionatis . Narn ufque ad iilum diem nullus Italus 
fuit ,. qui tor adeoque pulchras provifiones dedifTet , ficut 
prasceflbres. de h Scala . Et ita quum vitam obiiiFet Domi- 
nus Mailinus r defuerunt & ceflarunt provifiones , novam 
Curiam fibi eligente Domino Cane . In Civitate Veronas 
curavit Caftrum exftruere , quod nondum facfum fuerat 
tempore fuorum majorum , ccepitque curiam publicam non 
tenere ,. quam alii pra^ceflbres tenuerant ; didtumque fca~ 
trem naturalem & reliquos , alterum adolefcentem ,, alte- 
rum puerum , male traclare , curana tamen de meretrici- 
bus , & de fenfu fuo » Sed hazc non «quo animo ferene 
didtus Frignanus , tamquam expertus, nec placide ferentes 
multi Guriales antiqui ,, ita ge&re , ut quadam die ,. par- 
tjcipantibus Dominis de Mantua , qui femper fuerant fti- 
mulus Domini Maitini, in difcordia , prasfatus Dominus Fri- 
gnanus cum fequacibus fuis(Cane extra Veronam exiftente ) 
miflifque itipendiariis , qui ei reditum prohiberenc , domi- 
nium Veronas intercepit (. i8tf) r & eadem hora ( tantas 

S f enim 



(185) Deeft' Canis. major , etiam vulgo Canis major vel magnus di&us » 

(186) Cum Canis major ,• in Germaniam equitalTet , pro militia con- 
gteganda , reli&is . Veronae Re&oribus , Azone de Corrigio , & Frignano 
Fratre fuo Naturali , hic conjuratione facla , cum Dominis Mantuae , fir 
Veronae , Dominium ufurpavit . Sed reverfo paullo poft , ex Germania 5 
Cane , Carrarenfium auxiliis Utbem agreffus, mirabili pene eventu , ipfam 
angreditur , ac fuo iterum fubjlcit dominio , Frignanua incalTum fugam, 

Caue a 



322 PETRI AZARII 

enira fuit induftriaj & fagacitatis ) plura Caftra obtinuit 
in territorio Veronenfi . Sufceptis itaque pluribus de Gon- 
zaga de Mantua , & cum confilio fibi faventium , ccepit 
prodigaliter regere . 

At quum Civitas ita circumduceretur in contemtum, 
Reverendus Vir Dominus Joannes Vicecomes Mediolani 
Archiepifcopus , curans ampliare ditionem fuam , & au- 
diens Veronam fic duci in litigium , miiit ad eam Civita- 
tem Dominum Barnabovem cum D. Barbutis . Qui tamen 
nihil geffit . Dicitur tamen , fe refpexiiTe affinicatem , & 
recufaiTe experiri viriliter de viribus fuis . Alii ferunt , 
aufum uon fuilTe ingredi , quum nemo Veronenfium illi 
adhsefiiTet , & nullus illorum in litigiis inter Scalenfes de- 
fcifcat ab eis . Et ita Dominum Barnabovem , quum prse- 
viderer fe remanfurum folum & fine fequacibus , aufum 
non fuifle intrare noraine Dominico, pr«fertim quum neu- 
ter dicTorum duorum fratrum , quamvis unus eiler natu- 
ralis , & adter legitimus , adhserere voluerit . Recedens er- 
go Dominus Barnabos , fe recepit in Brixia , & diverfimo- 
de varieque fentiendi & ratiocinandi materiam fuppedita- 
vit . Ego tamen fentio , illum prudenter fe geffiile tum 
propter matrimonium contracTum, quam per fubfequentia, 
licet dicatur fuifle redargutus & reprehenfus. Frignanus 
itaque , dum Verona? dominaretur , ferviebat aliis duobus 
fratribus fuis, quantum poterat . Honorabat Dominam ma- 
trem ipforum , & Dominam Imperatricem uxorem Domi- 
ni Canis . In Verona ftatuit Officiales pro libito , alios 
ejufdem Domini Canis removendo . Populus tamen Vero- 
nenfis prsedicTa moleffe ferebat , videns iftos Dominos de 
Mantua ultra folitum converfari in Verona , timenfque ne 

eo- 



Navicula tentans , in Athefim cadit , ibique armorum pondere ad ima de- 
duSus , fuiFocatur , poft ufurpationem dominrl , die nona , Anno 13 $4. 
Vide Hiftor. Cortufiorum R. I. T. XII. col. 9J9. D. , Hiilor. Parmenfis 
Fiagmenta T. praedido col. 748. E, , 8t alios . 



CHRONICON. 325 

eorum machinationibus dominium Civiratis occuparent « 
l^ec mirurn , quoniam Veronenfes & Mantuani fa6ti funt 
rurfus inimici capitales . Intcrea praefatus Dominus Canis 
in Viccntia itans , fic dolenter imploravit auxilium a Do- 
mino Marchione Brandeburgenfi legitimo fratre uxoris fuas, 
potentiffirao , & pacifice poffidente Civitatem Tridenti . Et 
juxta pctita impetravit . Quibus auxiliis fretus Dominus 
Canis , ac diceas fe vifurum , quinam ipfi prohibiturus ef- 
fet regreiTum ad domum fuam , acceffit armatus ad Vero- 
nam . Et non obitantibus gentibus de novo per Dominum 
Frignanum acquiiitis pro illius Civitatis cultodia , Subur- 
bium Sancli Pctri intravit fine moleftia , quum nulla pror- 
fus offenfio murua fuerit inter eum & fuburbanos . In Ci- 
vitatem ingrefius efl per fluvium Athefim , eamdem per Ci- 
vitatem defluentem , multis fuorum prasmiffis per foramen 
aquseduclus , quum fluvius elTet valde deprelTus. Reititurus 
ac obftiturus Dominus Frignanus , tamquam generofus cc 
probus , & cum bona focierate fe digne exercens , multa 
prceclara facinora edidit de perfona fua . Quod fi alii fibi 
adhaerentes virtutem illius fuiilent imitati , certe Dominus 
Canis minime intraflet , quum aliqui & pr<ecipue Qptima- 
tes timentes de perfona & ingreiXu Domini Canis , potius 
fugam ad extremas partes , quam Civitatis defenfionem 
quasfiviilent . Male igitur Domino Frignano ac aliis, & pras- 
cipue Civibus cum eo exiitentibus evenit * Nam ipfe Do- 
minus Frignanus poft multa ftrenue gefta hoites amplius 
repellere 6c fuitinere non valens , tum propter ipforum 
multitudinem , tum propter Cives tunc Domino Cani fa- 
ventes, interemtus fuit fuper ejufdem fluminis ripa mul- 
tum occupata per utramque partem (187), Et magna fuit 
mutua clades , nec facilis fuit introitus . Immo multi in- 
trando & pugnando perierunt fubmerfi in flumine , quod 
propterea ob cruorem rubefcebat . Demum Dominus Canis 

S f 2 vix 



(187) Vide quae dixi Nota piaecedente 4 



5 i4 PETRI AZARII 

vix ingrefius , illico omnes Frignani focios furcis fufpendi 
fecit , tamquam impios proditores , furcis etiam fufpenfo 
nudo cadavere Frignani . Alboinum etiam de la Scala na» 
turalem una cum aliis triginta quatuor in tribus vicibus 
fecit fufpendi» Qui Alboinus per alia & ifta certe non fuit 
indignus fufpendio , quum ipfe tempore Domini Maftint 
-propria manu jugulaiTet Dominum Epifcopum Veronenfem 
affinem fuum , & ex illis de la Scala , & fic propter mala 
fequentia de primo defedtu corporaliter exftitit punitus . 
JSJam Cato - : 

„ Temporibus feccata latent , & tempore parent . 
Ifte Alboiaus fuit fecundus germanus in liaea praefati Do- 
mini Canis interfedtoris fui . 

Hifce peractis Dominus Canis ccepit cautius fe cufto- 
dire . Sed nihil profuit . Caftrum erexit in Vero.ia fortif- 
fimum , in quo Uxorem cura univerfo iervitio tenebat , 
& ipfemet uc plurimum habitabat , & continue dormie- 
bat . Ejus autem Mater una cum ceteris filiis morabatur in 
antiquis Palatiis ipforum de la Scala litis ad plateam , Ced 
fatis obfcure . Nam idem DominusCanis tyrannizans , non 
curabat de ea, nec de fratribus , nec multum de Conjuge, 
quamvis valde formofa ., deditus duabus meretricibus, quas 
extra Caftrum no6tu invifebat . Unicam filiam ex conjugio 
fufcepit , fed nullum mafculum . Plures autem fpurios ha- 
bebat , & folummodo in ipfis delectabatur . Et quum ado- 
leviiTent , curavit ut pecunia , quam Venetiis habebat , iif- 
dem fpuriis adfcriberetur , & in eorum manibus a fti- 
pendiariis fuis prceftaretur facramentum fidelitatis . Ceteri 
duo fratres ab eo peiTime habiti , & in getatem capacem 
provecli ( ptcefertim Canis Signorius ) de hujufmodi rebus 
dolebant , & verentes de morte propter prasmifta, confu- 
luerunt proprise faluti , ftatuendo ipfum interficere. Habe- 
bant ipfi duo fratres unicum famulum fibi fidum . Equi- 
tabant foli , vel cum folo prsediclo famulo , quum nullus 
Civium auc forenfium auderet eos fociare . Etiam Do- 

zniiius 



CHRONICON. 325 

minus Maftinus equitabat , & aliquando cura unico fo- 
cio , & fine enfe, prsefertim quum aliquam ex amafiis in- 
vifurus erat . Pradicli autem fratres concordaverant inter 
fe fe illum occidere , quandocumque ipfum inveni(Tent fo- 
lum . Et ea hora coeperunt equitare fimul in locis , in qui- 
bus Dominus Canis converfabatur , luxuriandi cauOTa . Ca- 
nis igitur una cum focio fit obviam fratribus , quibus a-li- 
quid dixit de dicto famulo , & alio de Malafpina equitan- 
tibus . Quibus suditis didtus Canfignorius refpondit : Per 
Corpus Domini cum tua fupcrbia non evades . Et fe revoiven- 
tes fimul , ipfe Canfignorius procedens Dominum Canem 
infequutus ell , & non valens effugere , quia uno motu 
prsedicla fuerunt , cum enfe ipfum in capite vuhieravit . 
Cujus idtu Dominus Canis cecidit ab equo tam gravicer 
vulneratus . Nec focius fuus aufus fuit quidquam commit- 
tere contra Canemfignorium , fic improbe contra fratrem 
fe gerentem. Ccepit diclus Canis fic vulneratus effugere , 
fed non potuit , quia iofe frater , & alii duo in medio ip- 
fum includentes penitus occiderunt (188). Et exindc eo moi*« 
tuo cum alio fratre parvo cucurrit ad plateam , ubi mo- 
rabantur . Univerfi Cives prolilierunt ad arma , fed non 
multum curantes de nece Domini Canis , qui tam fuperbe 
& aurtere contra Cives , Fratres , Matrem , & Uxorem fe 
gefferat , Itatim Canemfignorium & Canem Albuinum ad 
dominium Civitatis provehunt . Etenim Populus Veronen- 
fis de nuilo alio Domino umquam curavit , quum ibi uni- 
cus de la Scala vixit . Itaque dicli duo fratres cceperunt fine 
ulla molefiia dominari Verona? & Vicentiaj , ac egerunt de 
ducendo in uxorem Dominam cognatam viduam , pras- 
via Pontificia difpenfatione . Sed vidua rejecit hujufrnodi 
nuptias , & Veronse permanfit , donec per pra^fatum incly- 

tum 



(188) Obiit Canis die 14. Decembris , Anno 1559. , occifus a Fran- 
cifco Cane Signorio , ejus fratre . Vide Hiftor. Cortufiorum R. I. T. X[*. 
col, 940. D, , aliofque » 



32^ PETRI AZARII 

tum Marchionem fratrem fuum accita rediit -in patriam 
cum maximis expenfis ipforum Cognatorum , qui fummo 
itudio ipfam honorare curaverunt , timentes impetum tanti 
Domini Marchionis , quem volunt in amicitiam , fi poifunt, 
confervare . Nupferunt autem hoc Anno MCCCLXII. reli- 
quam Sororem in Ferraria , ut eft dictum , cujus matri- 
monii cauiTa fe confoederarunt cum Ecclefia , & Domino 
Regii , contra Dominum Barnabovem eorum Gognatum im- 
placabili odio fe gerentes . Quid autem faciant , alio tem- 
pore poterit defcribi . Aliud horrendum accidit etiam in 
Civitate Mantu», ubi Dominus Ugolinus Gonzaga ibidem 
Dominus a duobus fuis fratribus ( de quibus confideb.it ) 
ad ipfius leclum juxta eorum morem accedentibus confodi- 
tur (189) . Interfedores dominium Mantua^ occuparunt , & 
tenent pacifice . Quae caufa fuerit tanti fceleris ignoratur . 
Conjeclari fas eft , quod propter crudelia ipfius gefta mul- 
rimode , Deus tantum facinus procedere permiferit . Unum 
autem de praediclis poteft dici , quod illud feiix principium 
poteft dici , cujus exitus felix fuit . 

G A P. XVI. 

Joanws Marcbio Montis-ferrati . 

JOannes Marchio Montis-ferrati , natus Domini Theo- 
dori olim Gra^corum Imperatoris , fororem habuit nup- 
tam Illuftri Principi Domino Aimoni Gomiti Sabaudia?, 
qua? fuit mater Aimi nunc Gomitis , & Blancas conjugis 
Domini Galeazii Vicecomitis . A fuis Illuftris Principis no- 
mine nuncupari meruit , & imperialis Vicarius generalis . 
Strenuus eft , probus , fipiens , moderati animi , formofus, 
& inquietus . Terras omnes vel amiffas , vel venditas, vel 

°?yi- 

(189) Hoc facinus perpetratum eft bora quarta no&is , fequentis diem 
15. Oaobris , Anni 1361. Vide Chronicon Eftenfe R. I. T. XV. col, 485, 
D. 7 Vide Chconicoa Placeminum R, I. T, XVI. col. 603, D. 



CHRONICON. 327 

oppigneratas per quondam genitorem fuum , qui nullius 
fuit virtutis , redemit vel pretio , vel virtute bellica ufque 
ad unam , nempe Gafanam . Nil umquam de fua ditione 
amifit , immo poftquam ipfe, licet viribus impar , bellum 
indixiffet Domino Mediolani , multa acquifivit , & contra 
voluntatem ejufdem Domini detinet . Primo uxorem fenem 
duxit , fororem Domini Cardinalis de Couunzi , quam ad- 
huc puellam pater ejus fpoponderat , & propter divitias 
eam ficut juvenem honoravit &c coluit fernper , nullique 
alii mulieri fe umquam immifcuifTe dicitur . Secundo au- 
tem nupfit nepti illuttris Regis Aragonum , filiae fcilicet 
Regis Majoricarum , fcemina? quidem fatis pulchns , ex qua 
Reginam fufcepifle dicitur . Poit autem diffidationera fa- 
ctam Vicecomitibus , fe ita gefferat circa recuperationem 
Terrarum fuarum , ut Heclor ipli nullatenus praevaluerit . 
Nam femper bellum habuit cum IUuiiri Principe Achaja^ in 
partibus Pedemontanis, & cum univerfis Guelphis Pedemon- 
tium , Aitenfibus , Iporegienfibus , Canepitii , & Alexan- 
drinis , intra quorum vires ipfius ditio includitur . Subdi- 
tos fuos , five Guelphos five Gibellinos , amavit $c hono- 
ravit juxta ipforurn merita . Amavit femper Gibellinos Ci« 
vitatum Fibi adhasrentium , & pr^efertim Papi<s , Vercella- 
rum , Iporegise , & Taurini , & Aquarum . Sed circa finem 
refriguit amor ob difcordiam cum Domo de Beccaria & 
cum Canibus de Cafale , quorum unum , videlicet Fran- 
cefchellum Canem , capitis damnavit , aliofque e Cafali ex- 
pulit , eorumque domos diruit . Piuries fe armorum cdn- 
fii<ftui iminifcuit, in quibus femper obtinuit , & prsecipuc 
apud Gamaneriam , ubi prcelio ordinato , & cum amicis 
fuis Senefcalcum Regium de Domo illorum de Bilz.ino , 
virum magnse potentia» & virtutis occidit , fufa univerfa ho- 
flium acie , auxiliante univerfa parte Guelpha . Cui viclo- 
riae multum contulit Nobilis Mtles Dominus Otto de Brun- 
fvich Teutonicus ejus affinis, probus & fapiens . De quo 
plus quam de alio idem Dominus Joannes ( & quidem 

me- 



328 P E T R I AZARII 

merito ) confidit. Vindicavit Burgum CaluKinum in Cana- 
picio , adverfante eodem Principe una cum Guelphis . Quas 
Terra multum dominio fuo nocebat , nec fme m.iximis 
difpendiis fuit acquifita . Acquifivit Valentiam contra vo- 
luntarem Gutlphorum ipfius loci ac circumftantium , i!lud- 
que Oppidurn tenet de prsfenti cum ponte fuper Padum , 
per quem intrant & exeunt omnes fui , per quos tuibat 
ltatum Papiee , Novarias , & Mediolani . Recuperavit etiam 
Bremidem , quem continuo tenuit cum detrimento Domi- 
norum Mediolani (rpo) . Alia per ipfum Marchionem geita 
jam fuperius funt defcripta . 

Fmalis Conclufio • 

"T Ndiclione XV. MCCCLXir. circumdederunt me dolo- 
_| res mortis , & pericula Inferni invenerunt me . Ego au~ 
tem Petrus Azarius Notarius infrafcriptus , Itans in agone , 
videnfque navicufam Petri remige carentem , & deftitutam 
Bauta', in alro pelago vacillare , & inter pericula lacerari, 
prsecipue in partibus Italicis , & fLmanter Lombardia* , 
proptcr defeclum & abfentiam fuorum Paftorum , qui m t- 
le cuftodiunt gregem fuum , nec lyram in uno fono qux- 
runt concordare ; & tamquam defperans babui dolores de- 
linire, ut exinde confequi valeam beneficium fanitatis , ck; 
dolendo c.uamo addere , ut itimulus doloris 8t recre itionis 
cau/a fcribendo toHeretur . Sed non profuit , quum raorbus 
chronicus niedelis non curetur. Hcu quot angoribus ani- 
mus meus fuit excruciatus! Heu quot dolores corporis paf- 
fus fum propter nefanda, qua? audivi , vidi , & fcripfi , & 
propter raorbos cum pefhe , ilmul ad unum concurrentia , 

& in 



(190) joannes Marelno Montrsferrati , obiit poftea Anno 1371., ctiea 
xnortis , incerta 7 cadet timen inter diem 14. Martii , qua ultimum Codi- 
«illum fecit , 81 diem 10. ejufdem menfi» , qua ejus Cadaver , a Fratri- 
fcus Minoribus San<EH Fcancifci de Clavafio acceptum fuit , Vide Bsnvena- 
»»m de Sanao Georgio , R. I, T. XXIII, col, 58$, 



CHRONICON. $2? 

& ia malo propofito perfiftentia ! Tot rualis nullum da- 
tum fuit remedium per prsemiilbs malos Paftores , nec pec 
medicum , ut Lcrabardia faltem in male geitis , incendiis,, 
populationibus , cladibus , &c. data funt per medicurn re- 
media fanitatis pejora morbo , & in tantum quod huma- 
num ger.us in Lcmbardia quaft defecit & periit. Igitur ipfe 
lians Terdenas in infrafcriptis Officiis , circumdatus fut 
mortis doloribus . Nam difcedens Burgomaynerio , ubi ca- 
fualiter cura familia mea moram trahebam , pofitis pro di- 
fceifu calcaribus , vidi Ambrofinum filium meum annorum 
VII. vivum & mortuum . Et tunc cum tribus aliis , vide- 
licet Philippo r Jacobo , & Joanne , natu majoribus , fu- 
giendo evali morbum , dimiffis domi Francifchina conjuge 
mea , filia quondam Ardicini de FoiTato , & Antonia filia 
setatis meniium quatuor ^ Catharina annorum trium , dc 
Joanna agente annum nonum , quas non potui fublevare.. 
Evafi quidem y fed nefcius quo diverterem , quum de infe- 
clione didti Ioci jam effet evulgatura ,. & Anglici prsedicli 
perraanerent in Terra Cavallii . Fugi cum quibus potui % 
& prsedidtas dimiil cum gratia Jefu Chrifti . Nec mora ► 
Mihi in Terdona relatum eft , uxorem meara T filiamque 
Catharinam periiile ; aliam parvulam , aliaraque grandiuf- 
culam , omni carere fubfidio & tutela . Quibus fubvenire 
non audebam , nec poterara propter morbum, & propter 
fcandala belli circa Civitatem Terdbnae ingruentis,, in qua 
pericula Inferni invenerunt me , quia per literas abomina- 
biles mi(]as & receptas crucior timore , quum quater ir* 
hebdomada univerfa Civitas commota fuerit ab ea fceleitif- 
fima perditorum hominum Societate talia perpetrante , ut 
pluries ego ipfe , & quilibet Terdonenfis dubitaverit de 
perfona . Nulla igitur ibi quies, nullus ibi ordo 9 nulla an- 
nonse copia , nulta veilitus, commoditas . Propterea nunc 
morari Terdonas , efl morari in Infernis . Sed recogitans f 
auod etiam atrociora , & horribiliora olim evenerunt te- 
itante P(«Imilta 9 ut heic fupeiius eft defcriptum , cogitavi 

T t dok> 



33* PETRI AZARII 

dolere cura dolentibus , & gaudere cum gaudenribus . Si 
qua autem in prcemiflis fuperius fcripta defectiva reperiun- 
tur , fuppleat mmus corrigentis . MCCCLXIL Indidtione 
XV. de menfe Novembris (ipi) • 

Ego autem Petrus ' Azarius filius quondam Domini 
Jacobi , publica aucloritate Novarienfis Notarius , 
dum eirem in Civitate Terdona? Judex ad Bancam 
dicti Communis , nec non Cancellarius NobilU 
Viri Dotnini Joannis de Pirovano Civitatis Ter- 
L. *$*. S. donae honorabilis Poteflatis pro Magninxo & Ex- 
celfo Domino , Domino Galeatio Vicecomite Me- 
diolani &c. Imperiali. Vicario Generali , praedicla 
diverfis temporibus gefta compilavi, fcripfi, & in 
teftimonium prxmiilorum fignum meum confue- 
tum appofui . PE- 

(191) Quamvis Hiftoriae fuae confcribendae , ulrimam impofuifTe ma- 
wum , Azarius ipfe teftetur , anuo 1562,. , plura tamen , quae annis 136}., 
& 1364. poftea evenerunt , ab eo fcripta , feu adjecVa fuifie , evidenter 
dcducitur ex iis , quae de Gileatio Vicecomite , prope finem Capitis XIV. 
tradit ; uti etiam ex Epocha ab eo appofita in fine fequentis Opufculi de 
Bello Campicii , qua diem quartam Jauuarii anni 1363. , indicat . Immo , fi 
Benvemito de Sanc"to Georgio , Authori omnium confenfu , 81 doi>o , 8t 
cauto credendum eft , Azarius Hiftoriam fuam , ufque ad fincm Anni 1370., 
continuavit , uti ex ejufdem Azarii Lacinia , a San Georgio in Montisfer- 
rati Hiftoriam illata R. I. T. XXIll. col. 559. C. , apparet , in qua Ma- 
trimonium Violantis Filiae Galeatii Vicecomitis cum Leonello Dace Cla- 
rentise Filio Regis Anglise , narrat ; quas Nuptiae , anno 1368. celebratse 
fuerunt, &. Cafalis Sanfti Evafii conquifitionem tradic , qu» Anno 1370., 
evenit ; quam Laciniam , poft Cap. XIV. jam fupra dedimus . Azarii ta- 
men Hiftortam , ultra id temporis non extendi , ve! ex hoc apparet, quod 
Sangeorgius , qui eam frequenter , in antecedentibns citat , poft hunc an- 
num , nullam amplius de illa mentionem habeat . Ex praediclis vides , 
quantum nutet affertio Corii ad annum 1385. , ubi tradit : Scrive Pietr» 
Azario Notajo Novarefe , ed in tai ternpi vivendo , che nel tempo della pref* 
di Bernabb , il Pianeta di Satunto , Giupiter , e Mnrte , erano nella Cafa di 
Gemmi , Vide quas dixi ia Monito ad Leclorem . 




PETRI AZARfl 

(ACOBI F* 

DE BELLO CANEPICIANO 

P R JE F A T I K 

Ivina; quidem res periecYiiTimaj funt ,, humani vero 
juris condirio in infinitum decurrit ; fed nihil eil 
in ea , quod ftare perpetuo poftit . Cariifimi , quia 
fuperius dixi de (latu illarum Civitatum Lombardia? , 6c 
quomodo propter errores,. morbum , & fcandala quafi func 
deftrucla? , nunc autem cogitavi defcribere de (Utu Cane- 
picii , qui effc Gomitatus fitus in Lombardia , cujus Cane- 
picii Gomites & Nobiles folebant liberi e(Te , & tempore 
pacifico nulli , prseter quam Imperio , refpondere . Nunc 
autem poit eorum detrimenta nece(Tario habuerunt fieri , 
& divedimode , fervi , & aliis dominis , proprer deteftan- 
da inter ipfos. commiifa , penitus fubjugari . Elt enim Co- 
mitatus Canepicii. iimilis diftridtui Novariae , & modo hujus. 
Comitatus diitriclus Novarix ante fahricationem Civitatis 
Novarise procedebat .. Nec cefTaverunt Nobiles etiam illi , 
donee popularis ftatus prsedi&os Nobiles etiam Comites 
ufurpavit . Et ut fitus eorum magis patefiat , Burgorum s . 
& Caftrorum fuorum; nomina hic inferius declarayi » 

Comitum. FatyergG- 

Burgus Pontis cum Caftro ; Burgus Corgnate cumCadco 
Vaipergas ; S datia ;. Ripa-rubea cum Caitro ; Riparia cum 
duobus Caitris ; Bkr&ama cum Callro ; Caitrum Riparoii • 
Silytfchium Caitrum - T t % Co~ 



33* 

Comitum BJandrate 

Sandtus Zorzius ; Oirum Caftrum ; Caluxenum ; Sanclue 
Bclegnus ; Ulpianumcum Caftro ; Brandicium Caftrurn ; 
Burgus Sandti Georgii; Cucilium Caftrum ; Foglicium Ca- 
ftrum ; Olzogna Caftrum , Montalengum Cafrrum . 

Comitum Sanfti Martini 

Gelarium Caftrum ; Fraxinetum ; Caftrum novum cum 
valte ; Caftrum JVTontis ; Agladium cum Catlro ; Malgra- 
tum Caftrum ; Fabrica Caftrum ; Caflrum Frontis ; Burgus 
Sancti Martini cum Caitro ; Lorenzate Caftrum; Brozium, 
Caftra plura cum valle ; Strambinum Caftrum; Sparronurn 
Caftrum . 
• Guifcha* Caftrum aliorum Dominorum . 
Azelium Cailrum aliorum Nobilium . 

Comitum Maxini 

Maxinum Caftrum ; Burgarum Burgus cum Caftro ; Mag- 
lonum Cartrum ; VefUgnate Villa ; Septimum Rovearium. 

Comitum Mazadii 

Mazadium Caftrum ; Candea (*) Caftrum ; Caftegnolum 
Caftrum ; Marzinafchum Caftrum ; Rondizonum . 

IN- 



Nota rniica Ludovici Antonii Muratorii . 
(*) Supra in mea Praefatione ad Azarii Chronicon monueram , Opufcu- 
lum hoc antea editum fuifle Tomo II. Operis , infcripti Ia Galleria di Mi- 
fierva ; qua autem fide fit exciptendum , facile conferenti innorefcet ; nam 
ibi non immutatus tamum fimplex ac rudis Azarti ftilus , fed etiam addi- 
tamenta facta legenti occurrunt , quamquam perfonatus ille Ambrofiui de 

Roc- 



INCIPIT OPUSCULUM 

DE BELLO CANEPICIANO 

ESt autem Canepicium Comitatus diverforum Co- 
mitum , fitus in Auftrali plaga Lombardiae , ca- 
rens Civitatibus , cui Comitatus Maxini unitur , 
Locis , Rurgis , Caitris , & Montibus valde forti- 
bus fuffultus, habens loca amaena , copiofa blado, 
vino , pratis , & aqua^duclibus aquarum ultra modum , in 
cjuibus maxima quantitas befliarum , & ftrri habetur , pro 
eo quod montanas partes habet , & Alpibus ab uno latere 
includitur circumdantibus Lombardiam. Cui Comitatui co- 
ha^ret a mane difhiclus Vercellarum , a Meridie terra; 
Montis-Ferrati fupra Padum ; a fero in parte terra? Pede- 
montium , & in parte tcrras Illuftris Principis Domini Co- 
mitis Sabaudia* , & a monte diclse AIpcs , & aliae poffeila; 
per diclum Comitem , & Hiporegia Civitas cum Valle-Au- 
gufla fpeclantia de prasfenti Domino Comiti Sabaudiaj an- 

te- 



Roccacontrata , hoc cft fub nomine ifto fupra laudatus Cotta , fe Hiftoris 
pttritatem religiofe feivaturum pollicitus fuiffet . Hoc tamen loco , inter 
cetera , animadvertendum cft , quod Candia Caftrum nobis exhibet pag. 
402. Natale folum Fratris Fctri ex Ordine Minoruifl , olim aptid Ticinenfa 
Tbeologia Projijjoris , e farentibus hlovarievjibus , fy twnc ( nempe anno 1404. ) 
Arcbiefifcopus Mediolani £y Cardinalis : Nimirum Cotta nihil antiquius habuit, 
quam fibi ac aliis perfuadere , Alcxandrum V. Pontificem Maximum , ip- 
fum videlicet Frairem Petrttm rnodo memoratum , patria Novarienfem 
fuiffe , & in Candia , Caflro illius agri , natum , quod is Petrtts de Candia 
appellatus fa?pe occurrat . An is vera tradiderit, non eft hujus loci inquire- 
re . Illud certe minime laudandum , ab co in rem ifiam protrufum fuiffe 
veluti tefiem fyncbronum , &. amicum ejufdem Petri , hominem , a quo 
is probe fibi confcius erat nihil tale unquam fuiffe memorise proditum , ut 
heic ex fincero Azarii textu dilucide apparet , 



334 PETRI AZARII 

tedicto . Planiciem etiam , & Valles habct valde magna9 » 

Sulcatur enim diclus Comitatus Ganepicii duobus flumini- 

bus continuis % aquarum multum copiohs , <Sc praecipue 

tempore seftivali ; pro eo quod principia fufcipiunt hi Al- 

pibus antediclis . Unus quorum fluviorum dicitur Orcus , 

& alter Duria appellatur . Kt ficuti a principio dictum 

Canepicium fcmpcr difcordiam habuit , & habet in partia- 

litatis odio : Videlicet quia una parsGuelfa dicitur, & alia 

Gibellina ; fic & ioG duo fluvii ex toto difcordant in Co- 

xuitatu illo ;. & etfc mirabile , cum in ipfa planitie unus 

multum non diilet ab alio . Nam unus nomen maicuHnum 

habuit , vidclicet Orcus , procedens ex Valle Soana , & a 

panibus Provincia; defcendens,& multum in longum pro- 

tendens , in quo magna quantitas auri coliigitur , &: grana 

tam groila reperiuntur, quod vidi granum eile yaluris flo- 

renorum 16. Et ubi aqua labitur,. ieu in pratis herbas odo- 

riferas , & in magna copia parat , feu in campis blada nu- 

tnt in irrirn.en.furn . Vada pro traniitu , quantunu-is inun- 

det , bona iiabet , & arenofo , adeo quod difcurrendo huc , 

& iilu- procedit , tamquam homo dicftus Orcus vulgari 

fermone , qui vagando difcurrit . Pifces habet excelientif- 

limos , & in magna copia , & prascipue trutas , & temo- 

ios in quantitate valde groilbs . Alter vero nomen fcemi- 

neum habet ,. videlicet Duria, procedens ex Valle Auguila; 

& principia dicitus fluvius Durias trah.it ab Alpibus frigidif- 

iimis ,. & femper copioiis multirudine glacierum : videlicet 

a Monranea Boxeni , qus montanas partes Lomhardias fu^ 

p.erexceilit , 8c de qua nivcs & glacies numquam reccfle- 

runt a prineipio Munii . Qui malus mons in capite Vallis 

Sicidae fuper diilrida Novaiice ,. de qua diclum eil fupra, 

eit conilipatus , & ab. ipfo principium trahit didus fluvius 

Durise , defcendens per partes Valhs dominorum de Perlo. 

Cum vero infufionem aquarum fufcipit: ffavius Duriae ab 

Alpibus Montis Sanfti Bernardi a qui reputatur locus inu- 

tilis 



DE BELLO CANEPICIANO. $35 

tilis propter frigiditatem fuam, quamvis &: neceiTario prop- 
ter iter a Lombardia eundo Avinionem diclus mons ha- 
bitetur , fic fimul dicla duo canalia frigidiffima Duriant 
conftruunt , in qua nufquam aurura reperitur . Sed proce- 
dens per Canepicium poflquam faxa dimifit ab Hiporegia 
Civitate fuperius , Sc ab ipfa declive defcendens , non au- 
ditur, arena ex toto carens; ita quod nullus ipfum nuviurri 
durante Canepicio , quantumcumque aqua fit deprefla , 
tranfire audet iine beneficio navis , in cujus litoribus infi- 
niti tranfeundo perierunt , fperantes , quod in tam modict 
aqua perire non valeant , & intrati carent omni beneficio 
fubfidii . Non labitur in campo quin ipfum non deftruat ; 
& fl in prato , deterius facit , quoniam herbam reperraoi 
urit , & deinde nafcuntur berbovaoB, qu« acutiflimas funt, 
& a nuilis beftiis comeduntur . Pifces duranre Canepicio 
nullos habet , vel rarilTimos , & debiles : propter quas nul- 
lus in ipfa pifcatur . 

Fuit auteru uno tempore ab Hiporegia Civitate inferius 
tota vallis illa in Montibus inrerclufa Lacu rhagno , uni- 
verfam illam planiciem comprehendente . Quae Duria Lacu 
mixta exibat fubtus Mazadium, & procedens Rondizonum, 
ubi die hodierna vadum arenofum habet , & non fupra , 
durante Canepicio . In foce tamen Mazadii labendo tantum 
concavavit dicta aqua Duria? in Padum decurrens, & prop- 
ter mollitiem fundamenti , quod fac-la cava exivit , & La- 
cus exititit deiiccatus ; & fiodie fic remanfit , & arena di6ti 
Lacus ubique laboratur , prasterquam ab angulo fuperiori, 
ubi Lacus Azebii , five Piveroni diftriclus Vercellarum in 
parte infulatus tamquam in loco profundiori remanfit , & 
eft de prsefenti bonas fcardolas & tencas habens . Qui La- 
cus modicum rivulum facit fub Azelio , cc Duriam intrat 
apud Vellignate . Alterum etiam Lacum dimifit in angulo -. 
uno inferiori fub Candea , Cafaglono , & Caluxeno , loco 
multum profundo , ubi dicla aqua nequivit deiiccari , fed 

in 



33<* PETRI A Z A R I I 

in Lacu remanfit , faciens bonas fcardolas , Iucios , & tcn- 
cas ; & Lacus Candese hodie appellatur . Procedens ex ipfo. 
Lacu parvulus rivulus in flumen Duria? apud Mazadium 
exirum facit. Et iita die hodierna manifefte apparent , cuirr 
in Gomitatu Maxini fint parietes ipfius Portus Laci , con- 
ftituti lapidibus , & calce , & annuli ferrei in ipfo pariete 
muri firmati fint . Et etiam fimiles parietes funt iupra ri- 
pam locorum Veuroni , 6t Piveroni diitriclus Vercellarum 
a parte Meridiei , & cum annulis ferreis , in quibus navcs 
dicli Lacus fiommes y & alia tranfeuntes ligabant . Et iila 
de materia ipforum fluviorum fufficiant . 

Habitaverunt autem primo Ganepicium duo genera , 
videlicet Comites de Blandrate , qui Calha , Burgos , & 
Villas ?^dii , & partis inferioris dicli Gomitatus poiTede- 
runt , quorum pars in principio hujus fatis declaratur : 6c 
credo,, quod propter aliquam fucceiTionem muliebrem prae; 
diciam parte-m ex teitamento aur ab inteilato acquiiive- 
runt . Aliam vero partem majarern , nobiliorem , & altio- 
rern habiravit Comes Ganepicii , & ex ipfo duo rilii pro- 
ceilerunt , qui duo fratres Ganepicium , excepta parte ip- 
forum de Blandrate , pro medietate diviferunt , uni quo- 
rum Catlrum Sancii Martini cum dependentibus fibi venit 
in divifum . Alteri vero Cafirum Valpergae cum aliisfuis 
dependentibus , quae folo Imperio , & non aliis , iubjace- 
bant . Quid- ultra ? tinc novum : invidia oritur inter pares; 
& inter itios , tamquam de paritate contendeates, Zizania 
orta eit , & talis , quod hodierna die plus folito durat , & 
gravius deinceps perdurabit . Et non valentes praedi-cli fra- 
tres vota ipforum percomplere , habens Caiirum Sancii 
Manini , & reliqua , parti Guelfse adhuefit ; & habens Ca*- 
itruni Valpergx Gibellinus fuit . Et ita die hodierna ob- 
fervant , fe non tamquam Gonfortes pertraclando , Ced ac 
ti una pars eilet Ghriihana , & alia Saracena , perfonaliter 
& reaiiter fe perlequuntur & inimicitiis publicatis . Ec 

prop- 



DE BELLO CANEPICIANO. 337 

propter prsedi&a , , & alia gravia deteftanda , ubi liberi efTe 
folebant , reducli funt ad fervitutem , ut infra dicetur . 

Qualia autem gravia inter ipfos Comites , & fibi adhas- 
rentes , procefferint , longu.m eifet enarrare , cum uni ex. 
prsediclis adha^.Gt Marchio Guilielminus Montisferrati (1), 
videlicet de Yaiperga ,,qui multum psaediclos Comites de 
Sancto Martino depauperavh & vaftavit . Ad quae defen- 
ctenda , & vetanda multum favit pars Tagliantum , & de 
Cartria (2) cum fequacibus fuis , qui caput funt partis 
GueH<e in Civitate Hiporegise , & Domini de Monzonven- 
to , qui caput fu.nt ejufdem partis Quelfas. in Valle Augu- 
ila , valde potentes. in partibus illis , &. iimul colligati 
propter matrimonia & amicitias inter ipfos.copulatas. Qui- 
bus etiam multum profuit amicitia Dominorum de Gon- 
zaga de Mantua, pro eo quod Dominus Guido de Gonza- 
ga (3) unam uxorem habuin. ex Dominabus de. Strambino 
prasdiclo a qua univerfide Gonzaga ,,qui tempore. pra^fen- 
ti Civitatibus Mantuas & Regii i dominantur , procefferunt . 
Domus ipforum Comitumde Sanclo Martino multum in 
perfonis multiplicavit, ,& in quadruplum alios confortes ia 
perfonis anteceiht . Habebant alias amicitias ipfis contiguas, 

V v. \'i- 



(1) Guillelmus .VI. Marcbio Montisferrati obiit Theffalonicae in Mace- 
^onia , . veneno extinclus , cum illuc pro recuperando , favore Fratris fui 
Demetrii , Theffaliae Regno , procefliffet . Haec tamen jam evenerant anno 
3215. Qiiapropfer Azarium , hujus Marchjonis mentionem habere , non 
alia de cauffa credc , quam quia ejus tempore , plura in Canepicio Caftra 
ipfi fubje&a a finkimis Tycannis occupata fuere , quod quidem Bello ab 
Azario defcripto poftea , quamvis fero , occafionem dedit . Vide Benvenu- 
ti de San&o Georgio Hiftoriam Montisferrati R. I. T. XXIII. col. $81, 

(1) Apud San Georgium.,, Lafirin, .non Cafiria legitur , Amanuenfis er- 
jore ; Caftria enim ,, in Canepic.io non eft fita . , 

(3) Guido Gonzaga , obiit.anno 1569. VUe Bartolomei Sacchi , rul* 
go Ptatina, di&i , Hiftoriam Mantus R. I. T. XX. col. 751. E. , Vide Chro- 
*icon Manfuanuui , Aniiquitatuai Italicarum Muratorii. T» V* col. 11^5, A», 



333 P E T R I A Z A R I I 

vidclicet cum Epiicopo Hiporegias , qui de Advocatis dc 
Vercellis erat , & plura Caftra habens , & in terra Mon- 
tis Caprelli , qua* fortiffima & potens eil, & fortiffimo Ca- 
ftro rn fine Comitatus Maxini poiita cum Terra Ziglani , 
& Villa Ragla , quse Terrae funt Epifcopi Vercellenfis , & 
iniTa dicta confinia . Et pars Guelfa Pedemontium ipfis Co- 
mitibus Sancli Martini adhserebat , & pr^ecipue Illuftris 
Princeps Acayse , & Pedemontium , qui propter ipforurn 
Gomitum nobiiiratem & potentiam ipiis multurn favit , 8c 
favet de prseienti , quoniam in ipfis Coroitibus viget multa 
nobilitas , induftria , & potentia , & prsecipue in Domino 
Martino cx dicftis Comitibus, qui multa commifit, ut infra 
dicetur , & a quo multa magnalia procefferunt, & magnus 
reputatur apud praedidtum Dominum Comitcm Sabaudia? 
per ea , quae inferius dicentur . 

Adhasrebat etiam prsedictis Comitibus de Valperga uni- 

vetfa domus Comitum de Blandrate Cancpicii , & univerfi 

Comites de Maxino : qu* Domus in modicis nobilibus con- 

fiilit refpeclu aliorum confortum , fed ditiofes funt ipfis , 

& divitias habent uitra rnodum . Quibus Domini de Sole- 

rio , & Burnati cum univerfis partis Gibellinx Hiporegien- 

fis Civitatis adhserebant , nec non Domini de Perlo, & de 

Quarto cum univerfa parte Gibellina Vallis Auguita* cum 

univerfa potentia Marchionis Montisferrati , quse ipfos de 

Sancto Martino , ut potuit , femper oppreftit ; & iic Mar- 

chio Saluciarum , & Gibellini Pedemontium partem illo- 

rum de Valperga & confortum funt fecuti . Dum autem 

nova odia inter pra2dicr.os confortes haberent malos fruclus 

parturire , quilibet ipfbrum cogitavit potentiam & vires , 

necnon inimicitias in alterum exercere : Et caufa potior 

fuit , quod prsedicli de Sandto Martino , & fequaces tanti 

funt , ut dixi , de perfonis , quod fua ipfis non fufficiunt; 

fed volendo univerfi ducere vitam magnam , neceiTarium 

fuit , ut aliena raperent . Etiam favente diclo Principe mul- 

ta 



DE BELLO CANEPICIANO. 339 

td commiferanr contra prsefentem Marchionem Montisfer- 
rati propter debilitatem dicli quondam Theodori patris 
iui (4) in capiendo Terras & Caika ipforum GibtHinorum 
Canepicii , & prascipue Terras , & Caftra communia , iri 
quibus non permittebant aliquem Gibellinum nominari 4 
Ncc mirum erat , quia Gibellini ipfi cuitodire faciebant 
dicta Caitra communia per eorum familiares ^ & fi Guelii 
neceilario habebant tlare cum eorura perfonis , proeo in 
Terris commumbus faciebant Guelfi quas volebant . Vacan^ 
te autem Montisferrati Marchionatu propter mortem Mar- 
chionis Guilielmini proditorie mortui Alexandr.ise ( 5 ) , fci^- 
verunt Guelfi cum Principe Pedemontium procurare , quod 
proditorie habuit per cambium ab uno Comite de Blan- 
drate prcditote Terram Caluxeni , in qua folus Guelfus 
tunc non erat . Qui Princeps ipfam Terram Caluxeni cir- 
cum circa murare fecit ,. & tanta beneficia habitantibus in 
ipfa dedit & fecit , quod protinus Guelfi facli fuerunt ; 
per quos tanta fcandala funt fecuta ,. quod longum effet 
enarrare . Sed de recuperatione ipfius Terras fuo tempore 
enarrabo . Fecerunt etiam , quod dietus Princeps Caitrum 
Dominorum Valpergas cum Terra Ripse Rubese habuit , dc 
abitulit Dominis de Valperga , quorum erat , quam fimili 
modo murare fecit circum circa , & die hodierna propter 
fervitia dictus Princeps in ipfa Terra amicos. habet ; quam- 

V v z vis 



(4) Theodorus I. Paleologus , Marchio Montisferrati j obiit anno 15380 
Bellum igitur ab Azario delcriptum , poll illud tempus , inchoatum fuiife 
Vides . 

(5) Guillelmus VII. Marchio Montisferrati , quem hic Guillelminum 
Azarius nominat , a Civibus Alexandriae ejufdem fubditis captus anno 1290., 
&. Carceri mancipatus fuit r in quo diem claufit extremum die 6. Febcua- 
lii , anno 1291. Vide Memoriale GuiMielmi Venturae Civis Aftenfis R. I, 
T. XI. col. 168. & vide ibidem noura XX. Vide Ughellum Itali* Sacrae 
T. IV. col. 636» 



34o P E T R I AZARII 

vis ipfam Terram Domini de Valperga recuperaverint , dc 
teneant de praefenti . Quae non valentes Domini de Val- 
perga , & fequaces tolerare , etiam confilio Domini Fra- 
tris Joannis de Riparia Marchionis Anconitana; Marchiae 
pro Sancta Romana Ecclefia ( quem vidi pulcriorem homi- 
nem aliquo vifo , & fapientiorem , cujus virtute Eeclefia. 
Romana dietam Marchiam Anconitanam recuperavit ) co- 
gitaverunt contra prasdidtos Gomites Sancti Martini vindi- 
ctam affiimere . Et fic dato ordine in expenfis , quas dicta 
Domus Valpergaj cum aiiis Gibellinis Ganepicii pro rata 
paterentur . 

Anno autem currente MCCCXXXIX. (5) miferunt 
Joannem Azarium patruum meum tunc Poteftatem Gor- 
gnatas , & aliarum Terrarum Gariepicii ipfis Dominis dc 
Valperga fubpofitarum , Mediolanum , ubi ex ftipendiariis 
ventis cum Domino Lodrixio Vicecomitc a Verona Legna- 
num ( de quibus dictum ell fupra ) accepit barbutas ter- 
centum , & Malerbam cum ipiis cum firma meniium fex 
proximorum firmavit pro faciendo guerram in Ganepicio 
conrra Domum Gomitum Sinfti Martini , & ipforum fe- 
quaces. Qua; gens pulcra fuit , & tota Theutonica . Quibus 
Dominum Nicolam de Medicis de Mediolano in ipforum 
ducem & Capitaneum decreverunt. Annuit prasdicla; fcrip- 
tioni prasfatus Dominus Azo Vicecomes , ut dicta Civitas 
Mediolani quam citius ipfis ^Emulis privaretur. Et fic par- 
va mora interpofita cum prsedidto Gapitaneo eorum verfus 
Canepicium equitavit . Et primo in Canepicio tranfita Du- 
ria ad locum Guifcarum devenerunt . Eft enim Locus & 
Caftrum Guifcarum in Ganepicio , nec Domini hi funt de 
Comitibus ipfis, qualitercumque antiquitus dictum Caitrum 

ac- 

(6) Vide qu« dixi fuperius Nota LVI, > circa finem ; ibique ridcbis 
hoc , anno 1339. evcnifTe . 



DE BELLO CANEPICIANO. 341 

acquifiverint ; fed funt confcederati , & amici cari Domr 
norum Comitum Sancli Martini , & pro ipfis multa dam- 
na funt perpefli . Quse gens cum ibi fuit , Villam , 6t Ter- 
ram ipfam ceperunt , rubaverunt , & cremaverunt , Ca- 
itrum finaliter expugnantes . Sed quia di6tum Caitrum mu- 
ris exceliis eft coronatum , intrare minime potuerunt , fed 
univerfa extra muros taliaverunt , proftfaverunt, & diruc- 
runt . Et deir.de dicta gens tranfaelis pluribus diebus in- 
travit Rivarolum . Ett enim Rivarolus Terra Communis , 
in qua erant duo Caitra , videlicet Caftrum Malgrati cum 
Turri rotunda apud ipfam Terram conftrudhim, poitquara 
Dominus Martinus de Agladio , potentia premiifi Principis, 
muros circa Caluxenum , 6t Ripam Rubeam fabricavir . 
Aliud in Terra i.pfa erat Caitrum antiquum , polTeiTiim per 
complices Dominorum de Valperga . Habitabant enim tunc 
Terram Rivaroli homines fexcenti ad bellandum apti ; & 
eft in medio planiciei Canepicii apud Orcum conitituta , 
qute Terra viclualibus , .Zardinis , & aliis fructuofis quasli- 
bet Lombardise antecellit -» Quod eilet plena viclualibus , 
non e-ft dicendum ; nam per prsediclos nufquam potuit 
evacuari . Domos autem omnium Guelforum exiltentium 
in diclo loco diruerunt , & combuilerunt , devaftando qua?- 
libet moenia exiftentia extra Caftrum Malgrati. Et ibi ma- 
chinando Gaftrum diu fleterunt ; fed ^a vice ipfum mini- 
me habere potuerunt . 

Deinde iverunt Montalengum; eft enim Caftrum Mon- 
talengum in eminentiori loco planiciei Ganepicii coniiitu- 
tum , & fub ipfo Burgus San<£ti Zorzii in planicie confti- 
tutus apud Rivarolum , & ubi habitabant homines DGCC. 
armigeri ; nec ullus de ipfo Burgo piiTare poterat > quin a 
Caftro Montalengo vidcretur , quod Caftrum erat unius 
pauperis Comitis de Sanclo Martino . Ubi dum efTent illi 
baliitarii , & pedites de Sanclo Zorzio , tamquam capita- 
les inimici , cceperunt diclum Caftrum , five ipiius exterio- 

ra 



342 PETRI AZARII 

ra viriliter debellare : ex quo defenfores ram voluntarii 
exiverunt , quod mixto bello , intra Fortaliciam , cum vo- 
luerunt , fe reducere nequiverunt; fed retrocedentes perdi- 
derunt aralia ; & Gibellini Sancti Zorzii fimul & femel 
Guelfos occidendo intraverunt . Et diclus nobilis fcnex cum 
paucis etiam vulneratis fe recepit fuper Turrim in ipiu 
Cailro exiftentem. Et itatim cum ipfis inimicis pacta cele- 
bravit , quod nifi tcrtia die fequenti fubfidium haberct ta- 
le quod diclum exercitum poilet removere, ipfis de San- 
c~to Zorzio Fortalitiam ipfam traderct . Et eam tradidit , 
acc tempore prxfenti ipfam recuperavit ; Sed per Domi- 
nos de Sanclo Zorzio ipfum Caftrum cum magna cautcla 
cuftoditur . Et omnia t quse in ipfo loco erant , fubito fue- 
runt dcrobata . 

Et fic ipfo Caftro capto Oirum devenerunt . Elt enim 
Oirum Palatium unum maximum in raaxima Fortalicia 
pofitum fupra Montem , & apud Sanctum Zorzium cum 
infinitis expenfis fabricatum . Quod Cailrum qualitercum- 
que fuerit acquifitum , non eft de aliquo jara didtorum Co- 
mitum ; cui vaita dcderunt , & minime habere potuerunt; 
fed pacta celebraverunt , propter qu<x pauperes facti funr, 
& Vafialli Domini Marchionis Montisfcrrati ; nec deiude 
parti Gibelltnae offenderunt . 

Deindc venerunt Speratonum , quod Cafirum eft Do- 
minorum Comitum Sancti Martini apud Caluxenum fuper 
monticello fupra ripam Lacus Candtai conftitutum, & du- 
re cum peditibus Mazarii prceliantes , ipfum ceperunt , & 
univcrfos in ipfo repertos occiderunt , & muros dirueruut, 
in quo ufque nunc nemo habitavit . Dcinde iverunt San- 
ctum Belcgnum , & ibi , quia caret fortalicia, intraverunt: 
qui Locus eiV Domini Abbatis , copiofus in tantuin viclu- 
alibus , quod nufquam potuit viclualibus vacuari , & in 
quo CCCC. homines habitabant in infinitum copiofe . De- 
jnde vcnerunt Favriam - y eii enim Favria Caitrum in pla- 

ni- 



DE BELLO CANEPICIANO. 345 

nicie confixuclum apud Rivarolum Dominorum de Sancfto 
Martino ; & Villam ipfam ceperunt , & robaverunt , & 
combuilerunt , Caitrumque ceperunt , fed ipfum non di- 
ruerunt , pro eo quod erat Dominorum nepotum Dofnini 
Henrici de Valperga parvulorum , pro quibus Caftrum 
confervarunt . 

Deinde venerunt Caftrum Frontis , &: extra Caltrura 
omnia rapuerunt & deilruxerunt . Caftrum autem id ha- 
bere non potuerunt , quia erat forte nimis , & loco emi- 
nenti apud Ripam rubeam conftitutum . Deinde iverunt 
Varbaneam (7), & ibi concordium fecerunt , & tale , 
quod deinceps Terra ipfa partem Guelfam noiii reduxir . 
Dcinde iverunt apud Terram Pontis , & lbi cum univeriis 
de Corgnate , quibus populus in Lombardia non cil par , 
ubi Caffrum unum erectum fuper faxis fuper flumine Or- 
crr in principio Vallis Pontis , ubi tria Caitra erant , vi- 
delicet unum Dominorum de Valperga cum Terra Pontis, 
& alia duo Guelforum Comitum Sancli Martini . Quae Ca- 
ftra alfidue machinis fe Lapidabant , quoniam rn brevi ipa- 
tio erant , & prope inclufa . Et tam vinliter & potenter 
ipfum expugnaverunt , quod in CaiTaro (8) artiticialitcr 
intraverunt , & deinde paclis initis univerium habuerunt, 
dimiffis eorum bonis ; & ipfum fubito , & cum infinitis 
laboribus diruerunt hi cte Corgnate, excepta uni fcaglia 
turris , quse ibi remanilt , quam nutlo moio diruere potue- 
runt . Et iic illa duo Caitra remanferunt , videlicet Ca- 
ftrum Thelarii , quod valde per Ferrandum ex Comitibus 
Sancli Martini , cc fuos exftuit cuitoditum , & Caftrum 
Pontis , quod per Dominos de Valperga, feu eorum faclo- 

res 



(7) Varbaneam , legendum Credo , Barbaniam ; fic enim fuperius in 
Catalogo Iocorum Canepicii , Iego . 

(8) Quid Cajfari nomine intelligendum fit , jam dixi fuperius Nota 
CXIX. , relege , quae ibi ditta funt . 



344 P E T R I A Z A R I I 

res exfHtit mirabiliter cuftoditum , machinando diu Ca- 
ftrum Thelarii Gaftrum Pontis , in quo Caftro Thelarii 
femper machina flabat erccta . Quibus durantibus major 
Joannes de Valperga ex ipfis Comitibus , & diclus major 
ad differentiam alterius minoris Joannis , etiam Comitis 
in Vafperga , cum migna peditum quantitate & baliftiri- 
orum , Vallem Soanam , unde procedit diclus fluvius Or- 
chi , intravit , quae Vallis communis eit ipforum Comitum 
Sancfti Manini & Valpergas, & fuo ftudio cuFavit haberc 
Caitrum Pertica? in capite Vallis fuperioris Soana? mirabili 
cafu eredium , contra quod Caftrum nihil pofTet excogitari, 
cu.m fit ejus fabrica per milliare i.n ripa excelfa , & in 
medio rupis fit introitus ; <3c eft tu.tris tranfitum & introi- 
tum Caftri habens , & cuftodiens , per quam neceilarium 
eft tranfire ;<3c cuftodito introiru cuitoditum efTet Caftrum 
id , contra quod nihil poilet michinari; kd per confe- 
quens cuftodito tranfitu five introitu ipfius Caftri Pertica», 
nullus etiam poiTet exire . Et pro eo gens illius Vallis quas 
vult falva ,. ea in dicto Caftro reponit , cum ex. cuftodia 
quatupr virorum homines univerfi Mundi dictum Caftrum 
Fertica? non intrarent ; nec- alia cautela poiTet haberi, cum 
taleata diclaj. -rupis defcendat per milliare unum & ultra . 
Quo Caft.ro capto , fibi faventibus hominihus fujs dicftae 
Vallis % dictum Caftrum tamquam iibi inutile ipGs homi- 
nibus commendavit . Et (k deinceps homines VafTalli di- 
ctorum. Comitum tam Guelphorum , quam Gibellinorum., 
ipfas VaHes cceperunt tam caute cuitodire , quod nullus 
ipforum Dominorum , durante guerra , intravit ; fed an« 
nuatim iphs Dominis , ut confueveranr , refpondebant , & 
non uttra ; propter quae diclae Valles a praeienti guerra de- 
inceps. extiterunt coniervatas , & legales homines fuerunt 
alterutri Dominorum , 

Poft aiKem prajiicta deteftanda prasdicli de Valperga 
$um uni.verfis pedit;bus partis Gibellinaj fimul jundis, ruf- 

can- 



DE BELLO CANEPICIANO. 345 

cando arbores infinitas , ficut nuces y & caltaneas , qu# ibi 
erant in infinita quantitate , & taleando vineas fecerunt 
vafta apud Caftrum Monris , Agladium , Lorenzate , Ca- 
itrum Sancli Martini ; & talia fecerunt , quod in vita duo- 
rum fimiles arbores crefcere non valebunt . Extra fortali- 
cias quorum de SancTo Martino univerfae domus , molen- 
dina , fcrreriae , & alia^ habitationes funt deftruc1.se , &c 
totaliter concrcmatae . Sed quid profuit tantus exceiTus vi- 
cinis confortibus fuis facltus ? nihil ; immo ad majora fa~ 
cienda vicinos luos incitavit , qui viribus undique adquiil- 
tis curaverunt , & fummo ftudio , vindiclas de perpetratis 
per alios facere , & a Dominis de Mantua , cum quibus- , 
ut fuperius eft diclurn , praedicli Comites Sancli Martini 
funt parentela copulati ,. barbutas centum impetrave- 
runt . Alias autem barbutas C. ex illis teFcentis. per VI. 
menfes commoratis cum iilis de Valperga, completa eorum 
firma , habere curaverunt , & habuerunt . Et alias barbu- 
tas C. tum per Domum ipfam , tum per eorum amicitias 
habere ftuduerunt ; quibus coadunatis de fimilibus geftis 
cceperunt adverfae parti refpondere . Et faclo , feu miiTo 
Domino Sarraceno de Cremafcis de Mantua Capitaneo fu- 
per ipfa guerra generali, per Mediolanum tranfiens a Man- 
tua cum gentibus ipfis Can.picium intravit . Et primo di- 
vertit ad Terram Riparoli , in qua Terra de facili intra- 
verunt , & didlum Caftrum Riparoli cceperunt expugnare. 
Ipfum dico Dommorum Valpergae- ceperunt , & vaftave- 
runt , & reliquas Gibellinorum domos in ipfa Terra di- 
mifTas ; 6c fic quidquid refiduum invenerunt, rapuerunt. 
Dtinde vafta fuper univerfis Tcrris Comitum abunde fe- 
cerunt , taliando , vaiiando , incendendo . Et fic male pe- 
ragendo Villam Salaziae combuirerunt , Villam quoque Ca- 
itri Valpergas robaverunt , & vallaverunt ,, & ad ipfum 
Caftrum ValpergcB fe dirigentes hi Theutonici , qui primi- 
tus ipforum Daminorum itipendia habueraat, cum caute~ 

Xx la 



$4<* PETRI AZARII 

la fuerunt in aclu dictum Caftrum intrandi . Sed fuper- 

venientibus multis de Gorgnate armatis tamquam militi- 

bus , praedictos Theutonicos reperierunt Montem Caftri ab 

oppofita parte afcendiffe , dantibus aliis proelium a partc 

oppofita , dictam Villam Valpergas fuppofitam ct>mburen- 

do . In quos Theutonicos pra^dicti de Corgnate numero 

centum irruerunt ; & cum elTent ipfi Theutonici in arduo 

ioco pedeftres , cum lanceis & targhis impctum prcedicto- 

rum de Corgnate a parte fuperiori exiflentium fubitinerc 

non valentes , fe in fugam pofuerunt . Quos infequuti fue- 

iunt praedicti de Corgnate iternendo , taliando , & occi- 

dendo prasdidtos 9 ex quibus multi Theutonici reinanferunt 

mortui , & capti , & reliqui exiftentes ab oppofita partc 

in dicta Villa Valpergse fugerunt , & ab indc recellerunt 

iub maximo difpendio perfonarum . Quid ultra ? diebus 

aliis continuatis Villam Pontis dicti de San£to Martino 

combufTerunt , & prasdati fuerunt . Et Caflellum Silvefchi 

a parte eorum , quod Caftellum erat ceterorum Nobilium 

de Corgnate , Vaffallorum dictorum de Valperga , cepe- 

runt , & diu occupatum tenuerunt . Deinde praedicta gens 

tranfivit Duriam , multa vafta fuper Comitatu Maxini tam 

cum incendiis , & pra^dationibus , quam aliis male geftis 

in ipfo Comitatu intulerunt , & prascipue in locis non 

fortibus . 

Quibus peractis iverunt ad locum Marcinafchi , & ibi 
Villam expugnantes irruerunt . Deinde Caftrum expugnan- 
tes pacta cceperunt inire ; quibus pacta agitantibus ab op- 
pofita parte ipiius Cafiri intraverunt , & Dominum Anto- 
nium juvenem valde probum crudeliter interfecerunt; pras- 
daveruntque & fpoliaverunt in ipfo Caltro , 6t. Villa uni- 
verfa . Et certe tempore illo nullus ipforum Daminorum. 
mortuus exititit , praster quam ifte ; & caufi erat , quia 
multum erat odio illis de Strambino , cum quibus confi- 
nabat. Cui Strambino per fequentia male fucceffit, quani* 

vis 



DE BELLO CANEPTCIANO. 547 

vis fic pro tertia parte Terra ipfa Dominorum Comitum 
de Maxino . 

Durantibus autem prsedicflis cum Dominus Guidetus 
de Valperga cum fola familia fua iret ( qui tamen erant 
Equites viginti duo ) a Cattro Valpergas Ripam Rubeam, 
obviavit inimicis procedentibus a Caftro Frontis in magna 
quantitate ; nec fugere valens , captus fuit prasdiclus Do- 
rrrinus Guidetus , & poft longam moram magnam redem- 
tionem fecit . Et fic prasdicta gens Dominorum de Mantua 
cum Dcmino Saraceno eorum Capitaneo cceperunt recede- 
re ; & alii primi , live ex primis ftipendiariis , qui vene- 
runt a Mediolano etiam calli fuerunt. Et quia caffi vene- 
runt verfus Clavaxium pro conferendo cum Malerba , qui 
erat fub itipendiis Domini Marchionis Montisferrati , qui 
reliquas duas partes ipforum finita firma Dominorum de 
Valperga ceperat ; & alia tertia pars , qua; ei.1 iita , reman- 
ferat fub ftipendiis Dominorum Comitum Sandti Martinij 
& hi tam primos , quam ipfos a Mediolano conduxerant ; 
& pro eo itti cafli nunc appellati fuerunt , feu itta tertia 
pars , proditores . Et dum recederent a partibus Clavazii , 
& centum fuper Garglavara (9), & apud Salugiam , per 
gentes Dominorum de Valperga fuerunt capti , & deroba- 
ti ; ex quibus di£tus Joannes Azarius Potelias Corgnate , 
qui ipfos fequebatur , quinque ipforum equos in fua parte 
habuit , & plures captivos , qui ad fuos pro nihilo dimifli 
fuerunt . Ec tunc diclus Marchio Montisferrati (10) cum 
ftipendianis fuis ccepit crefcere , & Canepicium totis viri- 
bus invadere MCCCLXII. (n) de menfe junii . Intravit- 

X x 2 que 



(9) AHbi Garglavera • 

(10) Is erar J>annes nomjnis Secundus • 

(11) Ahbi lego 1565. Vide Laciniam Petri A2arii apud Sangcorgium 
1. I. T. XXIil. coU 4$ 7, E. 



34$ PETRI AZARII 

que dictus Joannes Marchio Montisferrati , qui jam po- 
tentia creverat , Canepicium cum barbutis trecentis tam 
ftipendiariis , quara ex nobilibus iibi fubditis , & cum ma- 
xima quantitate baliilariorum, & peditum, & magno car- 
rigio cum multis vaftatoribus , & fuper campis Caluxeni, 
direxerunt greflus fuos . Eft enim Caluxenum major & po- 
tentior Terra aliqua Canepicii , in planicie inter Duriam. 
& Orcum conltituta , quas fi uno anno blada recolligit , 
non expenderet in decem . Et circum circa ipfam Terrar* 
blada & vineas taliavit , & aliqua deduxit , & vaita fimilia 
fecerat fuper ipfo terrirorio duobus annis prsecedentibus , 
proponens diclus Marchio ex toto didtam Terram habere ; 
quia multum Calvafium & alias citra Padum offendebat . 
Vere autem pradicla facere poterat , quia cautius & vo- 
luntarie Caluxenum cuftodiebant , nec in ipfa Terra erat 
aliquis , qui prasdidii Marchionis non eiTet capitalis inimi- 
cus propter geita . Et tunc cum gentibus fuis equeitribus. 
& pedeitribus ivit Riparolum , & ibi diu itetit , & tam 
dure Cailrum Malgrati machinis & aliis artificiis expugna- 
vit , quod ipfum Caitrum habuit , & fornivit , & ipfum 
de pra^fenti tenet . Deinde vaita in bladis Agladii , & Ca- 
itri Montis fecit , diruens refiduum per primos reliclum . 
Et procedens venit Strambinum . Eit enim Strambinum 
fupra Duriam in capite unius montis planiciem habens val- 
de fpatiofam fupra Duriam , in qua rnultum bladi fit ; & 
m qua Villa folebant homines DC. habitare , & bellare , 
adeo quod in Canepicio non erat Villa coaequalis. Et quam- 
vis didta Villa cum Caitro efTet pro tertia parte Domino- 
rum de Maxino, illi de Sanclo Martino omnia poihdebant: 
ex quo nullus Gibellinus in ipfa fuiiTet repertus . Cui Ter- 
ras vaita circumcirca fecit , & dum Terram ipfam viriliter 
diclus Marchio expugnaret , Dominus Marchio de Bufca 
major nobilis Marchionis mortuus in ipfa Terra fuit , & 
Dominus Otto de Brunfvich tunc juvenis graviter vulnera- 

tus . 



DE BELLO CANEPICIANO. 34? 

tus . Doluit didtus Marchio de prsdictis ad mortcm , <Sc 
quofcumque in Strambino capiebat , neceflarium fuit 
xnori ; & hodie ipfos perfequitur odio capitali. Cui Stram- 
bino extra Caftrum non dimifit domum , quam non pro- 
fterneret , aut combureret , ex quo ipfi de Strambino in 
havere & perfonis infinita damna funt perpefii . 

Deinde didtus Marchio cum exercitu fuo rediens Ca- 
ftrum Oiri acquifivit , & Caftrum Marziafchi apud Stram- 
binum per ipfos Guelfos , utfupra , diruptum , fecit rele- 
vari & fortificari , necnon habitari , & valde bene habita- 
tur de prasfenti . Et ad Terram Caluxeni iterato devenit , 
ubi invenit millium & panicum in magna quantitate fore 
poft vafta feminatum, & ibi decrevit ad obiidionem ipfms 
Terra: velle permanere . Et tunc pars univerfa Guelfa in 
Caluxeno tranfiit pro ipfum Caluxenum defendendo. Erant 
enim perfonaliter in ipfa Terra flos Nobilium partis Guel- 
fae , Canepicii , & Hyporegia? , Dominus Martinus de San* 
clo Martino alios de domo fuo fenfu & potentia excedens, 
Bartholomasus de Strambino cum alio conforte fuo, Petrus 
de Laftria ditior aliquo illarum partium , & plures de Ta- 
liantis . Quod pra?dicli Nobiles efTent fulciti probis genti- 
bus , non eft dicendum ; nam ibi nullus comeftor erat , 
fed viri electi , & fic per fequentia oftenderunt . Nam 
audientes mirabilern animofitatem partis utriufque , faclo 
coniilio inter ipfos tam nobiles tam probos in Caluxeno 
exiftentes , alTeruerunt , Marchionem cum gentibus fuis ex- 
tra Terram uno denario fe non timere . Et non valentes 
ipfi intrinfeci animum fuum refrenare , audiatis quod fe- 
cerunt . Nufquam tam dure , tam dire pedeftrim exftitit 
expugnatum , & nullus in Caluxeno erat, qui armatus non 
eflet ficut Miles , & muiti duabus coraciis erant prasmuni- 
ti . Et tunc deliberati pontem volticium (12) ipfius Terra» 

de- 

—— — — 1 . 1 1 , „ 1 1 iii 

(n) Voltkii Poutis dcfcriptioaem , yide fuperius Nota CX. 



3Jo PETRI AZARII 

deprefTerunt e parte , qua gens erat M irchionis . Eft cnira 
dicita porta fubtus plateam dicli Loci via recla valde de- 
clivi , adeo quod unus a parte fuperiori ficut erant , duo- 
bus dcbuit pra?valere , ab eademque parte dicta via erat 
magnis parietibus , & domibus cum lobiis prsemunita. Vi- 
dens autetn dictus Marchio portam apertam , & pontem 
deprelliim , fperavit aliquam Scaramuciam fieri per exeua- 
tes , & nultus exibat. Et tunc univerfa fua gente in unum 
redudta fic diclus Marchio eft allocutus : o viri fortes , & di- 
lelli mei , ad qitid venimus in locum ifiutn , nifi caufa pugnce , 
& ttt Terram ifiam nobis diu inimicam capiamus ? Nonne habe- 
mus mortem poftponere , ut fortunam infeqaamur ? Non dubito , 
ubi velitis exercere vires veftras , quin in ipfa vifioriam obti- 
neamus propter duo . Primum efi , quod ipji intriv.feci tuuntur 
fuperbia cervicofa , ut videtis , quia porta aperta nos incitant , 
ut intremus . De cujus introitu , ey vifiorice obtentu non babemus 
dubitare , cnm nos jufium bellum foveamus . Superbis enim Deus 
rejifiit , O* humiles exaltat . Secundum efl , quod de introitu non 
habemus dnbitare , cum diu univerfus populus hic fuerit Gibelli- 
nus , & fciat contra jas diflam Terram pro parte Guelfa detineri: 
tx quo recordabuntur de priflino fiatu ; & cum viderint nos iu- 
traffe , nos non offendent , quibus pacem intranJo promitumus . 
Alas quojue fiipendiariis pagam dttplam pro menfe com\leto pro- 
mittemus , afferendo s quod tanti Nobiies forafterii & divites in 
ipfa funt , quod de redemtionibus eorumiem perpetuo ditabuntur . 
Et his diCHs in nomine Dei , & B. Zorzii ordinate <Sc vo- 
luntarie coeperunt intrarc , afTerentes femper pontem per 
aliquos ex ipfis cultodiri. Et potenter intrantes via re&a 
procedunt ad plateam , nam fupra portam nullus remanfe- 
rat de Caluxeno , ut liberius Marchio cum gente fua pof- 
fet intrare . Et fic intrantes, ifti Nobiles Guelfi f ut pro- 
biffimi , armata manu defcendentes , dimicant , forant , la- 
cerant , & taliter , quod intrati necefTario habuerunt re- 
trocedere , & multi ex lapidibus proje&is ab utro^ue late- 

re 



DE BELLO CANEPICIANO. ?yi 

rc di£be vise perierunt . Et certe Theutonici procedente 8 
magnam potentiam , & virtutem oftenderunt . 

Cum autem retrocedendo Terram exiviilet Marchio , 
(Ic fatur : Ah Viri fortes , Nobiles , & fratres mei , omittamus 
mortem , ut vindiUam de noftris mortuis fufcipiamus . Sine pe~ 
riculo modo intrare poffumus , nam vidimus fuos univerfus , & 
tertia pars noflrum non intravit . Intremus audacler in nomine 
Summi Dei , & Beati Zorzii , dato quod porta & introitus no- 
bis non denegatur. Et tunc multis recentibus tunc prseceden- 
tibus fulcitis Papieniibus (*) (13) affaldatis tumultuofe in- 
traverunt;& plane procedentes apud plateam, neccirariurn 
fuit retrocedere impetum , & avantaginm inimicorum fu- 
{tinere ron yalentes . Et tunc cum maximo detnmento 
perfonarum habuerunt ipfam Terram exire , quam intra- 
verant . Nec propterea porta claufa fuit . Tunc didtus Mar- 
chio vocatis fuis , & reduclis in unum , dixit : Diu ne labe 
ferpetua verecundice offufcabimur , fi porta Caluxeni aperta de ip~ 
fa 'terra viftoriam non obtineamus ? Et quia dicitur , quod ars 
vires fuperat , artem infequamur . Nam cum intraverimus , pon- 
tem (14) balifturiis noftris fulciamus , & deinde aliqui via reffia 
procedant , & alii a partibus laterariis afcendent , ita quod in 
tribus partibus , & tribus aciebus Terram ipfam virihter ex- 
pugnemus . Qiice duce acies ad plateam viis fuperioribus proce- 
dant , & noftri pedites cum laterariis vadant , & ignem immit- 
tent in domibus , a quibus in via maffiamur ; (? majora ccena- 
cula fulciant baliftariis , & gentibus noftris . Qiice Ji fient , non 
dubito, quin viEloriam obtineamus . Et tunc tertio intraverunt, 
& cum aliquantulum proceiliilent , pontem (15) cum tur- 

ri- 



(*) In manufcripto brevioribus litteris fuperadditur : idefl Pavefiis , 

(13) Papienfrbus affaldatis , hcc eft Faldis Papienfibus . Harum de- 
fcriptionem , vide fupra Nota CXXIV. 

(14) Alibi Iego , Portam . 

(15) Lege ut fupr* Portam , Tcxtus. Benvemui de Sanfto Georgio di- 

cit ; 



352 PETRI AZARII 

riono afcenderunt , & ipfum fulciverunt (i5) baliftariis > 
& aliis habilibus ad detendendum portam ipfam ; apud 
quam ab utroque latere intrati cceperunt afcendere /pcc 
vias muro collaterales, ubi nullam refiitentiam invenerunt, 
cum omnes vacarent ad pugnam primse viae . Et dum pras- 
dicti in multitudine intrati vias collaterales afcendiirent , 
coeperunt ignem in domibus ipfis emittere , cum domus 
ipfae multas haberent paleas in ipfis propter valta primo m 
bladis ipfis facfa . Et igne ab utraque parte via? euntis , ut 
fupra , ad plateam fuccenfo , habueruot ilantes fuper pla- 
team m tribus aut pluribus locis fuccurrere . Et tunc Mar- 
chio procedens via recla , & nullo nocuo reperto a lateri- 
bus , unde priniitus confundebatur , plateam afcendtt , & 
tam potenter , quod nec fibi , nec aliis prsedicti defenfores 
refiitere valuerunt , potius propter multitudinem ignis in 
domibus ipfts convalefcentis. Et tunc prsedicti nobiles Guelti 
feriti , & graviter oppreln, cum iis quibus poru?runt necef- 
fario habuerunt Caftrum Ciluxeni fortiifnnum mtrare , & 
in ipio fe receperunt , qui potuerunt ; fed non iic omnes , 
quin una magna pars ipforum raortis calicem non potarer . 
Quibus durantibus Marchio cum gente fua domfiiuin 
Terr* Galuxeni acquifwit parcendo rutlicis in ipfa habi- 
tantibus quantum potuit . Et tunc circum circa ipfum Ca- 
ftrum oblidionem firmavit, fperans pra^miifos a^mulos fuos 
in caveam reduxiiTe . Et certe ii die fequenti in Caftro ex- 

pe- 



«ic : Porta n cum Turriono afcendernnt , & ipfum fulcierunt . ViJe Sangeor- 
jium R. I. T. XXIII. col. 4.70. B. 

(16) Benevemus idem in Hiitoria Montisferrati , de Bello Canepiciano 
fermoncm habens , Azarii Opufculutn de «o Bello , afFert , fed Acepha- 
lu n , ik apo;iem . Incipit enirn hifce Verbis : Habit averunt autem Canepi- 
tium . Etc. Vide R. I. T. XXIII. col. 441. D. , & finit hifce : Et tune 
tertio tntravemnt & cttm aliqitantuhim proctjfiffjnt , Portam cum Turrient 
tfcenderunt , & ipfam fukierunt , Vide Tomo preedi&o col. 470, B. 



DE BELLO CANEPICIANO. 35? 

pedaiTent , ibi fuiiTet finis eorum ; fed faniori potiti con* 
lilio murura Rocha? a parte exterrori foraverunt , & ea 
nocte exiverunt y prasdiclis Marchionis ( militibus ) noa 
perpendenubus , qui folummodo ad cuitodiam portarum 
dicli Callri attendebant , & bene potati propter labores 
perceptos occaiione introitus , quibus omnibus fatis fuit 
dormire . Mane autem fequenti cogitans Marchio praediclos 
inclufos babcre , audivtt prasdiclos potentes Roccham exivif- 
fe mu-ro fracfto ; & tunc pacla inivit cum illis in Rocha 
exiftcntibus , & quibus difceilus praedielorum non innotuit. 
Quibus pactis celebratis Rocham fequenti die reiiituerunt 
praemiiTo Marchioni , & ipfam Roccham cum Terra ipfa 
gubernat de praefenti ,. non obftante quod quarta pars di- 
Ctae Tcrrae de jure foret Domini Bartolini de Mazadio , cut 
nufqu-am propter labores prasdiclos Marchio reilituere vo- 
luit , fed Domino Ottoni de Brunfvich ipfam Terram per- 
miiit poflidcre . Et pro eo Dominus Bertolinus dedignatus 
ob defiruclionem Marchionis ,. Caftra Caililionis , & Can- 
dcas ibi adhasrentia tradidit Doraino Galeaz Vicecomiti ,. 
ut tranfitum proinde haberct in partibus Pedemontium 
Marchionem defiruendo. Qua? duo Caitra expenils commu- 
nibus Vercellas , & Novariam deiiruxerunt , ftantibus ia 
ipfis pro mali executoribus Fabrotino de Parma , qui ibi- 

dem morbo periit . & fadla nihil profuerunt, ut fu- 

perius effc latius declaratum . 

Antea autem quam captio Caluxeni foret facla , unus 
Nobilis nomine Petrus de SeptimoConfiliarius Domini Mar- 
chionis praefati ,, & cujus coniilio muitum fe gerebat ,. & 
homo dicli Marchionis , ftando cum ipfo Domino Marchio- 
ne tantum cautelae adhibuit , quod Cailrum Vulpiani Ab- 
batis Sancli Belleni Ordinis Sancli Benedicli acquifivit . 
Erat autem diclum Caftrum in principio Canepicii fuper 
planicie laborans, 8c in fine unius montis protenil a Ca- 
aepicio in partibus ultimis didti montis fitum habens, co- 

Y y ro- 



554 PETRI AZARIT 

ronatum muro excelfo , & merlato circum circa , a parte 
fuperiori Turrim habens excelfam , fupcr quam Turrim 
Cuilos continuus permanebat . Cogitavitque pradiclus Pe- 
trus dictum Gaih"um habere , ficut habuit , pro faciendo 
guerram in Pedcraontibus , & Canepicio , in quorum con- 
finibus exftiterat fituitum. Et ordine dato procuravit, quod 
pro magna pecunia dictus Torrianus matri fu« adhsefit , 
qua3 bajula fuerat jam didli Petri . Et una nocte depofito 
uno filo januenfi , quem portavit ei mater fingendo quod 
diclo filio volebat lavare caput , ordinem ita dedit , quod 
a parte cxteriori traxit fuper Turrim longura funem,cura 
quo fub taciturnitate noclis unum levcm hominera tiravit t 
& deinde prxdicli duo alios quinque tiraverunt, qui poftea 
•in angulo fupra murum Caftri bene XXV. didfco fune in- 
troduxerunt , qui partim murum defcendentes Cailrum in- 
vaferunt , & Monachum unura occiderunt ., qui ibi flabat 
pro Cafiellano . Et fic diclus Petrus diclura Csitrum Vul- 
piani acquifivit , & pofledit , mala infmita faciendo ufque 
ad mortem . Sed quia Deus juftas ulciicitur iras, fcintillam 
impofuir, propter quam dk4us Petrus cum filio txfliterunt 
decapitati juiTu Domini Marchionis propter ipfius Petri fu- 
perbiam, qu« tantum crevit in brevi potentia , quod quafi 
de ipfo Marchione dedignabatur . Cafus etenim fuit , quod 
dic~tus Marchio ire voluit Avinionem , & durn ibi ivit , 
flatuit diclum Petrum pro fuo locum-Tenente in Clavaxio, 
& ckra Padum . Quo receiTo Marchione fua fuperbia occi* 
di fecit, & publice taliari unum de parentela Ferrariorum, 
qua? eft potentior parentela Gibellinorum Clavaxii , prop- 
ter aliqua , quse habuerat cum uxore ipfius Petri , quse erat 
de illis de Palantro majoribus nobilibus Clavaxii partis 
Guelfaa , non obftante quod Domina Marchioniffa (17) 

ipfum 

(17) Domina Marcbionijfa , H«c erat Elifabcth , filia quondam Domir# 

J«- 



DE EELLO CANEPICIANO. $f£ 

ipfum de Fcrrariis ramquam jus habentem defenderet toto 
poile , ftando in Caftro Clavaxii . Quia dum dicla Domina 
MarchionifTa audivit de homicidio prxdicfto r dixit Petro ,. 

fVando in diclo Cailro, guod Petsus refpondit, quod 

nifi pr«sdi<fla taceret , iacerec ipfam projici per balconem 
Salse in ioiTato Cattri, & quod erat didia vetula ad facien-' 
dum .. Tunc autem praediclis auditis dicla Domina tam- 
quam fapicns iiluit ; tamen vetavit , quod univerfa Terra 
Ciavaxii non traxic propter ea ad rumorem . Suo aurem 
tempore pra^diclus Marchio redivit , & fibi de dic~to homi- 
cidio doluir , cogitans quod virtute illius parentelae Clava- 
xium confervaverat , & dicVa parentela perdita in Clavaxio 
nequibat permanere . Et contrifhtus vocari fecit Petrum , 
u.t veniret coram eo , qui jam fugerat Vulpianum , quod 
Caitrum murari fecerat jam fupra diclo muro novo, & ubi 
habitabant" quingenti homines ad bellandum . Qui Petrm 
venire denegavit ; tandem rogatus venit , & in Clavaxic 
pluribus diebus cum ficariis fuis itetit . Una autem no£t< 
diclus Marchio ipfum capi fecir , & in Turri ipfius Caftr 
exltitit praefentatus . Et certe ff praedi&us Petrus pulci 
verba. habuiflet , dictus Marchio eumdem liberaHet . Sec 
quia didtus Petrus erat diabolico fpirita iniligatus , ccepit 
ipfi Marchioni male refpondere ; ex quo didtus- Marchio 
compedes ferreos fibi poni fecit , & ipfum durius carcera-» 
vit . Tranfaclis multis diebus dicftus Petrus rnific pro filio 
fiio , qui filius habebat in uxorem unam filiam quondam 
Domini Francifci de Sanclo Zorzio , qui diebus fuis fuit 
potentior aliquo Canepicii ... Qui filius cognatus erat parvi. 

Y 7 2 J> 



Jacobi Regis Majoricarum , feu Infularum Balearium in Mediterranea Mare, . 
Hifpanise adjacentium . Uxor Joannis Secundi Marchionis Montisferrati , 
Vide Teftamentum praefati Mirchionis apu.l Benvenmum de SancYogeorgio 
in Htftcria Montisferrati , 8t R'. I. T. XKIII. col. 579* A. Vide AntoniL 
Chiulol* Genealogias Familiarum magis ilmfirium touus Otbis pag, 558,- 



fgl. P E T R I A Z A R I I 

Joannis ex Comitibus Valpergse , qui etiam habebat aliam. 
filiam pr^efati Domini Francifci in uxorem . Dum autem 
diclus juvenis veniflet ad patrem , dictus Petrus ipfum in- 
duxit , ut Marchionem in dicfto Caftro occideret : quod de 
levi facere porerat , cum dicftus Marchio didlum fiiium Pe* 
tri more folito honoraret , & diligeret ; qui multos aflaf- 
iinos paternos femper fecum conducebat ; ct prsedicla Mar- 
chio patiebatur , credens , quod timore praididtorum de 
Ferrariis occafione illius homicidii eos fecum duceret . Sed 
quia nihil tam occultum , quod non reveletur , Marchio 
praedicta fcivit , & de praefenti di6lum filium Petri cepit, 
qui voluntarie dixit , quod oater fuus , & mater ipfum in- 
itigaverant , ut ex toto loquens cum eo in camera ipfum 
occideret , & finaliter promiferac exequi ipforum vota . 
Quibus examinatis dictus Marchio fuo tempore ambos in 
-Clavaxio decapitari fecit ; & dicflam Petri ejus malam 
uxorem de poderio fuo fecit expelli , tradens poflefliones &. 
bona dicli Petri alteri germano fuo , cum quo odium ha- 
bebat , qui de prasfenti Marchioni in havere & perfona 
fervit quantum poteft . Commiferac etenim diclus Petrus 
millia , quibus dignus erat morte : nam non contentus , 
quod Abbatem , & Monaiterium Sancli Belleni privaflec 
Caftro & potentia Vulpiani , ipfum Abbatem occidere fe- 
cit per Zinum de Pradario Epilcopatus Novaria? , de quo 
Zino diclus venerabilis Abbas ultra alios confidebat , & fa- 
miliaris ipfius Abbatis erat . Qui Zinus cum florenis prop- 
terea fufceptis venit ad (tandum in Valle Sicida diitriclus 
Novarise , ibique fuo tempore captus fuic , & in Novaria 
tamquam proditor fufpenfus eft . 

Poft autem prasdicla crevic porentia Marchionis , ma* 
xime quia dominium Civitatis Hyporegiaj acquifivit (18), 

cujus 



(i$) Ipporegiam in Joannis Marchionit Momisferrati dominium , Ci- 

viam 



DE BELLO CANEPICIANO. 357 

cujus introitum dederunt Domini de Solerio , & dc Bona- 
tis , qui Fortilicia ipfius Terras obtinebant ; & ipfis.adha> 
fit univerfa pars Gibellina Hyporegise propter injurias , 
quas pati non poterant partis Guelfas aiTidue ipfos cum il- 

lis de Sanclo Martino infeltantis , & fecundum 

Dominabantur autem prasdiclaj Civitati Domini Comes Sa- 
baudiae , & Princeps Pedemontium , qui fingulis armis re- 
gimen alcer alteri permittebant , quo anno Princeps re- 
gnabat • Sed male fecerunt , quia pollea Comcs Sabaudias 
ipfam Civitatem recuperavit , & iolus dominabatur . Et 
hoc tempore ipforum Gibellinorum partem fufpedtam , & 
domos eorum, faciendo Caftrum in ipfa, deftruxit. Tamen 
pro nihilo Guelfi non tranfiverunt , nam Guclti pnmitus 
pr^edati fuerunt p£r gentes Marchionis , & domus ipforum 
combuftae , & proilrata? , quas nondum funt erectce. Et iite 
de Hyporegia iufficiant . 

Dum autem ifla perfida Societas Anglicorum in Lom- 
bardia veniflet accita a prxd\£io Marchione , curavit ipfos- 
reducere in Canepicio , ut repararet , & crefceret ipfa So- 
cietas faciendo ejus vindidlas , quas explere non potcrat in 
Alexandrias partibus , ubi primitus veniendo ileterat . Et 
ipfam pravam Societatem , antequam intraret diitricium 
Novaria; , & Vercellarum , venire fecit Riparolum , ubi 
diu Iteterunt , opprimendo Canepicium , & prascipue Co- 
mites Sancli Ivjartini prasmiffos . Qua? Societas ftando ibi: 
furati funt Caitrum Sancli Martini mirabilis iitus , & For- 
tilitias ; & perinde Burgum Sancli Martini habuerunt , ubi 
omnia rapuerunt , & deftruxerunt ufque Hyporegiam . De- 
inde flc graviter permanentes furati funt Terras Ceriati , 
& Laucii , Terras dotis Marchionis praedicli in confinibus 
Pedemontium & Canepicii , in quibus per earum quamli- 
bet mille homines confueverunt habitare ; quse Terras do- 

mi- 

vium confenfu tranfiifTe , tradit Sangeorgius Tomo fupra citato . Col. 477. 
E, Hoc autem ereuit anno 1J441 



35$ P E T R I AZARII 

minabamur per Comitem Sabaudia* . Sed caufa fuit , quia 
in terris ipfis , & aliis Canepicii , morbus in cantum efRu- 
xerat , quod de decem feptem mortui' erant , ex quo vi- 
ventes de Mundo pra?ienti dubitabant; pra^diclas enim Ter- 
ras , & alias in Canepicio , non obftante morbo prasdave- 
runt , & fpoliaverunt . Quse Societas propter lucra prasdi- 
cla multum crevit , ceperuntque Saviglanum in Pedemon- 
tibus , uniti cum Anechino de Bungardo Capitaneo alterius 
Societatis , qua? in partibus Aftenfibus erat , cujus robarias 
non iuit diu fimilis in Lombardia . Quibus male peraclis, 
& dereriora timentes hi de Canepicio neceiTario fe dede- 
runt , & Vaffallos fc conitituerunt Domini Comitis Sa- 
baudia? , videlicet pradicli Comites Sancti Manini, & Co- 
mites de Valperga , & Riparise , volentes manus & domi- 
nium Marchionis Montisferrati eftugere . Et prsedicTi de Ma- 
zadio , excepto Domino Bcrtolino , & Comites Blandrari 
cum Oiro Caftro vaiTalli M.irchionis prasfati funt effccli : 
unde propter guerram , & morbum fubfecutum , ubi Ji- 
beri & potentes erant , nunc pauperes erTecli funt, & fub- 
inidi jugo perpetus fervitutis . In quo Canepicio melius 
fucceflit hommibus de Corgnate , quoniam Terram fuam a 
manibus praidiclorum nefandorum fervaverunt , & propter 
bo-nitatem fuorum Dominorum de fucceffiontbus pervenien- 
dis in eorum Dominos , herede mafculo defkiente fecun- 
dum eorum pacta antiqua nihil exltitit innovatum . Immo 
dicfta Terra palatiis , & turribus burgenfium refulget ; & 
pra?iicTi burgienfes Comites contrarios in divitiis antecel- 
lunt : & merito , quia Iegales homines ,. & unius partis 
funt , & amicos recipiunt valde bene , quos Chriftus in 
bono , & pacifico ftatu confervet cum Dominis ipfis , & 
fuis de Valperga in fecula Seculorum Amen . Et iita de 
Canepicio dicTa fufficiant . 

Scripta autem fuerunt prsedicla per me prsemiiTum No- 
tarium ut fupra in Terdona MCCCLXIIL Indiclione prima 
•Ise quarto menfis Januarii . IN- 



INDEX NOMINUM, AC RERUM 

Littera n denotat ea qiics cvntinentur in notis . 

ABdua flumen „ in ipfo merfa magna pars Turrianorum in prae!i« 
Vaprii commiiTo . 8. n. 
In ipfo Francifcus de Garbagnate , fuos praeceiens , a Marc» 
Vicecomite pcieiuia armorum peremptus . 32. 
de Abdua Marchio ]ofeph Patritius Mediolanenfis , Vir erudjtione 9 Pru- 

dentia , Nobiluate Glar. 306. n. 
Aconiate , Agamium , Agnellengum , Agrate : Oppida diftric*us NovarfenOfi 

ab Anglicis , inde a G«ileatio Vicecomite direpta ac combufta . 214. 
Aimo Comes Sabaudias . 326. 

Alberet Sterz ductor Societatis Anglicorum in ItaJia . 244. 5c Ceq. 
Albertus Scaliger in dominatioue Cani Graudi fuccedit . 244« 317. 

Captus a Carranenfibus . 318. 
Albertus Scotus , Dominus Placentise , ejus fcedera ut Matthseum Vicec«- 
mitem a Mediolani dominio deturbet . 17. n. 18. 
Ipfum contra daram fidem Meltii in cuftodia retinet ., 18. n. 
Albinus Monachus , Natione Scotus , a Carolo Magno Ticinum miffus ut 

ibi Juvenes liberalibus difciplinis inftrueret . 291. n. 
Alboinus & Canis Signorius Scaligeri , Domiui Veronae . 266. 

Canem Grandem necant . z66. 
Alcuinus , Albinus . 191. n. 

Aldrov^ndinus Marchio Eftenfis , Ferrarias dominus , contra VicecomiteS 
fcederatus . 181. 
Inducias cum iis ftatuit . 190. 
Alexander V. Pontifex Maximus fuit de Candia . a«i, n. 
Et ex Ordine FF. Minorum . Ibid. n. 
In Ticinenfi Gymnafio Theologiam decuit . Ibid. n. 
Fuit Epifcopus Viccntiae , inde Novariae , demum Archiepifcopus Me-« 

diolanenfis &. Cardinalis . Ibid. n. 
Summus Pontifex in Concilio Pifano anno 1408. cligitur u Ibid, 
Ejus obitus . Ibid. n. 
Alexandria Matthaeo Vicecomiti tradita , 35. 

Tum Luchino Vicecomiti . 2 7. 
Alexatum diftricfc. Novarienf. direptum & combuftum . 114. 
Andreas feu Andreinus de Cologni Cardinalis , pacem inter Ecclefise con- 
foederatos , fc. Barnabovem Vieecomitem ftatuit . a8z, «♦ 

Ec 



3<To INDEX NOMINUM, 

Et inter Marchionem Montisferrati , &. Galeatium II. Vicecomitem . 
308. , &. feq. 
Angleria r non longe ab ipfa iteratur bellum contra Turrianos a Vicecomi- 

tibus qui fuccumbunt . 7. 
Anglicorum Societas condu&a a Marchione Montisferrati . 113. 357. 
Novaiienfem agrum affligit . 24?. 187. 
Nec non Alexandrinum , Vercellenfem , Derthonenfem , & Papienfem. . 

a37. 309. 
Eorum mores in bello . 143. 144. 145. 
Crudelia a£ta illorum , 246. & feq. 
Mediolancnfem agrum invadit . 380. 
Comitcm de Lando frangit , & necac . 3^4» 
A Pifanis conducra . 305. &. feq. 
Anni principium numerandi diverfa confuetudo apud X. & feq. Secul. , 
Authores . Pag. 11. n. &. in Diflert. integra De diverfa pofl X. Seculum 
Annum incipiendi apud varias Natianes Ratione ac Tempore . Pag. XLIII. 
&. feq. 
Alii enira ab Incarnatione , alii a Nativitate annos numerarunt . 11. n. 
Imo alii Incarnationem ab anno praecedente , alii a fubfequente calcu- 

lum ordinarium defumpferunt . Ibid. n. 
Attenta hac annum incipienii diverfa methodo , Authores , uno difTen- 
ticntes anno , inter fe facile conciliantur . XX. 
Antonius Fifllraga in proelio captus , & ad Mediolani carceres dedufVue ♦ 

30. n. 
Arborium Caftrum diftri&us Vercetlarum concrematum , 181. 211. 
Arcomarianum ab Angficis comburitur . 114. 

Archiepifcopus Medi.jlanenfis in primo folenni ingreffu, ftipatus incedit No- 
bilibus Confanoneriis Vuis,.qui eundem ad capiendam poffeffionem Al- 
taris , ac deinde Archiepifcopalis Sedis inducunt . 11». n. 
Olim in hoc ingreffu non folum Ecclefiam Majorem , fed etiam Ambro- 

fianam adibat tlb. n. 
Viie Confanoneria , & Rhauienfis Famitia . 
Aidicionus de Momo Novarienfis Barnabovi Vicecomiti Caftrofrancum tra- 

dit . 261. a8r. 
Argelatas PhiHppus , Vir Clar. 5. n» 205. n. & alibi . 

jironse Caftrum ingreditur Otto Vicecomes nt Archiepifcopus Mediolaneniis , 
qui inde a Turrianis expellitur . 7. n. 
lterum ab eodem fruftra obfidetur . 8. n. 
Aftenfis Urbs deduionem facit Luchino Vicecomiti . 87. 83, 

An- 



AC RERUM. 3*1 

Antea fub' Marchione Montisfer^rj , 38, nj, 

Surrepta Galeatio Vicicomiti a Mirchi<->ne Montisferrati . i6t. 164, 

Tradita in dotem Matis Galsaui II, Vicec. Filige defponfae Filio Marcb, 

Montisferrati . 22 }. n. 
Galearius eam fruftra tentat .288. 

Qiii Pontem Tanari deftruit , & plures terras fui diftriclus diripit , as 
comburit . Ibid. 
Aihefis Fluvius . 18. n. 

In ipfo Frignanus Scaliger fuccumbit . 322. n. 
Authores antiqui : In edendis eorum Opcribu» nulla iminutatio ne in Stila 

.quidem farienda . Muratorius in Pr<cf. Pag. VI. VII. 
Aycardus Antiminianus de Camodea Dicecef. Novar. , utrum Ordini FF, 
Minorum , an Pcaedicatorum nomen dederit . 110, nr. n. 
A Joanne JCXII. Ecciefi* Mediolanenfis Paftor conftituitur . 119. n. 
Stantibus diflidiis inter Pontificiam Sedem , & Vicecomites Mediolanum 

inguedi ipfi non lic.et . Ibid. n. 
Iftis fublaris primum fuam Sedem vifitat > St fummo cum honore fufcipi- 

tur , Ibid. n. 
Controverfia pro hac occafione orta Advocatos inter & Confanoneric* 

quomodo compofita . Ibid n. 
Paulo poft folennem Ingreflum morirur . 112, n» 
Quo in loco tumulatus . 111. n. 
Aymericus de Cruxinallo Capitaneus in Novaria Partis Rotundse Gibelli,- 
nse .209. 
Interficitur a Novarienfibus in confli&u ad Bicoccam ► Ibid. 
Azarius Petrus > Author prsefentis Chronic* , qua in parte interpolatus , 
190. n. 
Ejus Domus fuit de illis qui noluerunt Novariae adhserere Bruxatis in rw^ 
more anni ijn. 210. Vide Petvus Azarius * 
Azilium Caftrum , in illud fe recepit Matthseus Viceeomes fugiens e Me» 

diolano . 19. 
Azzo Vicecomes Dominus Mediolani Florentinos 5 ac deinde Bononienfes. ifi 
prcelio atterit . 55, 56. 57. 
Galeatii Vicecomitis , & Beatricis Eftenfis filius . 58. 
Dominus Mediolani . 61. 
.< Catherinam Filiam Ludovici II. dc Sabaudia in uxorem ducit • 66. n, 
Multis Civiratibus potitur , 66. Sl feg. 

Quomodo 81 quando acquifierit Placentiam , 66, n. Novocomum . 67. ».' 
Bnxiam . 67. Bergomum 62. n r Laudem , Ibid, Cremonam • 68. n r 
Ycrcellas 9 69. n. Cremam » 69. n, 

Zs Mar- 



%6i INDEX NOMINUM, 

Marcum Patruum elifis linteo faucibus»fuffocari jubet . 79. n, 
Ejus vic>oria de Lodrifio Vicecomire . 71. 75. &. feq., vidc Parabiagum*. 
Extruit Templum in honorem S. Gotardi , &. qua de caufla ,. 81. n. 
Et magnis fumptibns Palatium «dificat . 81. n. 
Pie moritur 81. 8z. n. 
Ejus dotes . 82. n. 
A220 de Corrigio tuetur Civitatcm Novariae adverfus ComitemLandum, «79^ 

B 

Balthaffar Pufterula Mediolanenfis Urfinam Mattbaei II. Vicecomitis Filiaa 

in uxorem recipit . 156. n. 
Baltrefchae quid? 176. n. 
Baradelli Caftrum , in ejus carceres deducti plures ex FacHone Turriana « 

8. n. 
Barbutae , Milites equeftres duos equos fecum ducentes , 8t lancea pugnan- 
tes . t68. n. 
Non folum Galeam , fed etiam Bucculam geftabant „ 504. n. 
Bartholomaeus de San&o Georgio Canepicii ex Comitibus de Blandratq 

Praetor Novariae , Vir probiflimus & ftrenuus . 214. 
A Bafilica Petri Carolus Epifcopus Novariae . 140. n. 208. n. 
Baffanus Viftarinus , Civitatis Laudae Vicarius conftituitur ab Henrieo de 

Flandria . 22. n. 
Bafiignana , ibi Guelphi in proelio fracH a Vicecomitibus , 33. 
Baftia , Baftita , &. Baftida quid fignificat .117. n. 
Beatrix Eftenfis uxor Galeatii I. Vicec. , & Mater Azzonis . 5 8. 
Beatrix ( di&a Regina ) Scaligera Bernabovis Vicecomitis uxor. 114. n, 279« 
Bcccaria Familia Papienfis thefaurum Pontificium depopulatur 81. 
Pecuaia intercepta , quanti.valoris , 80, n, 
Ejus potentia . 166. 
Ticini dominans , 228. 
Qjii praecipui in ea . 3,29. 
Coa&a recedere ex iila Urbe • 236. 
Galeatio Vicecomiti tradi Urbem curat . ?bid. 
Belegnum , Vallis fertilis & amoena in diftri&u Comenfi . 145. 
Benedi&us XII. ( aliis XI. ) Summus Pontifex , ejus Patria , nomen , in^f- 
tutum , ftudia , dignitates , 7g, n, 
Ejus eledHo , Ibid. n. 

Pacem reddit Mediolanenfi Populo . Ibid. n. 
Quaeftionem de Vifione Beatifica definit . 80. n. 
Ejus obitus ? & fan&itas etiam poft mortem comprobata , lbid, «. 

Afc 



AC RERUM. 36*3 

Ab oforibus Ecclefiafticae difciplinae ab ipfo reftitutse carmina contra eun 
dem compofita referuntur , Ibid. n. 
Benvenutus- de Sanfro Georgio Aurhor do&us , & cautus 530. n, 
Bergaminum Caftrum , a Marthao Vicecomite conftruc~tum , a Novarienfibus- 

exptanatur . 35. 
Bergomenfis Civitas tradita A2zoni Vicecomiti . 68. 
Bernabos Vicecomes Stephani . filius in exilium pulfus . 85. 

A Joanne Patruo Archiepifc. revocatus in Patriam . 112. 

Ducit in uxorem Beatricem Scaligeram , Reginam dictam , 114, n« 

Piures ab ipfa Filios fufcipit . 252. Z79. 

Joan, Archiep. fuccedit in partiiione dominationis , 143. 

Quae Civitates ei paruerint . 144. 

Qy« ex hereditare Matthaet fratris , 156,. 

Vicarius Imperialis Mediolani . x6o» 

Mantuam obfidione premit . 183. 

Pacem ftatuir cum fcederati* . 189.. 

Ejus mores . 252. & feq. 275. 

Mediolanu-magnificat domum , Sc contiguam Ecclefianr apud S. Joannem 
in Conca . 253. 

tn ipfa Ecciefia facir fe ad vivum fculpi in marmore • Ibid, 

Bononiam recipiendam curat .255. 

Fra&us a Joanne de Olegio illius exercitus- . 258. 

Bononienfe bellum continuat . 259.. 261. 

Pacem init cum Ecclefia, eique reftituit Terras Diftriftus Bbnonienfis una 
cum Lugo .282. 

XXV. ex Mllitibus Com. Landi obccecare facir . 265. 

Jubet fufpendi Piivatcs defcremes arma . 280.. 

Et Officialem qui- plus aequo exigebat . 275.- 

Baro multabat in pecunia ,-fed potius in perfonis . 274. 

Ofticia non pecuniis , fed gratis & virtutibus confert . »75» 

Dignos in ipfis confirmat , & ad majora provocat . IbiJ. 

Lepidum cum eo ruftici cujufdam colloquium • 269. 170» 

Terribihs populo Mediolanenfi , 282, 

Veronam fruffra tentat . 322. 
Betona Civitas tradira Joanni Vicecomiti • 126. & feq<> 

ObfefTa a Perufinis . 127. 

Quibus deditionem facit . 128. 
Blanca Sabaudica nupta Joan. Galeatio Vicecomiti . 114.- 
Blanderatae , ejus Comites in Canepicio olim potentes , 33^»- 

Eorum fordus cum Comitibus; de Valperga . 338» 

Z, 2 2- fioruirv 



3<?4 INDEX NOMINUM, 

Eorum Domus potentior Novariae . 107. 

Vide Butholomjeus ex Comit. de Blanderato . 
Blanderatum traditum Azoni Vicecomki , 69. 

A Novarienfibus captum .211. , 

Devaftatur ab Auglicis , 8t a Galeatio Vicecomite . 217. n. 

A Marchione Montisferrati comburitur . 514. 

Conftabat ex Burgo vetere , &. novo . 217. n. 

Terrae quse ipfi adjacebant . Ibid. n. 8t 332. 

De Blanderate ejufque antiquis Comitibus plura habentur apud antiquos 
Scriptores .117. n. 

Statuta ejufdem Oppidi nuper edita cum notis . Ibid. n. 
Boetius Phitofophus a Theodcrico Rege Longobardo relegatus , 8c in Tici- 

nerrfi carcere interemptus . 225. 
Bonifacius VIII. Papa Jubilseum quolibet feculari anno renovandum decer- 

nit . 190. n. , 

Boncnia olim non Civitas , fed Provincia . 115. 

Venundata Joanni Archiepifcopo Mediolanenfi . 116. 

Seditio ingens ibi excitata & comprefla . 118. 

Infeftata a Societate Comitis Landi . 133. 

In ejus dominatione fuccedit Matthaeus Vicecomes . 144. I 

A Joanne de Olegio afflicra . 146. 

Qui dominationem arripuit . T49. 

lnlatum Bononienfibus bellum a Bernabove Vicecomite .158. 

Urbs tradita Romano Pontifici . 2,62. 
Bononienfes fracti a Paflarino Domino Mantuae & Mutinae , 56* 
Borza , an Gladii feu Cultri genus . 280. n. 
Bofchi Terra diftriclus Alexandrini ab Anglicis invafa . 294. 

Qui tamen ejus Arcem expugnare non poffunt . Ibid. 
Bremide Caftrum , obfidione preffum , Galeatio Vicccomiti fe dedit , 3«6, 
Briga , everfa .210. 
Briona diripitur &. comburitur.. 214. 

Brixia nonnullorum Civium confenfu ac fraude Maftino Scaligero tradita , 
60. n. 

Tum ei erepta ab Azone Vkecomite . 67. 

Affii£a a Peftilentia . 273. 
Brufati Se. Lambertenghi in Novaria , Partis Gueiphae & fanguineae . 208. 

De paritate contendunt cum Torniellis , quorum plures occidunt , Ibid. 
Brufatorum fa&io in Brixia . 266. 
Bruxius Vicecomes Luchini filius , ejus prediti mores ,91, 

In paupertate mortuus .91. 

Bu- 



A C RERUM. 3*5 

Bugella Oppidum Vercell, Prov. nunc Urbs . 7. n. 

Bugonium everfum 8t fuccenfum . aio. 114, 

Butgravius , Germanico Idiomate fignificat Comitem Oppiui % ti8. 

Burgolavezarius , & Burgoticinum diripiuntur 8t comburuntur . 3,24. 

Burgus Sancli Sepulchri in Tufcia a copiis Joannis yicecomitis captus , iz6, 

Terrae motu everfus . 150. 
Burgus Sefiae mucatus , deitruitur . 210. 

c 

Caccia Frldericus , Cardinalis , & Archiepi.fcopus Mediolanenfis in folennt 
ingreffu quale obfequium a Nobilibus Confanoneriis accipit . 110. n. 
iii. n. 
Calpignanum , & Cakignaga : Oppida diftri&us Novariae ab Anglicis 8t Ga- 

leatio Vicecomite diripiuntur 8t comburuntur . 114. 
Caluxenum in Canepicio expugnatur a Jo. I. Marchione Montisferrati ,^28. 
Campanus Auguftinus , in Taurinenfi Gymnafio Legum Interpres , Vic 

C!ar. 104. n. 
Campfores . Qui ? 219. n. 

Canepicium Comitatus , ejus defcriptio . 333. 8t feq, 
Ejus Comites . 331. 8t feq. 

Divifum in Parres Guelpham 8t Gibellinam . 334, 
Canis Scaligeri Primi ambitio . 54. 

Ejus fimultates cum Galeatio Vicecomite .55. 
Ejus gefta varia .316. 

Quo tempore potitus Tarvifio 8t Patavio . 316. n. 317. n. 
Quo anno menfe die 8t hora deceflit . 317. n. 
Canis Scaliger , Mafiini filius , Ludovici Bavari Imperatoris filiam uxorem 
ducit . 320. 
Ex ea unicam filiam relinquit . 314. 
Ereptam fibi a Fregnano Veronam recipit , 312. n, 
Interfeclus a Fratre . 325. n. 
Canis Signorius , & Alboinus Scaligeri Domini Veronse 8t Vicenti» • 165« 
166, 315. 8t feq. 
Una cum March. Efienfe DiftricVum Brixienfem invadunt contra Berna- 

bovem Vicecomitem . 266. 167, 
Canem Grandem necant . -266. 
Capfones feu Cajfones fignificant iErarium , 119, n, 
Cariffia vaftatur , ac fuccenditur . 114. 
Carolus Magnus Imperator , 191, n, 

Caro- 



3#* TNDEX NOMINUM, 

Carolus IV. Impcrator . Ejus nativitas . r56. n. 
Et eleclio in Imperacorem. . Ibid, fl. 
In Italiam ciefcendit . 157, 158. 
Modiolani Covona Ferrea decoratur , 157. rr. 
Alia ejus gefta Mediolani . 159, 160. 
Pro elecVione lmperatoris fanciendas curat Leges , quibus r 8c quare An- 

reae Bullae nomen datum fuir . 158. 
Univerfitatem Studiorum Papiae eii;i concedit . 191. n, 
Curat pacem firmare inter Marchionem Montisferrati , 8c Galeatium Vi- 

cecomitem . 217. 118. & izj. n. 
Diern daudic extremum . 158. n» 
Caiale San&i E^alii , Marchionum Montisferrati Sedes , poft duram obfi- 

dionem invafum a Galeatio Vicecomite . 3 1 $ , n. 
Cafalegiadum , Cafalegium , 8t Cafalinum. direpta * ac combufta . 224. 
Cafalegium : Arx in diftri&u Bononienfi contra Bcmabovem Vicecomitem 
invadituc »257. 
Tnde ibi , commiua proelio , Exercitus B:mabovis frangitur . 258. 
Cafalis Gualoni Arx in ditione Verce'II. cum Turri inter Lombardicas pul- 

chriori , a Galeatio Vicecomits explanata . 179» 
Caflarurn : idcm ac Domign mum . 177. n. 
CafFonus. Turrianus- Archiepifcopus Mediolanenfis Corona Ferrea ornat 

Henricum VII. Italiae- Regem . 25. n. 
Caftanum Oppidum in Comitatu Mediolani a Comite Lando obfidione ob- 
tinetur . 178. 
Inde a Marchione Eftenfe Duclore Exercitus Galeatii Vicecomitis ftuftr* 
rentatur . 184. 185. 186. 
Caftellinus- Beccaria Ticino dominatur . 22.?. 
Caftrofrancum Bemabovi Vicecomiti fe dedit . z6t . 

Caftronovum fupra Scripiam a Socie:ate Anglorum Captum , &. afHicfum ». 
245. 145. 
A Luchino del Verme recuperatur 8t defenditur . 247. 
Caftrum Bochae , &. Caftrum Tabarinum , fubverfa .210» 
Cavalliannrn , Cavallietum , Cavallinum , Cavallirium , direpta ac combu- 

fta . 224. 
Ceredanum Oppidum diftrictus Novar. a Galeatio Vlcecoojite deftru&um » 

216, n. 124. 
CTrchi feu Circhae quid l 12?. n. 
Ciftum ab Anglicis direptum ac combuftum . 224. 

CSaftidium , in Difttictu Papienii , ibi ptaedatum, peculium quod Bononiam 
a Guelphis tsanfmitubatur » 80» 

Cujus 



» 



AC RERUM. 367 

Cuius valoris futnma intercepta . 80. n. 

Cum die>o Thefauro capti Epifcopi , & multi Nobifes . 80. 
Clemens VI. Papa . Ejus Patria , &. Profeffio . -141. n. 
Quando Summus Pontifex creatus fit &. co/onatus . Ibid. 
Ejus a&a adverfus Joannem Vicecomitem , &. Gentem Vicecomitum 

117. n. 
Quomodo inter Pontiftcem &. Vicecomites pax inita & firmata fuerit . 

117. n. 
Jubilaeum ad Quinquagefimum cujufquc -Seculi annum ab ipfo alligatur . 

19 r. n. 
Ejus mors , & fepultura . 142. n. 
Coloniae , aliae latinae : aliae Romanae feu Civium Romanorura ; earumque 

Privilegia diverfa . 198. n. 
Comenonicum , direptum , ac combuftum . 124.. 
Comenfes pro Ottone Vicecomite pugnant Dexii . 8. n. 

In quo Praelio muitos ex Turrianorum Gente capiuntSc ad carce-res Caftr* 

Baradelli deducunt . 8. n. 
Item pugnant Vaprii . Ibid. 

Contra Matthaeum Vicecomitem fe jungunt , 17, n, 
Comignagum evertitur . aio. 

Comitum , ac Vicecomitum dignitates a Gothis , ac praefertim Franchis itt 
Galliam & Italiam progreflis inveftas verofimile eft , XXIII. in Diflert. 
integr. de Vicecomitis Kotnine &c» 
Comitis munera prgecipua . XXX. 

Confanoneria Illuftris Familia Mediolanenfis , ex conflanti & inconcufla 
praxi Archiepifcopum , folennem fuum ingreflum facientem , comita- 
tur , inde equum quo vehitur , & Thenfas accipit . 110. 111. n. 
Confpirationes &.c. , Pcense contra ipfas a Matthaeo Vicecomite infli£t» • 
17. n. 
Atrociores , ac diutiores ftatuuntur , ac cxequutioni mandantur a Ga- 
leatio II. Vicecomite . 300. 301. & feq. 
Conturbia , direpta , ac combufta . 214. 
de Corgnate incolae laudati . 358. 
Cotta La2arus Auguftinus Jurifconfultus Novarienfis Vir eruditus , Pag, V» 

Ejus opinio de patria Alexandri V. Papse . 331. & 333. n, 
Crema , ejus origo & incrementum . 69. n. 

Tranfit fub dominio Azonis Vicecomitis . Ibid. n. 
a Gregorio XIII. Primum Epifcopum accipit , Ibid, n, 
Cremona tradita A^oni Vicecomiti , 68. n. 
AfflicU a Peftilentia , i"Jl% 

Creit* 



368 INDEX NOMINUM, 

Crcnng» Ca^crum ere&um a Lodrifio Vicecomite . 70.. . 

Crefcenriaghi Monafterium , Ibi mortuus Matthaeus Vicecomes . 33. n. 

Cruiinallum deflruimr. iio. 

Cuzella : Quid fir ? i6a. n. 

Cypri Rcx : Mcdiolanum profe&us . 299. 

D 

Decims? a Novarise Epifcopo nonnulHs conceflTae . 109. 

Qui has poffident , fuas Familiaa tunc temporis Njbiles fuiffe , poiTunt 
gloriaii . ^09. m 
Dccurioncs , ideiii ac Tatres Confiripti . 305. n. 

Ex illorum numero delc&i Viri ad Publica Reipublicae Munera obeunda. 
ibid. 
Derthona Matthseo Vicecomiti tradita . 35. 

Ab Anglicorum focietate affli&a . 145. 148. 319. 

Ejus infelix ftatus . i^z. 
Defana capia 183. 
Dexii Oppidum , ibi Turriani ab Octone Vicecomite proftrati . 8. n. . 

In fecundo cojifli&u ibi fequuto captus Mufca de Ia Turre & carceratus, 
Si ibi ir.ortuus cum mulris de fequacibus fuis . 30. 

Quo anno dic>us confliftus facutus . 30. n. 
Diplois , idem ac Lasna feu Tunica duplicata . 244. n. 
Do&ores , in Seculis obfcuris ac barbaricis dicebantur illi qui legere , feri- 

be^e , gt latinum poterant iiKelligere fermonem . 191. n. 
Domignonus quid ? 176. 177. n. 
Dungallus ( Le<a6ris feu Magiftri nomen . ) 191. 
Duria Fiuvius in Canepicio procedens ex Valle AuguSa . 334. 

Aquas fufcipit ab Alpibus Montis Sandi Beruardi . Ibid. 

E 

Elifabeth , feu Ifabella Filia Joannis Bblri Regfs Galliae , 8t Bonae de Lu- 
cemburgo nata an. 1348. 111.. n. 
Nupta Joanni Galeatio , Galcatii Vicecomitis Filio anno 1360. Ibid. n. 
& 289. 
Elifabeih de Flifco uxor Luchini Vicecornitis . 83» 
Ejus iter Venetias , &. Comicatus . 39, & feq. 
Ejus fuga de Mediolano . 113. 
Eujjlefius Epifcopus Novari* « 209. n 9 

3Ep(y* 



A G R E R U M . ^9 

Eporedia . Vide Hyporegia . 
Eftenfes Marchiones fosierati cum Paflarino Mantu* ^domino Bononienfmni 
copiaa fundunt .57. 



Faldae quid ? 185. 

Falde Papienfes , Clypei genus . r86. n. 

Feltrinus de Gonzaga pulfus Mantua Regium occupat . 189. ^77» 

Ferrarius Guido Soc. }efu % Novarienfis , Vir pluribus editis Libris , atque 

. aurea Latini Sermonis elegantia Clar. Pag, XL. itt Dffirt, de Viuso-* 
mitis nomine &c. 
Firmana Civitas tradita Joanni cle Olegio . 163» 
F^fcuius carbonum quid ? 136. n. 
Florentini fra&i a b Azone Vicecomhe ,55. 

Et a Pifanis .319. 

Faedus ineunt cum Joanne de Olegio . 157. 

Exerciium Bernabovis Vicecomitis frangunt . 158» 

Erepta eis Luca a Pifanis . Jr^. 

Bellum eis inlatum a Joanne Vicecomite • ix«» 

Quod viriliter repellunt . 113. 
Fognanum , evenfum .110. 
Franchinus Rufca Novccomi Tyrannus; fub quibus condirionibu* A&io Vice.«* 

comiti Civitatis dominium obfulit atque conceflit . 67. n. 
Francifcus Marchio Eftenfiff, pulfus Ferraria Mediolanum fugit . *yf, 313, 

Capitaneus Exercitus Galeatii Vicecomitis . 3 X 3» 
Francifcus Gambacurta Dominus Pifarum & Lucse . 158. 

Seditione excitata in Carolum IV. Auguftum fecuri percuflus . 159. 
Francifcus Coraes de Urbino . 1x1. 
Francifcus de Ordelaffis de Imola Capitaneus Fori Livii, & Forimpopuli t 

Forum-Livii recipit . ^56. 
Fsancifcus Ae Garbagnate, ut addi&us Matthao Vicecomiti a Turriani* 
Mediolano expellitur . xj. n. 

Se confert Patavium , ibique per aliquot annos Scientias docet . lbid. n„ 

EHmifla Minerva ab Henrico VII. Imp. inter Aulicos cooptatur , xj» 1W 

Caefari Rsrum Italicarum ftatum aperit. Ibid, 

Ipfi Matthaeum Vicecomirem gratiorem reddit . Ibid. 81 fe<i 

Ab ipfo inter cariflimos habetur . a$. n» 

Ad Partes- Guelphorum tranfit . $r. n. 

▲ Maxco Vicecomitc- in flutrune Abduae interemftur • ja. fl* 

A$ Fi««> 



57f INDEX NOMINUM, 

Fregnanus ScaJigcr Vcronam Cani furripit . 3it. 
Fudericu» Auikiae Dux electus Romanorum, Rex . 46. «u 

G 

Gagnanum vaftatur . aiu. 

Galeatius I. Vicecomes Mediolanum tuetur . Jr. 

Contra Philippum Valefium viriliter exerckum ducit , jtf. 

Eum recedere .cogit .. 39. - 

Ludovicum Bavarum in Italiam advocat , 48. 

Apud quem fufpectus reddituc a Marco fratre , & Lodriflo confangni» 

neo . 48. n. 
Ab ipfo cum ejus fratribus Joanne , Luchino , tk. Azone Filio dominj* 

expoliatur , ac duro carceri in Caftro Modoctiae mancipatur . 49. a, 

61. n. , & qua de caufTa . 49. 81 feq. xi. 
Ejus fimultas cum Cane Scaligero . 55. 
Beatiicem Ertenfem uxorem ducit . 57. 
Ex ea fufcipit Azonem , & Rizardam , Frailino Marohioai Salatiarat© 

nuptam .58. 
Naturae debitum folvit . 63. n. 
Ualeatius II. Vicecomes Stephani Filius exulare cogitur . 85. 
A Joanne Vicecomite Patruo revocatur in Patriam , 114. 
Bononias poffeffionem capit pro ipfo patruo , 118. 
Seditio Bononienfium contra ipfum . 118. 
Odium concipit contra Joannem de Olegio . 114. 
Joannij pairui tuccefTor in portione ditionii . 143. 
Quae Civitates ei fubjectae . 144« 
Qyae ex haereditate Matthaei fratris . 156. 
Vicarius Imperialis Mediolani . 160. 
Bellum ei inlatum a Marchione Montisferrati . zft»«« 
Ipfi erepta Civitas Aftenfis . 160, 
Genuenfes ab eo deficiunt . 165. 
Novaria ab ejus dominatione fubtra&a . .iii. 
Wov a riam & Albam recipit . 105. n, Xi8« 
Ticinenfi Urbi bellum infert .133. 
Quam ad deditionem cogit . 140. 
Et quo anno Ticinii dominium obcinuic -. 44«. *• 
Eam variis Arcibus munit . 441. 187. -188. 
Contra Societatem Anglicorum copias cogit . 143. 
Blancham Sabaudiae uxorem habuit « 114. 1». 184« 
Qu* illius Pioles . »84. Qi" 6 



AC RERUM. 37i 

Violantem Filiam Leoncllo Angli* Regis Filiov magnifice jungit . 289» 
312. n.. 

Quot ei traiita in dbrem . 312.. 

Mariam Filiam alteram setatis ann. quatuor Filio Marchionis Mdntisfer» 
rati in uxorem fpondet . 223. n. 

Ac dominium Civitatis Anenfis dotis nomine ex. tunc eidem March. con- 
cedit . Ibid. n. 

Paulo poit , mortua Puella , ejus bellum rurfus cum March. Montisfe»-» 
rati pro di&a dote repetenda , Ibid. 

Ptix inter eum & March. Mcntisferrati • 225. n . 

Ejtts. potentia . 284«. 

Ac mores . 28/. &. feq. 

Tam Clericos quam Laicos gravavit & depauperavit . 286. 8t feq. 

Joanni Galeario Filio conjungit Filiam Regis Francias . 289. 

Crudelis illius lex contra proditores . 300. 301. & feq.. 

Pax inter. eum , 8t Marchionem Montisferrati . 308. n. St feq. 

Studiorum Univerfitatem in Ticinenfi Urbe inftituit . 291. R« 
Gallaratum Oppidum , ibi Theobaldus. Vicecomes Pdter Magni Matthasi * 

Turrianis obtruncatur . 7.. 
Galleratus Paulus ]. C. Collegiatus Novariae . 199. n. 
Galliatum , Caftrum de novo conitru£him & defenfum .. 214, 
Galnagum , direpium, ac combuflum . 224. 
Gambacurtae Pifis dominantes . 158. 

A Casolo IV. Augufto fecuii percufli , 159»- 
Ganzerre quid ? 234. n . 
Garbanea diripitur &. fuccenditur . 224«. 
Gargallum devaftatur . 210.. 
Garlafcum , obfidione preflum , Galeatio Vicecomid fe dedit , 23^ 

Diripitur & comburitur . 307.. 
Gatregum evertitur «, 210.. 
Gattinaria direpta . 182., 

Gatrus , vetusr machina bellica ,. deferibitur ,184. 185. n» 
S. Gaudentius fuit Primus Epifcopus Novariae . 206. n. 

Omni tempore fuit Novariae Prottclor .- Ibid. n. 

E'us nomen itvNummiy antiquis Novarienfibus . 204. IV 

Ejus noraen & imago. in. aliis Nummis , Principum authorltate' cufis r 
^05-. n. 
Genueafes a Venetis & Aragonenfibus fra&i . 138. 

Se Joanni. Vicecomiti Archiepifcopo Mediolan. fubdunt , 139* 

Vicecomitum jugum excutiunt v 165. 



372 INDEX NOMINUM, 

Gibellinorum 6t Guelphorum nomina . 4. 
Eorum diflidia . 18. $t feq. 

Pugnae prsecipu* inter ipfr-s anno 1311. habitae recenfenfur . $o. *♦ 
Gtulinus Comes Georgius , Vir Clarifs. , majorem Hiftoriae Patriae ( Medffl- 

Iani ) afiudit lucem quam unquam {perandum fuiffet . 19, n. 
jGranotium , St Gravalona diripiuntur 8t comburuntur . 224. 
-Gregorius X.. Summus Pontifex , eum ad Concilium Lugdunenfe Otto Vic«~ 

comes comitatur ufque Mediolanum . 7. n. 
Gregorius de Montelongo Aquilejenfis Pattiarcha . 1«. n. 
Natarae debitum folvit . 10. 8t 11. n. 

Ejus Sedes quatuor annis vacat : eique Raymundus Turrianus fufficitmr ., 
Ibid. n. 
Guarnerius feu Gualterius Comes de Homberg Dux Teutonicus , ab Henric» 
Imper. deftinatur Capitaneus Foederatorum Gibellinomm . }i, n. 
Vercellas , ac Soncinum recuperat . Ibid, tu 
Apuliam vaftat .118. 
Guelphorum 8t Gibellinorum nomina . 4. 

Eorum diflidia . x8. 8t feq. 
Guido de Gonzaga Dominus Mantuae . 337«, , 

Ejus uxor . Ibid. 
Ejus obitus Ibid. n<, 
Guido de la Turre Dominus Medioiani .9. it. 

Matthaeum Vicecomitem e regimine Urbis exturbat . 1*. 
Extutbatus 8t ipfe e Mediolano . ^5. 
Guilengum diripitur 81 comburitur . 114. 

Guillelmus de Pufterula eleftus Archiepifcopus Mediolanenfis . 143, 
Quot annis Sedem Mediolan. tenuit . Ibid. n. 
Quo anuo 8t menfe deceffit . Ibid. n. 
Guillelmus VI. Marchio Montisferrati ThefTalonicae veneno extinftus . 357-rU 
Guillelmus Marchio Montisferrati Turrianos inter 6t Vicecomites , ab utra- 

que parte Arbiter conftitutus , pacem pronunciat . 8. n. 
Guitlelmus March. Montisferrati miferrime in carcere Alexandrino perit . 

339. n. 
Guillelmus Comes Monfortius a Ludovico Imperatore Vicarius Mediolani 
conftituitur . $0, n, 

H 



■ > 



Heuricus VU. E*»le« GibeUinoa , fe Guelphos i* variis Urbibu* reducit . 
**' Coro- 



AC RERUM^ 375 

Coronam Imperii accipit Aquifgrani . xi. 

Coronam Ferream Italici Regni Mediolani accipit . 15. n. 

Ucrum ejus mors fuerit ex morbo naturali , an e veneno . 43. & feq. n» 

Quo in loco obierit , &t tumulatus fuerit . Ibid, 11. 

Ejus Epitaphium . 45. n. 
Henricus de Modoetia diftus Mettefogus , unus ex Tribus ModeMtoribu* 
Dcminii Civ. Mediolani . 16. 

Ele<Erus in Prastorem Bergomi . Ibid. 
Hungarorum Societas in Italiam accita . 145. 164. 
Hyporegia Civitas cum Valle-Augufta fpe&ant Comiti Sabandiae . JJJ. 



IIII. VIR. A. P. PRAEF. I. D. in antiquo Marrrrore Novarienfi , hoc eft . 

Quatuor Vir Aedilitia Poteflate Praefettus Juri dicundo . loi, n, 
Jacobus de Pepulis dominus Bononiae .115. 

Spoliatus bonis a Joanne de Olegio . 1*4. 
Jacobus de Verme Luchini filius , in Re bellica celeberrimus . 115. n. 

Ex ipfo dcfcendunt Comites Vermenfes qui Placentiae & Mediolani I* 
praefenti florent . Ibid. n. 
Jacobus Buflblarius Ord. S. Auguftini egregius concionator Ticini . 131. 

Populo ad tuendam Urbem animos addit . 134. 

Nobiles de Beccaria cogit recedere ab Urbe , ac in eos furit , »35. %^6 4 

*37- 
A populo fua prsedicatione , pecunias 5t divitias agregat pro Marchione 

Montisferrati .138. 139. 
Juflu fui Generalis in carcerem truditur . -142,. 
Jalnagum evertitur . aio. 

Indi£tio : eft quindecim annorum revolutio a Conftantini Magni tempori- 

bus incipienda . Pag. LIV. in Diflert. de Indittionis origine & divifione . 

Triplex : I. Conftaminiana &. Caefarea ab VIII. Kal. Oftobris feu die 

14. Septembris numerari incipiebat . Ibid. 
Itali plures , ac praecipue Infubres ea ufi, funt , fed non ubique . LIV. 

II. Conftantinopolitana , feu Grseca incipiebat a Kal. Septembris . LV. 
Itali plerique, ac Mediolanenfes interdum a X. Seculo hac ufi funt. LVI. 
Pontifices ante undecimum Seculum hanc adhibuerunt . LVI. & feq. 

III. Pontificia a Kal. Januarii , interdum a Nativ. D. ducit exordium. LVI» 
Pontifices ab undecimo Seculo conftanter hac ufi funt . LVII.' 

Indi&ionem inreniendi , ac numerandi methodus . LVIII. 8t feq. 

Inno- 



374 INDEX NOMINUM, 

Innocentius VI. Papa , ejus, nomen , Patria , Do&rirut , ae Munera ance 

Pontificatum . 225. n* 

Quando Pontificatum obtinuit , & ad quot annoss tenuit , Ibid. n» 

Quancto obiic . Ibid. &. 290. 

Ubi prin-ium fuerir fepuhus , Sc quo translatu* ♦ ia 5« n* 

Invorium Vicus : ibi natus anno 1x49» die 1 $* Augufti Magnusr Matthaeue 

Vicecomes . 15, n. 

Joannes XXII. Summus Pontifex , ejus origo . 35«,. 

In Vicecoir.itcs exercirain niittit . 36. 

Alii ilfitis conatus " in Gibeliinos . 40.. 

A&x contra eum a Ludovico Bavaro . $z.. n. 

Qu-eftionem de paupertare Chrifti tempeftive damnat , 76, n. 

An fuam fententiam de Vifione Beatiika retracT^averit . j6. & 77. 11. 

An plenariam abfolutionem Mediolanenfibus conceiferit , 78. n. 79. n» . 

Ejus obitus . jj, n„: 

Joannes Rex Bjhemiae , ejus gefla in Italia , 59. 60, 

Joannes Vicecomes Archiepifcopus Mediolanenfis Maxthaet Magni filiu» « 31» 

69. 

Cardinalis ab Antipapa nommatus . 105. n, 

Tum hac dignitate dimiifa Epifcopus Novarienfis a Joanne XXIL confti- 

tutus . 105. n, 

Joanni de Spaim Pfeudo-Epifcopo fubftitutus . 84. n. 

Novarienfis Eptfcopus , & dominus Medfolani . 8r. 8l 

Joannem de Olegio honoribua auget . ioi, 105., 

Ejus acTa in juventute . 103» 

Renuntiarus ctominus Novarise r & Archiepifcopus Mediofanenfis . 105, 

Luchino fublato , Nepotes in patriam revocar , 112. 113. 114. 

Bernabovi & Galeatio Nepotibus nuptias procurat cum Beatrice ( Re^i- 

na ) Scaligeua , & Blancha de Sabaudja . 114.. 

Quo tempore & loca ifthaec nuptiae celebratae . Ibid. n. 

Quoraod-o fe geflerit cura Nunciis Pbntrficiis . 116. &_ 117. n. 

Quaeftio hinc habita cuni. Summo Pontifice y quomodo compofita' <► t*S» 

HJR n. 

Bellum Floreminis- infeliciter infert .. nov 

Mutinenfes affligit . 131» 

Foederati contra eum multi Principes , x33«- 

Genua ei rradita , 139.. 140. n, 

Ejus opera varia . 140. 

Vetonam tentar . 31:2. 

Vivendi fincm facit » x3f<> 

QyO 



AC RERUM, 575 

<5jio morbo occubuerit . 136. 137. n. 

Ejus Epitaphium , adhuc exiftens in Metropolitana t «mendattti» refec- 
tur . 137. n. 
Joannes Galeatius Vicecomes Galeatii II. filius . 184. 

Uxorem ducit filiam Regis Francias . 189. 
Joannes Vicecomes de Olegio Bononiam ftbi ufurpat . 149» 

Capitaneus Bononiae pro Joanne Vicecomite • ixq. 

Exercitum an Tufciam ducit . 120. 

Inglorius redit . 12 3. 

In odium Galeatii Vicecomitis incucrit . 124. 

In Bononienfes fsevit . 134. 

Ad eum fyndicandum mitfus Officialis a Matthjeo Vicecomite . &$6e 

Dominationem Boncniae arripit . 149. 153. 

Cujus fe confervatorem dicit .151. 

Foedera cum finitimis init ., 153. 

Contra Vicecomites . 166. 

Pacem cum Bernabove ftatuit . 189. 190. 

Securi percutit Henticum Caftrucii filium & alios » a54» 

Ejus vi&oria de exercitu Bemabovis . 258. 

De Bononia Pontificii rradenda agit . 259. 260» 26I» 

Ea dimifla Firmi domsoatur .263. 

Ibique moritur . 262. n. 
Joannes I. Marchio Montisferrati . 75. 

Aftenfi Urbe potitus . 28. 

Iram Luchini Vicecomitis vitat • 90« 

Ntvarium fibi fubdit . 141. 

Bellum indicit Galeatio II. Vicecomiti « S6», 

Ailenfem Civitatem ei arripit . 160. 

Et Albam . 164. 

Deinde Novariam . 171. &. feq. 

Actiter bellum in Vicecomites continuat • 182. 8t feq, 

Ejut avaritia . 189. • 

Novarienfes tyrannice regit . 211. 212. 213. 

Ejus dominium in Novaria quando incoepit , 8t quando eeffavit « 2l*f« 

Novariam Galeatio Vicecomiti reftituit . 218» 

Societatem Anglicorum conducit . 223, 

Ei traditum Ticinum . 229. 

Potitur Valentia . 318. 

Caluxenum expugnat . Ibid. 

Eju« mores St gefta . 326, & feq* 

Ejue 



57 8 INDEX NOMINUM, 

Ejus obitus . 328. n. 
Joannes II. Marchio Mfntisferrat? Canepicium invadit . 347. n. 34$, 

Caiuxenum tertio ingreffus expugnat . 351. 351. 

Ejus uxor . 354. 355. 
Joannes de Pepulis dominus Bononiae cam Joanni Vicecomiti rendit . 116. 

Carus Vicecomitibus . 119. 285. 
Joannes de Riparia Marchio Anconitanus . 340. 
Joannes de Spaim Alamannus Pfeudo- Epifcopus Novarienfis .51. 84. n. 

A )oanne XXII. ei fubftitutus Joannes Vicecomes . 84. n. 
Joannes de Befocero Capicar>eus Gmtium Barnabovis Vicecomitis . l88. 

A Bononienfibus cum exercitu fraclus .158. 

Ec^aptus , ac ad Carceres in Marchja Anconitana dedu&us . Ibid. 
Joannes ejus Nepos , Paganinl filius a Teutonicis fufpenditur . 188. 

Iftius mors quomodo a Barnabove Vicecomite vindicata . 165. 
Joannes Savius Novarienfis Capitaneus Gentis Joannis de Olegio contr» Vi- 
cecomites . 1 70. 

Ab ipfo habuit principium deftru&io Civitatis Novari* , 153, 
Joannes Albinus : Vide Albinus . 
Jubilaeum ad quot annos redu&um . I90. 191. n. 
Jus Quiritum in Rcpuhlica Romana , quale . 199. 

Colonise Romanae feu Civium Romanorum competebat . 198. 199. «U 



L. D. D. D. \a antiqua Infcriptione Novarienfi , Locut datus decreto D r «>*- 

rionum . loi. n. 
Landiona , in diftri&u Vercellenfi a Novarienfibus capta . n». 

Ab Anglicis , &. Exercitu Galeatii Vicecomitis- direpta & combufta. 114, 
Landus Comes Teutonicus , dux focietatis prsedonum . 131. 

Contra Vicecomvtes condu£tus a foeieratis . 133. 166, 
% Invadit eorum ditionem . 167. & feq. 
Acta illic ab eo . 178. 
Fra&us a Vicecomitum copiis . 180. 
Ejus vxJtoria de exercitu Bernabovis Vicecomitis . 188. 
Ejus ftipendiarii , Teutonici , capto Joanne Befocero , Joannem ejus Ne** 

porem , Paganini filium fufpendunt . 188. 
In vindiclam hujvis fuppticii , vigintiquinque ex iilis Teutonicis juffu Ber- 

nabovis Vicecomitis excceeantur . 165, 
Gvileatio Vicecomiti rnilitat . 189. "k88, 

0M 



AC RERUM. 37? 

A#a ab eo contra Aftenfes . z88. 

Contra Societatem. Anglorum . 197. 199. 

Iti proelio cadit ,. 504. 305.. 
Leo de Perego Archiepifcopus Mediolanenfis Lignani decedit . 5. n. 

In ejus locum a Canonicis Ordinariis Ecclefiae Metrop. Mediolani ,, qui- 
nominati . Ibid. n. 

Quis. ab Urbano IV. fubftitutus . Ibid» n. 
Leonellus filius Ducis Angliae , Dux Clarentiae nuptias celebrat cum Vio- 
lante Vicecomite . 289. 312. n. 

Paulo poft Albae montur . 312, n. 

Ubi fepultus . Ibid. n. 
Lignanum Qppidum , prope ipfum , commiffa pugna inter Guelphos & 
G;bel!incs , diilipaiur Exercitus Regis Siciliae deftinatus ih fubfidium 
Guelphorum . 30. n . 
Locuftarum illuvies affligit partem diftri&us Novarienfis ? inde ceteras Lom- 
bardias regiones . 311. n. 

Earum defcriprio . Ibid. 
LodrixiL Vicecomixis. bellum cum Azone Vicecomite . 71. 

Manus infeliciter conferit . 73. 

Sommae cum duobus filiis capitur . 73. rr* 

Ad S. Columbani Caitrum tradufhis carceri mancipatur. . Ibid, n . 

Poft Luchini mortem a Jo: Archiepifc. libertati reftituitur . Ibid^. 

Parabiagi in fugam vertitur . Jl % Vide Parabiagum ,. 

Quo tempore obiit ,. 7;. n 
Lombardiae defcriptio . 2, 

Quot ia ea Civitates . 3. 

AfHi&a a Peftilentia . 273., 

Et a Locuftrs . 3 II.- 
Luca fub fcaligerorum dominio . 317.. 

Ab ipfis vendita Florentinis . 319. 

Pertinaci obfidione a Pifanis obtinetur . Ibid. ri« 
Luchinus Vicecomes- Mediolani dominus , Matthaei filius . 8l 

Azoni in dominatiose fuccedic . 316.. 

Quae: fuerit prima ejus uxor ». 82.. n.. 

Secundis votis fe junxit cum Iiabella de Flifco . 83. 

Quae Venetias magnifice eft profe&a . 92. & feq. n. 

Piianis fubfidia. mittir . 319.. 

Quae ejus forruna in proelio cum Lodrixio. Vicecomite , 72, 73+ 

Gontra ejus vitam confpiratur , 86. 

Er de aliquibus complicibus vindicatur , 86, & 87, n . 

Bb E« 



3.8o 1'NDEX NOMINUM, 

Panna , aliifque Civitatibus potitur . 87. 319. 
Contra Marchionem Montisferrati multa molitur . 89. 
Genuam obfidet . 90. 

Officia Mediolanenfibus prsecipue confert , 92. 
Ejus acla varia . .89. 92. iox. 

QuaUs ejus mores . 83. 93. 99. n. 100. n. 101. h. 
Ejus potentia . 92. 
Ejus mo;s an c veneno . 98. n. 
Quo anno 8t die mortuus . Ibid. n. 8t feq. n. 
Quo in-ioco fepulms . 101. n, 
Luchinus de Verme du&or Exercitus Joan. Vicecomitis . 125. 

Caftra in difli i£Vu Papienfi ac Derthonenfi , 8t qu3e a Vicecomitibus d-e- 

fecerant , recuperat . 146. 8t feq. 
Dux etiam Venetorum conrra rebellantem Cretam . 125. n. 
Quo in Ioco 8t anno natus 8t mortuus . Ibid. n. 
Ejus uxores , 8t filius . Ibid. n. Vide Jacobus de Verme . 
Quot ditionum Dominus . Ibid. n. 
Luchinus Savius fequefter intcr Pontificem , 8t Joann. de Olcgio ut Bono- 

nia Ecclefiae traderetur . x6c. 
Ludovicus Bavariae Dux eleclus Bomanorum Bex . 45. 46. &. feq, 
Accitus iu Italiam a Gibellinis . 48. 
Mediolani anno 13-27. Corona Ferrea redimitur . 49. n. 
Bomae anno 1328. Coronam Imperii a Joanne XXII. Papa , 8t iterum a 

Nicolao Pfeudopontifice , ejus juilu electo , accipit . 51. n. 
•In eum anathema Joannis XXII. Papae . 51. 
<5aleatium I. Vicecomitem , ac ejus duos fratres , 8t filium in vincula 

conjicere jubet in Caftro Modoetiae jubet . 50. n. 
ReipubUcse Mediolanenfi viros 24. fele&os ex fingulis Tribubus prseficit » 

Ibid. n. 
Ab ipfa Civitate magnam pecunise fummam impetrat . Ibid. n. 
Suum Vicarium Mediolani conftituit Comitem Monfortium , Ibid. n» 
Quando obierit , 142, n. 

M 

Maffejus Marchio Scipio , Vir. Clarifs. 204. n. 
Malateftae , Arimini Domini , Guelphi ab origine . Z?7* 
MalofTum , idem ac Proxenetkum . 261. n. 
Maadellum ab Anglicis diripitur 8t comburitut . 224. 

Ma*- 



AC RERUM. 381 

Manfredas Marchio Salucii . -189. 

Manfredus agnomento Botta de Gattego de Novaria, Olegium Caftrum po- 
pulatas eft , & totum concremavit . 163. n. 
Ibi interemit Patrem famofi Joannis Vicecomitfs de Olegio . Ibid. n. 
Mantellectum & Mantellum , fpecies Machinae Militaris defenfivse . 113. n» 
Marcus Vicecomes Matthaei Magni filius , ejus vi&oria de exercitu Guel- 
phorum . 32. 32. 
Alexandrtam 81 Derrhonam occupat . 55. 
Philippo Valefio viriliter occurrrt . 36. 
Genuam pertinaci obfidione premit . 40. 
Aclii ejns Nepotis juffu, ac Parruorum Joannis & Luchini confenfa , eli- 

fis linteo faucrbus , ftrangulatur . 70. n. 
Quo anno aetatis fus? : quo anno , menfe St die . Ibid. n. 
Sumptuofis exeqinis tumulatur . Ibid. n. 
Maria Galeatii II. Vicecomhis filia arrnorum quatuor filio Marchionis Mbn- 
tisferrati in uxorem defpondetur . 223. n. 
Ejus dotis nornine ex tunc Aftae dominium diclo March. conceiTum . Ib.rt, 
Maria paucos poft annos moritur . Ibid. n. 

Hujufce mortis occafione bellum renovatur Galeatium inter & Marchio~ 
nem . Ibid. n. 
Marzalefcum , & Ma^atum inferius & fuperius everfa .110. 
Maftinus Scaligcr Lodrixium Vicecomitem in Azonem Vicecomite* infti- 
gat . 71. 
Luchino Vicecomiti dile&us . 89. 
Cani in dominatione fuccedit . jij, 
Brixia potitur . Ibid. 

Tum Parma , 8t Luca , Feltro , Cividali , & Belluno » Ibid, 
Illius gefta varia ,. Ibid.. 

Uxorem ex Dominis Carrarienfifrus habuit . 31 8. 
Quo anno , menfe , gr die deceffit . 310. n. 
Matthseus I. Vicecomes , prius nur.cupatus Maphaeolus . 13. 
Quare in infantia vocatus Bruscgia . ix. 
Ejus ortus , Genitores , Uxor , & Proles . 15, n. 
Ab Ottone Archiepifcopo ad dominationem Mediotani eve&us » ri, 
Ei Mediolani Dominium a Turriants arripitur , fed inde recuperat , 8. 

ad Filios , ac Nepotes rranfmittit . 9. n. 
Proceres Mediolani cum Turrianis & pluribus Civitatibus &c, contr* ip- 

fum fosdus inevmr , 17. n. 
<luo anno , menfe , &. die e Mediolano expellitur . 19. n. 
Medioiano expulfus ubi latitat . t6 17. n, 23, n, 

B b % Prope 



W; 



382 INDEX NOMINUM, 

Prope Novccomum duplici in prcelio a Turrianis fraclus . 18. nv 
Turrianos inde e Mediolano exturbandos curat . zj. 24. n. & feq. 
Henrico VII. Impcr. , comitantibus Gibellinae partis primoribus , A&x fc 

fifiit . 2,4. n. ac pro ipfts Gibellinis perorat . Ibid. n. 
Ab eo non obfcuris amoris 81 gratiae indiciis excipitur . Ibid. n. 
In Aftenfi Civ. cum Turrianis & Guelphis pacem firmat . Ibid. 
In cum conatus Roberti Regis , & Romani Pontificis . a8. 
Naturae concedit . 31. 

Qua aetate , & quo loco , anno , 8t die . 33. n. 34. n. 
Ejus corpus fecreto tumulatum , 8t qua de re . 34. n. 
Matthaeus II. Vicecomes Stephani filius exulare cogitur . 84. 85. 
A Joanne Archiepifc. patruo revocatur in patriam . iia. 
Cui in portione ditionis fuccedit . 143. 
Quae Civitates ei fubje&ae . 144. 

Bononiae dominus fruftra dejiciendum curat Joannem de Olegio . 14*. 
Qui eam Urbem furripit . 149. 

Luxuriae deditus diem claudit extremum . 154. 81 155. n, 
Qua die , menfe , 8t anno . Ibid. n. 
Ziliolam Philippini Gonzagae Mantuae Marchionis filiam uxorem habuit «_ 

356. n. 
Ex ea duas tantum foeminas fufcepit , Ibid. n. 
Maxini Comites in Canepicio . 331. 
Mazadii Comites in Canepicio . 33z. 
Mazuchellus D. Joannes Paulus C. R. ex Congr. Somafchae , Vir do&us . 

199. «. 
Mediolanenfes fub Turrianis . 9. 

Sub Ottone Vicecomite Archiepifcopo . iz t 
Iterum fub Turiianis . 16. 
» Qui ex dominatione excidunt . 11. nf» 

Eorum Urbs obfidione preffa a Guelphis . 28. 
Mediolanenfes Philippo Valefio viriliter fe opponunt , 56. 
Vires eorum reflitutse . 48. 
Praecipue fub Azone Vicecomite . 66, 
Et fub Luchino . 83. 
Peftilentia Mediolanum affligit . 2. 273. 
Indivifa Civitas inter Vicecomites fratres . 143. 144. 
Mediolanenfes Mercatores cum barbis longis . 150. 

Mediolanum : Nuptiae hic Iargiter Bt hilariter celebratae . 114. n. 3«,. 
Palatium Ducale , ab Azone Vicecomite magnis fumptibus aedificatum , 
adhjic in parte fuperfies . 81. n. 

A Ga- 



AC RERUM. 383 

A Galeatio II. 8t aliis Vicec. au&um 81 reaedificatum . Ibid. n. 
Imperante ac fumptus praebente D. N. Maria Therefia Auguft.i : curante 
vero Infubriae Moderatore Comite Jo: Luca Pallavicino , Viro Magni- 
fico , ad Regiae prorfus Aulaj magnificentiam aptatum . Ibid. n. 
Paucis Europae Principum Regiis fecnndum . Ibid. n. 
Prope Palatium Ducale extat Templum in honorem S. Gotardi ab Azo~ 
ne Vicecomite extru£Vum . 81. n. 
Mediummiricum , &. Mazoiia , in diftriclu Novar. depopulantur ac fuccen- 

duntur . 224. 
Milanus Beccaiia Ticini dominatur . 23©. 

Ejus duae filiae quibus nuptae . Ibid. 
Mirandula tradita Pcntifici . 281. 

Modoetia a Vicecomitibus recuperata . $z. 64. n. '65. n. 
Mouafterium S. Belleni in Canepicio privatum Caftro Sc. potentia Vulpia- 

ni , 8c ejufdem Abbas occifus . 356. 
Monetae : Civitates quae cudendse Monetae jus habebant , in illis folebant 

San&i earum Patroni imaginem feu nomen infcribere . 204. n. 
Monticellum , Monzitium , &. Morghengum , in diftri&u Novar. diripiuntur 

ac comburuntur . 224. 
Montis-Vegii Caftrum , prope ipfum commiflb proelio ab Azone Vicecomitc 

81 fcederatis Bononienfes diflipantur . 57. n. 
Morialis frater Templarius , dux focietatis praedonum Romae obtruncatur ■ 

131. 

Muldcrphii , atrox pugna habita , 46. n. 
Municipes qui ? 199. n. 
Municipia an Coloniis praeferenda . 199. n. 
Municipium jure Romanorum erat donatum , Ibid. n. 

Propriis vivebat legibus . Ibid. n. 

Ac primsevam retinebat libertatem . Ibid. n. 
Muratorius Ludovicus Antonius , Vir Clarifs. 5. n. & alibi paflim » 
Mutinenfibus inlatum bellum a Joanne Vicecomite .131« 

Tum a Bernabove Vicecomite .177, 81 feq. 

N 

Nibia diripitur & comburitur . 214, 
Niccolaus V. ( alii IV. ) Antipapa . 52. n. 

Ejus abdicatio 81 pcenitentia . 53. Vide Petrus de Corbario . 
Niccolaus II. Marchio Eftenfis dominus Ferrariae 8t Mutinae recipit in uxo- 
rem fororem Dom. Scaligerorum . 266, 318, 

Noga- 



3 8 4 I N D E X NOMINUM, 

Nogarola 111 Agro Veronenfi prope Athefim : ibi Matthaeus I. Vicecomes e 

Mediolano exul obfcuram & pauperem ducit vitam , 18. n. 23, n. 
Novaria Matthaeo Vicecomiti tradita . 35. 
Tornielli ibi potentes . 106. 

Joannes Vicecomes Epifcopus &. Comes illius Urbis . 108» 
A Marchione Monrisferrati ufurpata . 141. 171. 174. 
Ejus Caftrum Civitatis a quo , & quando captum . 174. n. 
An proefens Caftrum fit illud quod confttu&um fuit a Joanne Vieecomi- 

te . 140. n. 
Infelix Uibis Status . 175'. 
Scclus nefjndius quovis alio , Civitatis Privilegia & publica Inftrumenra 

in puteum projecta , aut combufta , aut expottata . 124. 
In ea Fa&iones duo : una Guelpha Sanguineorum : altera Gibellina Ro- 

tundorum . 208. n. 
Fabulofa illius origo , perperam in Azarii Hiftoriam intrufa . 190. 104, 

105. 1T. 

Verior &. antiquior ftatuitur . 196. 197. n. & feq. n. 
Novaria Civitas quanti apucl Romanam Gentem fuerit olim celebcrrima , 

comprobatur ex antiquis Hiftoriis veteribufque Romanorum Monumen- 

tis . 197. n. & feq. 
Fuit Colonia creata , non dedufta . 197. n. 
Fuit primo Colonia Latina 7 poftea Colonia Romana , ac tan.iem Muni- 

piciuoT . 198. n. 
In Tribu Claudia fuffragia ferebat . 199. n. 202. n. 
Nj.t defuerunt D~curiones ; quod ejus Nobilitatem eriam fub Romanis 

demonftrat : prout etiam in praefens e* maxime illuftribus ac crenfu 

pollentibus Familiis non defunt . 203. n. 
Concilium habenat conftans cx Decurionibus , ex quibus prxtet Cenfo- 

res , Mdilei , & Queeftoyet e Jucebantur Duumviri , aut Qutttuorviri 
Juri diatvdo , qni in Coloniis ac Municipiis iidem erant qui Rjmae 

Conful^s . 203, n. 
D i cuiioncs St ipfi iidem erant qui rn Romana Urbe Patres Conjcripti % 

ao?. n. 
Balineum habebat . 200. n. 
Habuir jus cuJendi Monetam . 204. n. 
Nonnulli Nummi referuntur . 204. 205. 9» 
Datus ei Epifcopus . 206. 

Primus ejus Epifeopus ac Proteflor S. Giudentius . Ibid, t), 
Novaria : Urbs reftituta Galeatio Vicecomjti . 218, 
Qiii Cives^ , & Clericoa depauperat , 22 ii 330, 

Et 



A C R E R U M. 385 

Et diruit Terras , ac Arces univerfas fui Diftri£tus. . 310. 

Aflicta a peftilentia . ixz. 

Atque a focietate Anglorum . 223. 246. 

Terrae in fuo Di!tri£hi direptse ac combuftse . 224. 

Alise a Locuftis devaftata» . 311. 

Terrag ia fuo Diftri&u , ia quibus optima colliguntur virta . r^g, c* 
Novaiienfes fe jungunt Octoni Vicecomiti . 8. n. 

Pro eo pugnant Dexii ac Vaprii , Ibid. 
Ncvarienfes male habiti a Marchione Montisferrati . 21 r. 212. 
Novss Oppicium prope Genuenfium fines Marchioni Montisferrati a Galea- 

tio Vicecomite traditur .217. n. 
Nummata , idem ac res comeftibilis . 150. n. 

O 

Obertus Marchio Pelavicinus . rio. 115. 

Obizo II. Marchio Eftenfis foedera init adverfus Joannem Vicecomitern. rjf, 

Contra ejus Nepotes . 166. 
0£tavianus Ubaldinus ?. R. E. Cardinalis , ejus opera Otto Vicecomes at» 

Urbano IV. Archiepifcopus Mediolanenfis renunciatur , 5, n. 
Orcus Fluvius in Canepicio , unde procedens . 334. 

In ipfo magna quantitas auri colligitur . Ibid. 

Abundat trutis & thymalis . Ibid. 
Otto de Brunfvich milhat in Italia . 197. 299. 348. 353. 

Affinis Marchioni Montisferrati . 317. 
Otto Vicecomes , Mediolanenfis Archiepifcopus , filius Uberti . 5. n. 

Quando natus . Ibid. n. 

Quot Dignitates occupaverit ante Archiepifcopatum . Ibid. n. 

Qua occafione & tempore Mediolani Archiepifc. renunciatus fuerit . Ibid. 
n. & feq. 

Quando , & quibus iaflatus aerumnis Archiepifcopalem Sedem obtinuerit . 
7. n. 8. n. 

Coepit regere Civitatem Mediolanenfem una cum Capitaneis & Valvaf- 
foribus . xx. 

Domum Vicecomitum ampliavit . 7. n, 12. 

Quo loco &. anno obierit . 13. n. 

Ejus tumulus & Epitaphium . Ibid. n. & feq. 



Pagi 



385 INDEX NOMINUM, 



JPagt nomine quid intelligant Authores Hiftoria Romanae • 197. n. 198; »► 
P-alancatum : Septum ex Palis 8tc» ad arcendos hoftes .. 175. n. 
Paliatum depopulatum ac fuccenfum . 214. 
Panarium Flumen : Super ipfum Pontes duo conftru&i a Joann» de Ole- 

gio ,. & de ejus Acris fecus Plumen . 131. 1 5 J. 
Pandulphi Malateftse fenior & Junior Domini Arimini &c. 177* 
Pandulphus Malatefta Capitaneus pro Ecclefia . 177% 

Pro Galeatio II. Vicecomite . a83. 
Panvinius Onuphrius Celeber Auguftinianus > Author Ede omnino dignus. . 

197. n. 
Papia ,. fitus ejus laudatus . iz$* 

Vide Ticinenfes » 

Inhonefta ejus populi tripudia . ijx. 

Inde pulfi Nobiles de Beccaria . 235. aj6. 

Jicobo Buflblario Auguftiniano populus paret . aj8. 

Deditionem facit Galeatio II. Vicecomiti . 140. 

Arces ibi gedificatse . 141. -187. 188. 

Primum Caftrum aedificatum a Matthaeo Vicecomite , a Luchino Vicsc, 
diruitur . 128.. 

Aliud Caftrum de nova ere&um a Galeatio II. Vicecomite 141. 287. ^88. 

Civitas afHi&a a Peftilentia 14% 

Gymnafium omnium Sciemiarum ibi conftitutum . 191. n» 
JPapias Author Libri vocabulorum verbalium , feu Gloflarii ,, non ab- Urbe 
Papia , fed proprio nomine vocatus . 117, n. 

Suum GIofTarium quando &. a quo editum . Ibid. n. 

Fuit utile Du-Cangio in conrexendo fuo Glofiario Mediae fit infim* Lati- 
nitatis . Ibid. n„ 

Cetera ejus Opera recenfentur » Ibid. n» 

Quando ftbruerit . Ibid. n. 
Parabiagum Oppidum : Infignis vi&oria de Lodrifio Vicecomite, celebri mi- 
raculo S. Ambrofii , a Mcdiolanenfibus ibi reportatur . 73. n. 

Qjiibus Authoribus 8c Monumentis ipfa comprobetur » 73^ n « 74« n » 

Quo an.no evenerit , 74. n. 

Quid egerit Urbs Mediolani urtantae gratiae memoria perennaret . Ibid. n. 
Parma , eadem potitus Luchinus Vicecomes. . 87». 

Ab Hungaris tentata . 265.. 

Affiifta a peftilemia . 2.73». 

Parra- 



A C R E R U M . 387 

Parrafii Urbs olim Epifcopalis non Ionge pofita a Laudenfi Urbe . 69. n. 
Ejus vuinae in pvaefens quo in fuu cernuntur . Ibid. n. 
Ex ejufdem ruinis Crema incrementum recepit . Ibid. n. 
Pafcha , ab ipfius Solennitate , Seculo potiffimum XII , Anni fuere nume- 
rati non folum in Gallia fed etiam in Italia , &. maxime apud Inlubres. 
XLIH. 
Pafiarinus de Bonacoffis dominus Mantuae 81 Mutinae , ejus victoria de Bono- 

nienfibus . 56. 
Perufini Betonam obfident .117. 

Atque recipiunt . 118. 
Peftilemia teterrima Italiam depopulata . 2. 7$. 
Petrus Aloyflus Farnefius , Primus Novariae Marchio , Novari» dominium a 

Carolo V. Emper. obtinuic . 205. n. 
Petrus de Candia , poftea Alexander V. Papa .291. n. 

Vide Alexander V. Pomif. Max. 
Petrus de Corbaria Pfeudopontifex . $1, 
Ejus nomen , &. profeflio . Ibid. n. 

Contra Joannem XXII. a Ludovico Bavaro creatur Antipapa . Ibid. n. 
Cardinales ab ipfo nominati . 51. 53. n. 
Confiftorium Pifis ab eo habitum 64. n. 

Avenionem ducitur , & Carceri ad vitam mancipatur . 52. n. 
Petrus Rubeus Veneti exercitus Aux Tarvifium &. plures alias Urbes Scali- 

geris adimit . 510. In Prcelio occumbit . Ibid. 
Petrus A?arius , Aurhor hujufce Chronicon , Quis ille fuerit . Pag. III. 
An alios Annales confecerit . VIII. & feq. 
Ejus Opufculum de bello Canepiciano . XII. - 

Notarii munere fun£tus . 115. 330. 
An alius Petrus Azarius Hiftoricus . XIII. 
Ejus gefta . 139. 141. 187. 
Calamitates illius . 318. 319. 330. 
Bellum Canepicianum defcvibit . 331. & feq; 
Philippinus de Gon23ga dominus Mantuae .118. 
Phihpponus Comcs de Langufco dominus Ticini . 10. 

A Gibellinis captus & in Mediolanum deduftus in Turri Arengi carceri 

mancipatur 27. 30. 
Ibique diem claudit extremum . Ibid. 
Philippus Valefius contra Vicecomites exercitum ducit ♦ 36. 

Inglovius in Galliam regreditur . 39. 118. 
Pianca , idem ac Ajfis , Tabula . i6z. n. 

Piokellum in Comiutu Mediolan, , ibi habetur congreflus. Nunciorum foede- 

C c c rato- 



a 



588 INDEX NOMTNUM, 

ratorum Urbium contra Mediol. ad tollenda diflUia inter ViceComiteft 
& Turrianns . 18. n. 
Ibique Matthaeus Vicecomes dominium Mediolani dimittit . Ibid n. 
Pifae : ibi acta a Carolo IV. Augufto . 1^9. 

Pifani pcrtinaci obfidione Lucam ad deditionem cogunt . 319. 
Societatem Anglorum conducunt . 505. 
Quomodo annos numerabant . XLVIl. 
Piftininum comedere quid ? 161. n. 
Placetuia Galeatio Vicecomiti tradita , ac deinde erepta . 5J. 

Prope hanc Urbem anno 131%. commifTa pugna inter Guelphos &. Gibel 
linos , ab iftis Philippus Comes de Langufco , & Antonius Fiflirag; 
capiuntur , & ad Mediolani Carceres deducuntur . 30. n. 
Plurnatii Caftrum in diftrictu Bononienfi a Bernabore Vicecomite obndione 

obtinetur . 163. 
Pombia invaditur .110. 

Diripitur , & comburitur . 124. 
Pons Sanfti Petri in diftri&u Bergomenfi : ibi pugna commifla a Ludrifio Vi- 
cecomite , debellatur Ponzo de Ponzone , qui ad Bergomum fraude 
occupandum properabat . 30. n. 
Pontis Vici Oppidum & Caftrum 366. 267. 

Ponzana & Pratum in diftriclu Novar. depopulata ac fuccenfa . 2*4. 
Pratum Marzaleae , quae pars Novarienfis Urbis Pomerii fic denominet«r « 

37. "• 
Pulpeclini Villa in DiftriSu Derthonenfi a Luchlno de Verme comburitur . 

146. 147. 
Puricellus Joannes Petrus , Vir Clar. 11. n. & alibi . 
Puteobonellus Jifeph . S. R. E. Cardinali» & Archiepifcopus Mediolanenfis 

Ecclefiae : hanc Sedem maxima prudentia , pietare , ac zelo , •mninm 

Ordinum confenfu , in praefenti regit . 111. n. 

■Q- 

Quiregium depopulatum ac combufium . 114. 

R 

Rymundus Turrianus Pagani filius , an Mediolanenfem ArchiepifcopatHi» 
recufaverit . 10. n. 
Ab Urbano IV. ad Epifcopatum Comenfem gromotus . Ihid, a. 

A Gre- 



A G R E R U M . S8p 

A Gregorio X. ad Sedem Patriarch. Aquileja» translatus 10. n. 

Ex foro Julii Laudem deducit Milites qui in pugna V<'prii commiffa pro- 

fligantur . 8. n. ■ 

Quo Ioco & anno obierit , & tumulatus fuerit . io. &t feq. 
Raymundus de Cardona Capitaneus Generalis & filius Ecclefiae . 54. 

Ejus exercitus fractus a Vicecomitibus .33. 34. 
Raymundus de Langufco Oitoni Vicecomiti fe jungit 8. n, 
Rebelliones , Seducliones : Vide Confpirationes . 
Receptum diffri&us Vercell. a Novarienfibus captum . ni. 
RefofTum an idem quod Str/ida Coperta ab Italis vocatur . 185. n, 
Reveslatum deftruitur . xio. 

RhauHenfis Illuftris famiiia Mediolani : ipil fpe&abit jus comitandi Archie- 
pifcopum Mediolan. a Cathedrali ad Ambrofianam Bafilicam die Palma- 
rum procedentem . 111. n. 
Riciardus Caminata uxorem ducit Joannam Filiam Nini Gallurae , &. Beatri- 

cis Ettenfis . 5 7. n. 
Robertus Apuliae &. Siciliae Rex , illius potentia in Lombardia . xo. 

Per fuum Senefcalchum Papise fignat Tradatum. cum Turrianis aliifque 

Guelphis . 30. n. 
Ejus vi^ore conceditur eidem perpetuum Mediolani dominium 8t fub certis 

conditionibus . Ibid. n, 
Ejus Exercitus apud Lignanum in proelio diffipatur . Ibid. n« 
Robertus Vicecomes Archiepifcopus Mediolani . 141. n. 
Carolum IV. Imper. Corona Ferrea redimivit . Ibid. n. 
Diem claudit extremum . 141. n. 143.. 
Quot annis in fua Sede vixerit . 141. n.. 
Romanianum : ibi campum figunt & tenent Anglici . Ad Pontem Canturi- 
num , fui Diftri&us , committitur bellum Anglicos inter &, Comitem 
Landum qui capitur , &. brevi moritur . 303. 3°4« 
Receffis Anglicis , juffu Galeatii Vicecomitis diruuntur Arees Romaniani , 

Mediimirici , &. Sanclae Fidei .. 124. 306. n. 
Romanianum vetus , ubi erat fitum . 305. n. 
Ejus rudera a quibus poffideantur . 306, n. 
Rondellae quid ? 164, n. 



Sabaudiae Comes Hyporegiam recipit . 357» 

Canepicii Comites fe ei tradunt . 358. 
Saccomanni nomen , rapiendi apud Milites confuetudini y cosevum , 181. n. 

C c c x I.n 



3?o I N D E X N O M I N U M , 

Iit fenfu Azarii , villiorcs Famuli Caftra fequentes , atque Exercitus im- 
pedimenta ducentes . Ibid. n. 
San&i Belleni Monafterium . Vide : Monafterium S. Belleni . 
Sanclae Fidei Caftrum in diftriftu Novar. deftruirur . 506. 11. 

Ubi erat fitum , &. quo loco ejus ruinae modo cernuntur» 305, n. 
S. Martini Comltes in Canepicio . 336. 

Eorum potentia . 337. 

Bellum eis inlatum . 340. 

Vaffalli Comitis Sabaudiae .358. 
Sanctus Petrus Terra diftri&us Novar. diripitur ac comburitur , 114. 
Saxius Jofeph Antonius Bibliothecae Ambrofianae Prefechis Vir Clar. 4. 5. 
Sc.irafonus Scarani &. Scamares , in fenfu Azarii non Praedones , feu fures, 

fed Milites . 176. n. 
Scarani , Exercitus fex . 176. n. 
Scariones diverfa quas apud Eruditos fignificant . 109. n. 

In fenfu Azarii nihil aliud fignificant qusm palos . 210. h. 
Seripia Fluvius . 250. 
Scriptores difcrepantes circa rerum geftarum tempus , quomodo facile in- 

ter fe conciliantur . XXVIII. LII. LIII. & 11. n. 
Seprii Caihum : ibi pugnatum inte* Turrianos & Ottoflcm Vicec, Archiep, 

Medio!., qui prima die victor extitit , fecunda vero profligatur . 7. a, 
Seregnium Oppidum occupatur ab Ottone Vicecomite . 8. 
Serravallae Terra diftri&us Vercel!. a Novavienfibus capta , ni, 
Seflites Fluvius iil difiriclu Vercell. 182. 183. 

Pons fuper ipfum protenfus per medium milliare , 179. 
Seftertius &. feftertium quem valorem modernatum Monetarum aequent . 

200. n. 
Seftertius ad Seftertium eft quo ad valorem proxime ut numerus 1. ad 1000. 

hoc eft mille Seftertii valent unum Seftertium . 200. n. 
Siccianum- depopulatum ac combuftum . 224. 
Sigebaldus Epifcopus Novarienlis . 209. n. 
Sigomarium : hortulus Papiae inter Padum &. Ticinum inclufus . 231. 

A Mediolanenfibus devaftatur . 234. 
Simon de Colobiano de Advocatis Vercellarum Partis Guelphae qui tres 

Uibis partes poflidebant . 34. 
Simoninus Buccanigra Dux Genuae . 136. 

Genuam tradit ]oanni Vicecomiti , 139. 

Tum eam recipit . 165. 

Fceieratus cotitra Vicecomites . 249. 25©. 
Sixtus V. Summus Pontifcx Jubilaeum ad vigefimum quintum annum reda- 
cit . 191. n. Sola- 



AC RERUM; 391 

Solonium dtripitui* ac comburitur . 224. 

Soncinum Oppidum a Guilliclmo Cavalcabove occupaturri , ejus ac fuorur» 

morte in proelio recuperatur a Com. Guarnerio de Homberg, 30. n. 
Sormanus Nicolaus Bibliotechae Ambrofianae Praefeftus , Vir Clar. ioi. n, 
Stephanus Vicecomes Matthaei filius . jr. 

Qua de cauffa & quo anno mors ei advenerit . 49. n. 54, n. 
Ubi fepultus . 49. n. 
Synodus Ticinenfis pro ele&ione Vidonis in Regem Italiae, notis illuftrata, 
LVII. 



Taleae idem ac Impofitiones Tributorum . 212. n. 

Temacoldus Vegius , ex Molitore Tyrannus Laudis Pompejae . 68. n. 

Terdobiatum depopulatum ac fuccenfum , 224. 

Terraemotus ingens . 150. 

Theodorus I. Paleologus Marchio Montisferrati , ejus obitus . 539. n. 

Thibaldus Vicecomes Nepos Ottonis , 8t Pater Magni Matthaei in Anglerise 

proelio a Turrianis captus & Galerati obtruucatus . 7. n. 
Thomas Marchio Malafpina . 145. 
Ticinenfes cives foederati conrra Vicecomites. , 166. 
Ejus Urbis Iaudes . 225. 
Beccaria familia ibi dominarur . 228. 

Pontem ligneum fuper flumen Ticinum a Luchino Vicecomite conftru- 
ftum , ut tranfuum Mcdiolancnfibus impedirent , fuccedunt 9c de- 
ftruunt . 233. 
Se tradunt Marchioni Montisferrati . 229. 
Eorum opes ac potentia . 231. 
Afflicli a peftilentia . 243. 

Cum Cremonenfibus de Primatu contendunt . 199, n, 
Ticinenfis Synodus . Vide : Synodus Ticinenfis . 
Ticinum a Gibellinis captum . 26. Vide Papia , 
Tornegum diripiiur ac comburitur . 224. 
Torniellorum Familia potens Novariae . 106. 
Torniellus D. Gregorius J. C. C. Novariae . 306. 

Tribus : ejus nomen quomodo in antiquis Infcriptionibus indicatur , a©o, n» 
Tribus Claudia . 202. n. 203. n. 

Truffae funt Nuga , Fallacia , doli illujio % Deri/io . 129. n. 
Turriani dominantes Mediolani . 9. 
E dominatione cadunt . 22. 81 feq, 

1« 



35?2 INDEX NOMINUM, 

In Forum-JuHi fe recipiunt . 16. n. 
Turris Spina2i'orum evercitur . no. 



Valentia a Galeatio II. Vicecomite obfidione obtinetur . 315. n. 
Valpergje Comites in Canepicio . 336. 
Q.ai eorum foederati . 338. 
Eorum gefta varia . 342. & feq. 
VafT.il! i fa&i Comitis Sabaudiae , 358. 
Vaprium : Vicloria ibi reportata ab Ottone Vicecomite Archiepifcopo 
Mcdiolani ili proelio contra Turrianos fuit tam grandis , quod Epo- 
cham dorninationis Gentis Vicecomitum in Urbe conftituat . 8. & g. n. 
Ubaldini Comites faelerati cum Joanne Vicecomite contra Florentinos . Ib. 
Ubertus Septala Canonicus Ordin. Ecclefise Mediolan. virtute ac meritis 

commendatus . 5. n. 
Veneti viftoriam de Genuenfibus reportant . 138. 
Vercelhe : ibi dominantur Alvocati . 34. 
Sinul etiam Ti^ones . Ibid. 
Urbis obfidio , & ad illam gefta . 37. & feq. 
Verettonus , idem ac Sagitta major a valida Balifta emifTa . 39. n. 
Verganum evertitur . aio. 
Vermenfes Comites Antonius , &. Petrus Mediolanenfes laudati . 125, n. 

Comes Fridericus , & ejus fratres Placentini , laudati . lbid. n. 
Verona a Fregnano Scaligero furrepta Cani Grandi . 321. 

Eam Canis recipit . Ibid. 
Vexatur cum fuo Diftriclu a Comite Lando . 179. i8a. 
Verunum St Vefpolatum depopulata ac combufta . 114, 
Ugo de Baulcio Roberti Siciliae Rcgis Senefcalchus . 30. 
Ugolinus de Gonzaga dominus Mantuae Catherinam Matthsei II. Vicecomi- 
tis flliam in uxcrem ducit . 156. n. 
Capitaneus exercitus conrra Vicecomites . 181. 
Ad fua tuenda accurrit . 187. 

Ejus vi&oria de exercitu Bernabovis Vicecomitis . 188. 
Cum quo pacem ftatuit . 189. 
Imcrfe&us a fratre . Ibid. &. 326. n. 
Vicecomitis nomen non aliud quam Dignitatem fignificat . Pag. XXX. in 
Differt. de Vi"ecomitis nomine , dignttate , ac munere . 
Comitis enim Vicarius erat , ejufque vices gerebat . Ibid» 
Ab ipfo met Comite eligebatur , XXXIII, 

Qy am 






A C R E R U M . 3P3 

Quam antfqua Vicecomitis dignitas . Ibid. & feq. 
Fere feptem Seculis viguit in Italia haec dignitas . XXXVIII. 
Hujus dignitatis nomen fenfim in Familiae cognomen ceffit . XXXIX. 
Vicecomitis ideo cognomen non Mediolani folum , fed etiam alibi alicut 
Familiae acceffit . Ibid. & feq. 
Vicecomirum Mediolanenfium Gens illuftris arque antiquoe Nobilitatis an- 

tequam ad Mediolani Dominium effet eve&a . XLI. & feq. 
Plures qui tam Celebris Mediolanenfis Familise originem defcripferunt , A«- 

thores recenfentur . XL. & feq. 
Viglevani mirabile Caftrnm , & Pons . 92. & 93. 
Vigozolum fruftra ab Ai:glicis tentatur . 250. 
Villa Vefpolati depopulata ac fuccenfa . 224. 
Violans filia Galeatii II. Vicecomitis . 284. 

Marrimonium cum Leonello Duce Clarentiae , filio Regis Anglise folenni- 

ter Mediolani conuahit . 312. n. 
Authores qui eximiam pompam & apparatum 7 quo haec folennitas cele- 
brata fuit , fufius defcribunt , ac epulas etiam hac occafione datas , 
ac Comenfales enumetant . Ibid. n. 
Quot ei tradita in dotem . 312. 
Violautes Vicecomes Duci Clarentiae filio Regis Angliae magnifice nupta • 
289. 
Quot ei tradita in dotem . 312. 
Viqueria &. Retorbium cum aliis Caftris a Dominio Mediolanenfi defichiHt. 

147. 
A Luchino de Verme vexantur . 24?. 2^6 
Vifcardus de Langufco in Aronae proelio a Turrianis extin&us . 8. a, 
Upalium deftruitur . 21». 

Urbanus V. Pontifex Max. antea Guillielmus Grifans . 117. n. 
Ejus Gcnitor , ac Patria . 290. n. 
S. Vi&oris Maffilienfis Abbas . 1 1 7. n. 290. n. 

A Clemente VI. nuncius miflus ad Joannem Vicecomitem Archiepifc. 
Mediolan, pacem inter ipfum 81 Sedem Apoftolic. ftatuit ac firmat • 
117. n. 
Item in Regno Siciliae Nuncius Apoftolicus . 290. n. 
Ad Pontificiam dignitarem eligitur . 290. n. 
Finem vivendi facit . Ibid. n. 
Vxbanus VI. Papa , Jubilseum ad trigefimumtertium annum leducit. 191. n, 



ER- 



Pag. 


Iinea 


Errara 


Corrige 


IO. 


29. 


fedes 


Sedem 


23. 


24. 


opportune 


opportuna 


17. 


33. 


Quo fa&o 


Quo fa&um 


58. 


27. 


Pofitum 


Potitum 


85. 


3o. 


e natam 


& natam 


104. 


27. 


ad 


ac 


312. 


34. 


ad O&eanum 


ad Occeanum 


II4. 


21. 


Ad has 


A. has 


116. 


17. 


fo 


fe 


I20. 


22. 


nam dini 


nam dici 


i?8. 


19. 


d' Parma 


de Parma 


148. 


19. 


quum 


quam 


155. 


1. ult 


ima . Oont 


Obiit 


181. 


1. 


lacerar 


lacerari 


210. 


28. 


Polos 


Palos 


249. 


1. uli 


tima . Publicis 


Publicus 


257. 


31. 


& Bononienfibus 


ex Bononienfibus 


278. 


27. 


nomen 


nomine 


3°4« 


16. 


ia ora 


in ore 



u 

■J.3 



[ 



) 



3 0112 098531 



160 J